Ο μήνας Αύγουστος ήταν ο έκτος μήνας του ρωμαϊκού ημερολογίου, γι’ αυτό είχε την ονομασία Sextilis («έκτος» στα λατινικά) μέχρι να μετονομαστεί από τη Σύγκλητο σε Αύγουστο για να τιμήσει τον ομώνυμο αυτοκράτορα.
Μάλιστα, για να μην θεωρηθεί ο Καίσαρας Αύγουστος υποδεέστερος του Ιουλίου Καίσαρα, οι Ρωμαίοι πήραν μία μέρα από τον Φεβρουάριο και έδωσαν στον κορυφαίο μήνα του καλοκαιριού 31 ημέρες.
Στην αρχαία Ελλάδα, και συγκεκριμένα στο αττικό ημερολόγιο, είχε την ονομασία Μεταγειτνιών και ήταν αφιερωμένος στον Μεταγείτνιο Απόλλωνα. Στο μήνα αυτόν λάμβανε χώρα η μεγάλη γιορτή των προγόνων μας, τα Παναθήναια. Στον Πόντο διατήρησε το ρωμαϊκό όνομά του.
Ήταν ο μήνας που ωρίμαζαν οι περισσότεροι καρποί και τελείωνε το αλώνισμα.
Αύγουστον πα φέρ’ τ’ αλώνα και λαρών’ όλα τα πόνα
έλεγαν οι παλαιοί εμούν, δηλαδή ο Αύγουστος φέρνει τα αλώνια και γιατρεύει όλους τους πόνους.
Όπως στον ελλαδικό χώρο ακουγόταν το «από Αύγουστο χειμώνα και από Μάρτη καλοκαίρι», έτσι και στον Πόντο έλεγαν: «επάτεσαμ’ σον Αύγουστον και ση χονί την άκραν».
Ο Άνθιμος Παπαδόπουλος στο Ιστορικόν λεξικόν της ποντικής διαλέκτου αναφέρει το λήμμα «Αυγουστοκοδέσπαινα» (Αύγουστος + ’κοδέσπαινα) και γράφει δίπλα του την παροιμία «Αυγουστοκοδέσπαινα-καλανταρογυρεύτρα» για την οικοδέσποινα που μένει στο σπίτι της το μήνα Αύγουστο χωρίς να ασχολείται με γεωργικές εργασίες, η οποία αναγκάζεται να ζητιανέψει τον Γενάρη επειδή ακριβώς δεν προνόησε στον καιρό που έπρεπε. Κάτι σαν τον γνωστό μύθο του Αισώπου με τον μέρμηγκα και τον τζίτζικα δηλαδή.
Οι πρώτες ημέρες του Αυγούστου λέγονταν δρίμες και είχαν «κακή αύρα». Πίστευαν πως κατά τις ημέρες αυτές πολλά πράγματα «βλάφκουσαν», δηλαδή πάθαιναν ζημιά. Έτσι στη λαϊκή παράδοση υπήρχαν διάφορες κακοδοξίες, πίστευαν δηλαδή πως εάν κάποιος έκοβε ξύλα αυτές τις πρώτες ημέρες, τα ξύλα αυτά θα σκουλήκιαζαν, ή εάν κάποια νοικοκυρά έπλενε τα ρούχα της οικογένειας τότε αυτά θα σάπιζαν κ.ο.κ. Γι’ αυτό στον Πόντο οι δρίμες λέγονταν «σαπέας», από το ρήμα σαπίζω.
Στην Οινόη, όπως μας πληροφορεί η Έλσα Γαλανίδου-Μπαλφούσια, οι Πόντιες μανάδες δεν άφηναν τα παιδιά τους να μπουν εκείνες τις ημέρες στη θάλασσα, γιατί θεωρούσαν πως θα βλαφτούν. Στη συνέχεια, η λαογράφος μάς παραθέτει το σχετικό κείμενο στο ιδίωμα των Οινοέων:
Σαν εμπαίνισκεν ο Αύγοστος ο μήνας, οι Νιώτοι άλλου τα μωρά ’τουνα ’κ’ εφίνεισκανε να ελούσκουντανε ση θάλασσα. Ελέγειναν σαπέας ένι άλλου λούσιμον ‘κι γίνεται, τον Αύγουστο τσέμου λούσκεται, σαπίζει το κορμίν ατου και κακαδεύει κιόλα.
Στην εφτάκωμο Σάντα, τα «Άγραφα» του Πόντου, η οποία ήταν μακριά από τη θάλασσα, δεν είχαν τέτοιου είδους προβλήματα. Οι Σανταίοι όμως αυτές τις πρώτες ημέρες του Αυγούστου, «τα σαπέας», δεν έμπαιναν στους κήπους τους από το φόβο μην σκουληκιάσουν!
Ο Ξενοφών Άκογλου (Ξένος Ξενίτας) στα Λαογραφικά των Κοτυώρων μας λέει πως οι κάτοικοι των Κοτυώρων εκτός από το ότι δεν έκαναν μπάνιο στη θάλασσα τις πρώτες ημέρες του Αυγούστου, δεν παρασκεύαζαν ούτε τα αγαπημένα τους τουρσιά γιατί πίστευαν πως θα χαλάσουν και θα τους κάνουν κακό εάν τα καταναλώσουν!
Λόγω των πολλών φρούτων που ήταν διαθέσιμα κατά το μήνα Αύγουστο, υπήρχε η παροιμία στο Βυζάντιο «περί της υγείας σου, τον Αύγουστον ερώτα». Αυτό σύμφωνα με τον άλλον μεγάλο Έλληνα λαογράφο Γ. Μέγα λεγόταν επειδή ακριβώς ο λαός έτρωγε μεγάλες ποσότητες φρούτων τον μήνα αυτόν, με αποτέλεσμα να υποφέρει από γαστρεντερολογικές παθήσεις.
