Η μαρτυρία της Χαγιαστάν Μαγκάκιαν Τερζιάν αποτελεί μια προσωπική καταγραφή της Γενοκτονίας των Αρμενίων και των προσπαθειών μιας οικογένειας να επιβιώσει μέσα στις διώξεις και τους εκτοπισμούς. Γεννημένη το 1903 στο Παζμασέν, στην περιοχή του Χαρπούτ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, είδε την οικογένειά της να χωρίζεται και το χωριό της να καταστρέφεται. Η αφήγησή της διασώζεται στο Genocide Education Project, στο πλαίσιο της συλλογής μαρτυριών επιζώντων της Γενοκτονίας των Αρμενίων.
Η σωτηρία του πατέρα της
Η οικογένεια της Τερζιάν βρέθηκε αντιμέτωπη με άμεσο κίνδυνο. Όπως διηγήθηκε η ίδια, ένας Τούρκος χωροφύλακας, ονόματι Σαντέ, ήθελε να σκοτώσει τον πατέρα της. Τότε παρενέβη ο Αμερικανός πρόξενος Ντέιβις, ο οποίος πήγε μέχρι το σπίτι τους στο Παζμασέν και τον πήρε μαζί του στο προξενείο.
Η ίδια περιέγραψε: «Ο γαμπρός μου ήταν σωματοφύλακας του Αμερικανού προξένου Ντέιβις στο Μεζρέ και ο ίδιος ο πρόξενος έσωσε τη ζωή του πατέρα μου. Υπήρχε ένας Τούρκος χωροφύλακας, ονόματι Σαντέ, που ήθελε να σκοτώσει τον πατέρα μου. Ο πρόξενος Ντέιβις ήρθε μέχρι την πόρτα του σπιτιού μας στο Παζμασέν. Ο πατέρας μου κρυβόταν στο πίσω μέρος, στην αποθήκη με τα ξύλα. Ο πρόξενος ήρθε με το άλογό του και πήρε τον πατέρα μου μαζί του στο προξενείο».
Η παρέμβαση του Αμερικανού διπλωμάτη αποδείχθηκε καθοριστική για τη διάσωση του πατέρα της. Όταν άρχισαν οι εκτοπισμοί, η Χαγιαστάν πήγε στο Μεζρέ για να τον αποχαιρετήσει. Εκείνος έκλαιγε, ενώ ο πρόξενος, βλέποντάς την, της είπε να παραμείνει εκεί.
Καταφύγιο στο προξενείο, μακριά από τους δικούς της
Η μητέρα της κατάφερε αργότερα να ξεφύγει από τον εκτοπισμό και να φτάσει επίσης στο αμερικανικό προξενείο. Εκεί βρήκε καταφύγιο η οικογένεια κατά τη διάρκεια των διώξεων. Η σωτηρία, ωστόσο, δεν αφορούσε όλους τους συγγενείς της.
«Όταν άρχισαν οι εκτοπισμοί, πήγα στο Μεζρέ για να αποχαιρετήσω τον πατέρα μου. Έκλαιγε. Ο πρόξενος με είδε και μου είπε να μείνω. Αργότερα, η μητέρα μου δραπέτευσε από τον εκτοπισμό και ήρθε επίσης στο προξενείο. Κατά τη διάρκεια των εκτοπισμών βρισκόμασταν στο αμερικανικό προξενείο. Ο πρόξενος Ντέιβις μάς έσωσε. Όλοι οι υπόλοιποι, οι αδελφές μου, η θεία μου από την πλευρά της μητέρας μου — όλοι τους, όλοι τους — εκτοπίστηκαν. Ολόκληρο το χωριό μας αφανίστηκε».
Η μαρτυρία καταγράφει τον διαχωρισμό των οικογενειών και την καταστροφή των αρμενικών κοινοτήτων. Η ίδια και οι γονείς της είχαν βρει ένα ασφαλές καταφύγιο, αλλά οι αδελφές της και η θεία της έχασαν τη ζωή που μέχρι τότε γνώριζαν, μέσα στο κύμα των εκτοπισμών.
Η αναχώρηση με 250 ορφανά
Η οικογένεια παρέμεινε στο προξενείο μέχρι το 1922. Στις 7 Σεπτεμβρίου εκείνης της χρονιάς, εγκατέλειψε το Χαρπούτ μαζί με 250 ορφανά από την Αρμενία, χρησιμοποιώντας άλογα και άμαξες.
Ο πατέρας της είχε αναλάβει, κατόπιν αιτήματος της οργάνωσης Near East Relief, να επιβλέψει τη μεταφορά των παιδιών από το Χαρπούτ στο Χαλέπι. Η διαδρομή της οικογένειας συνεχίστηκε από το Χαλέπι στη Βηρυτό και στη Μασσαλία. Από εκεί, επιβιβάστηκαν σε πλοίο με προορισμό το Πρόβιντενς του Ρόουντ Άιλαντ, στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η αφήγηση της Χαγιαστάν Μαγκάκιαν Τερζιάν δεν καταγράφει μόνο τη φυγή μιας οικογένειας από τον κίνδυνο. Φωτίζει και τη μοίρα των ανθρώπων που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον τόπο τους, ενώ συγγενείς και ολόκληρες κοινότητες χάνονταν μέσα στις διώξεις. Η δική της διαδρομή από το Χαρπούτ στην Αμερική συνδέθηκε, στο τέλος, με τη μεταφορά εκατοντάδων ορφανών που χρειάζονταν προστασία και μια νέα αρχή.
