Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου), αξίζει να θυμηθούμε όχι μόνο τον ξεριζωμό των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας, αλλά και εκείνους που βρέθηκαν μάρτυρες της τραγωδίας. Ξένοι γιατροί, νοσηλευτές, εθελοντές και ανθρωπιστικές οργανώσεις δεν πρόσφεραν μόνο βοήθεια στους πρόσφυγες· κατέγραψαν επίσης όσα είδαν, αφήνοντας πίσω τους πολύτιμες μαρτυρίες για τις πορείες θανάτου, τα ορφανά παιδιά και τις συνθήκες που επικρατούσαν κατά τη διάρκεια των διωγμών και του ξεριζωμού.
≈
Οι εικόνες των ξεριζωμένων Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας δεν καταγράφηκαν μόνο στη συλλογική μνήμη των προσφύγων. Ξένοι διπλωμάτες, ιεραπόστολοι, γιατροί, νοσηλευτές και εθελοντές βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της ανθρωπιστικής κρίσης, βλέποντας από κοντά τις πορείες θανάτου, την πείνα, τις ασθένειες και τα χιλιάδες ορφανά παιδιά που άφησε πίσω της η πολιτική διωγμών και εξόντωσης των χριστιανικών πληθυσμών της υπό διάλυση Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Σημαντική υπήρξε η δράση αμερικανικών οργανώσεων, οι οποίες είχαν ήδη παρουσία στην περιοχή από την περίοδο του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου.
Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε η Near East Relief, η οποία ιδρύθηκε το 1915 αρχικά ως απάντηση στις σφαγές των Αρμενίων· ανέπτυξε εκτεταμένο δίκτυο βοήθειας στην Εγγύς Ανατολή, συμβάλλοντας στη διάσωση και μεταφορά χιλιάδων Αρμενίων, Ελλήνων και άλλων χριστιανικών πληθυσμών σε ασφαλείς περιοχές.
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, η Near East Relief μετέφερε την έδρα της από την Κωνσταντινούπολη στην Αθήνα, δίνοντας προτεραιότητα στην ασφαλή απομάκρυνση των παιδιών από τα ορφανοτροφεία που λειτουργούσε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Στην Ελλάδα ανέλαβε ένα τεράστιο έργο περίθαλψης και αποκατάστασης των προσφύγων – και κυρίως των ορφανών παιδιών.
Η οργάνωση δημιούργησε και υποστήριξε ορφανοτροφεία, συσσίτια, νοσοκομεία και εκπαιδευτικές δομές στην Αθήνα, τη Σύρο, την Καβάλα, τη Θεσσαλονίκη και άλλες πόλεις, ενώ παράλληλα ίδρυσε σανατόρια, επαγγελματικές σχολές και εργαστήρια. Στόχος δεν ήταν μόνο η επιβίωση των προσφύγων, αλλά και η μακροπρόθεσμη αποκατάστασή τους με βιώσιμο τρόπο, μέσω της εκπαίδευσης και της επαγγελματικής κατάρτισης.
Ξεχωριστή ήταν και η προσπάθεια επανένωσης οικογενειών που είχαν διαλυθεί μέσα στον πόλεμο και τους διωγμούς. Εθελοντές και εργαζόμενοι της Near East Relief αναζητούσαν συγγενείς, κατέγραφαν παιδιά και προσπαθούσαν να αποκαταστήσουν δεσμούς που είχαν χαθεί μέσα στο χάος του ξεριζωμού.
Παράλληλα, σημαντική υπήρξε η παρουσία και άλλων διεθνών οργανισμών, όπως ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός, τα American Women’s Hospitals, καθώς και οι οργανώσεις YMCA και YWCA. Μαζί με τον βρετανικό Save the Children Fund και ευρωπαϊκούς φορείς, προσέφεραν ιατρική φροντίδα, τρόφιμα, στέγη, εκπαίδευση και τεχνογνωσία σε δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες.
Οι ξένες αυτές αποστολές δεν άφησαν μόνο πίσω τους ανθρωπιστικό έργο. Άφησαν και μαρτυρίες. Κατέγραψαν όσα είδαν, φωτογράφισαν τα ορφανά, περιέγραψαν την εξαθλίωση των προσφυγικών καταυλισμών και μετέφεραν στη διεθνή κοινή γνώμη την πραγματικότητα που βίωναν οι Έλληνες του Πόντου και της Μικράς Ασίας.
«Δεν υπήρχε έλεος»
Πολύτιμο τεκμήριο είναι το Certain Samaritans που εκδόθηκε το 1927 στη Νέα Υόρκη· συγγραφέας η Έσθερ Λάβτζοϊ, επικεφαλής των American Women’s Hospitals. Η Αμερικανίδα γιατρός, ανθρωπίστρια, συγγραφέας και ακτιβίστρια, γνωστή για τη δράση της υπέρ των προσφύγων και των γυναικών στην ιατρική, βρισκόταν στη Σμύρνη κατά τη διάρκεια της Καταστροφής:
«Ο πατέρας ηλικίας περίπου 42 ετών που μετέφερε ένα άρρωστο παιδί ή κάποιο άλλο φορτίο, ή ο νεαρός γιος –και μερικές φορές τόσο πατέρας όσο και ο γιος–, θα συλλαμβάνονταν. Αυτό ήταν και το αποκορύφωμα όλων των τρομερών δεινών για κάθε οικογένεια.
»Σε έναν παροξυσμό θλίψης η μητέρα και τα παιδιά γραπώνονταν από τον πατέρα και τον γιο, κλαίγοντας, ικετεύοντας και προσευχόμενοί για έλεος – αλλά δεν υπήρχε έλεος.
»Με τους υποκόπανους των όπλων τους οι Τούρκοι στρατιώτες χτυπούσαν τους άνδρες σπρώχνοντάς τους πίσω προς τις ομάδες των κρατουμένων και οδηγώντας τις γυναίκες προς τα πλοία. Σπρώχνοντάς τες με τα όπλα τους, χτυπώντας τες με λουριά ή ραβδιά, σαν ένα κοπάδι ζώων, φωνάζοντας “Αιντε άιντε”, δηλαδή “Φύγετε, φύγετε”.
»Δεν θα ξεχάσω ποτέ αυτές τις γυναίκες με τα μικρά παιδιά τους που αρπάζονταν από τις φούστες τους καθώς πήγαιναν προς τα πίσω, βήμα-βήμα, κοιτάζοντας ίσως για τελευταία φορά τα πρόσωπα των συζύγων και των γιων τους. “Οι γυναίκες τους θα είναι χήρες και τα παιδιά τους ορφανά” είναι η προφητεία που εκπληρώθηκε στην προβλήτα του σιδηρόδρομου της Σμύρνης, στην Οδό του Μαρτυρίου αυτών των άτυχων ανθρώπων».
Η Έθελ Τόμσον το 1921 και το 1922 εργαζόταν για λογαριασμό της Near East Relief σε ορφανοτροφεία της οργάνωσης κοντά στην πόλη Χαρπούτ, το σημερινό Έλαζιγ. Στην έκθεσή της υπάρχουν αναφορές για «ανθρώπινα ερείπια», χιλιάδες που είχαν προσβληθεί από τύφο ή είχαν γάγγραινα στα πόδια.
Είδε επίσης πορείες κάτω από τον καυτό ήλιο, πτώματα στις άκρες των δρόμων, γυναίκες να παίρνουν παιδιά από την αγκαλιά των νεκρών μητέρων τους και να συνεχίζουν.
Έγραψε χαρακτηριστικά για το καλοκαίρι του 1921 γι’ αυτό που χρόνια αργότερα ο ιστορικός Πολυχρόνης Ενεπεκίδης περιέγραψε ως «Άουσβιτς εν ροή»:
«Μπορώ να ορκιστώ ότι λέω τη γυμνή αλήθεια για όσα έβλεπα κάθε μέρα. Κατά τη διαμονή μου στην Αμισό, στις αρχές Ιουλίου του 1921, τα ελληνικά χωριά της περιοχής πυρπολήθηκαν και οι κάτοικοί τους εκτοπίστηκαν μαζί με τις γυναίκες και τα παιδιά τους. Τον Ιούνιο, πριν από την άφιξή μου, οι νέοι Έλληνες είχαν εξοριστεί από την Αμισό. Αμέσως μετά την άφιξή μας ειδοποιήθηκαν και οι ηλικιωμένοι και απελάθηκαν μέσα στη νύχτα.
»Τη νύχτα, οι φωνές των Ελληνίδων δεν μας άφηναν να κοιμηθούμε. Κάθε βράδυ, από το Αρμενικό Ορφανοτροφείο όπου έμενα τον περισσότερο καιρό, έβλεπα τα χωριά να καίγονται και σκεφτόμουν σε τι επίγεια κόλαση είχαν μετατρέψει αυτοί οι άνθρωποι αυτή την πραγματικά όμορφη χώρα.
»Τον Αύγουστο έφτασε η είδηση ότι και οι γυναίκες θα είχαν την ίδια τύχη με τους ηλικιωμένους. Το σπίτι μας περικυκλώθηκε αμέσως από αυτές τις δυστυχισμένες γυναίκες, που χτυπούσαν την πόρτα και, δείχνοντάς μας τα μικρά παιδιά τους, μας παρακαλούσαν να τα κρατήσουμε, αφού ήταν αδύνατο να σώσουμε τις ίδιες. Μας αγκάλιαζαν κλαίγοντας και ποτέ δεν είχαμε νιώσει τόσο έντονα την αδυναμία μας. Εκείνη την εποχή ο ελληνικός στόλος απείλησε να βομβαρδίσει την πόλη και αυτό έσωσε για κάποιο διάστημα τις γυναίκες.
»Η άδειά μας έφτασε στα τέλη Αυγούστου και μας επετράπη να αναχωρήσουμε. Διασχίσαμε την Ανατολή κάτω από τον καυτό ήλιο, συναντώντας στο δρόμο πολλούς ομίλους ηλικιωμένων από την Αμισό και κατοίκους άλλων λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας, που βάδιζαν –ο Θεός ξέρει προς τα πού– υπό τη συνοδεία Τούρκων χωροφυλάκων. Πτώματα βρίσκονταν στις άκρες των δρόμων…
»Μόλις φτάσαμε στη Μαλάτεια συναντήσαμε όσους νέους είχαν απομείνει από μία ομάδα εξορίστων. Οι άνθρωποι αυτοί προσπαθούσαν να τραφούν με σούπα από χόρτα. Οι Τούρκοι δεν τους είχαν δώσει καμία τροφή σε όλη τη διαδρομή των 500 μιλίων από την Αμισό. Όταν κάποια γυναίκα που κρατούσε το βρέφος της πέθαινε, το παιδί έπαιρναν από τα παγωμένα της χέρια και το παρέδιδαν σε άλλη γυναίκα, ενώ η φρικτή πομπή συνέχιζε το δρόμο της.
»Ολόκληρη η συνοδεία ήταν μια πορεία πτωμάτων, μια πορεία θανάτου μέσα από την Ανατολή».