Οι κάτοικοι της Οινόης έλεγαν την παροιμία «ο Αύγουστος γαστρώνει κι ο Σταυρίτας γεννά».
Με μια πρώτη ανάγνωση μπορεί και να παρεξηγήσουμε την παροιμία θεωρώντας το προφανές… αλλά εννοούσαν πως με την απρόσεκτη στάση του (έκθεση σε κρύο, υπερφαγία φρούτων κτλ.) στη διάρκεια του Αυγούστου, ο άνθρωπος αρρωσταίνει τον Σεπτέμβρη.
Οι δρίμες λειτουργούσαν και ως μερομήνια, δηλαδή ήταν ενδεικτικές για τον καιρό που θα έκανε τον κάθε μήνα του επόμενου έτους. Ο «πατέρας» της ελληνικής λαογραφίας Νικόλαος Πολίτης αναφέρει πως αυτή η άποψη, δηλαδή οι προγνώσεις του καιρού βάσει αστρολογικών παρατηρήσεων σε συνδυασμό με διάφορες δοξασίες, ήταν κατάλοιπο από την εποχή της ελληνικής Αρχαιότητας.
Στην Τραπεζούντα τον μήνα αυτόν ωρίμαζαν και τα κοκκύμελα, τα γνωστά μας δαμάσκηνα, γι’ αυτό και τα έλεγαν αγουστοκοκκύμελα.
Τα σύκα τον Αύγουστο στον Πόντο ήταν αμβροσία, και όποιος τα γευόταν ήταν τυχερός. Η Ινέπολη ήταν γνωστή για την παραγωγή βρώσιμων σταφυλιών, αλλά και καρυδιών που ωρίμαζαν τον Αύγουστο και λέγονταν αγοστέσια (δηλαδή προϊόντα του Αυγούστου).
Τον μήνα αυτόν οι Ινεπολίτες «εποίναν το νιάτεμαν», όργωναν δηλαδή με ξύλινο αλέτρι τα χωράφια τους για να τα προετοιμάσουν για τη σπορά. Τα χωράφια που βρίσκονταν σε μεγαλύτερο υψόμετρο τα έσπερναν τζαβτάρ (σίκαλη) ενώ αυτά που βρίσκονταν χαμηλότερα τα έσπερναν κοκκίν (σιτάρι). Ιδανική περίοδος για τη σπορά ήταν το «φεγγογέννημαν», όταν έβγαινε το καινούργιο φεγγάρι, και όχι το «φεγγόκομμαν», το αντίστροφο δηλαδή.
Οι Ινεπολίτες ήταν ευλαβείς άνθρωποι όπως και όλοι οι υπόλοιποι Πόντιοι, γι’ αυτό στην αρχή της σποράς φώναζαν τον ιερέα για να κάνει αγιασμό καθώς επίσης δεν παρέλειπαν να «κεράσουν» τα βόδια τους μια χούφτα κριθάρι για να τα ευχαριστήσουν για την προσφορά τους.
Ο Αύγουστος ήταν ο μήνας που επέστρεφαν τα ζώα από τα παρχάρια. Υπάρχει και σχετικό δίστιχο που μνημονεύει το γεγονός:
Επάτεσα σον Αύγουστον και ση χιονί την άκραν,
τα ζα φεύ’νε ας σον παρχάρ’ φεύ’νε ας σην αντάραν.
Οι κτηνοτρόφοι κατέβαζαν τα ζώα τους πιο χαμηλά και μάλιστα συνήθιζαν να αφήνουν τα αιγοπρόβατά τους να διανυκτερεύσουν στα χωράφια ώστε η κοπριά τους να γίνει λίπασμα γι’ αυτά.
Στα Κοτύωρα τον Αύγουστο γινόταν η δεύτερη κουρά των προβάτων. Το μαλλί αυτής της κουράς ήταν αρίστης ποιότητας και λεγόταν γιοζόμαλλο. Το μαλλί της πρώτης κουράς που λεγόταν αρνομάλλ’ θεωρούνταν μετρίας ποιότητας, ενώ το μαλλί της τρίτης κουράς που γινόταν λίγο πριν μπει ο Δεκέμβρης ήταν χαμηλής ποιότητας και λεγόταν γιαπαγού.
Οι μεγάλες εορτές του Αυγούστου
Τρεις είναι οι μεγάλες γιορτές του Αυγούστου. Η πρώτη είναι δεσποτική, η Μεταμόρφωση του Σωτήρος, κατά την οποία ο Κύριος μεταμορφώθηκε στο όρος Θαβώρ της Γαλιλαίας μπροστά στους μαθητές του Πέτρο, Ιάκωβο και Ιωάννη τον Θεολόγο.
Μεταμορφώθη έμπροσθεν αυτών, και έλαμψε το πρόσωπον αυτού ως ο ήλιος, τα δε ιμάτια αυτού εγένετο λευκά ως το φως (Ματθ. 17,2 ).
Η δεύτερη είναι θεομητορική. Είναι η Κοίμηση της Κυράς μας της Παναγιάς. Της Παναγίας Σουμελά που είδε τον Πόντο να σταυρώνεται όπως σταυρώθηκε ο Υιός Της για να γίνει λύτρο της σωτηρίας μας. Είναι το Πάσχα του καλοκαιριού. Η ανάληψη του πιο ιερού προσώπου που έχει γεννήσει το ανθρώπινο γένος, της μητέρας της Ζωής. Αυτής στην οποία απευθυνόμαστε όταν ερχόμαστε σε ενσυναίσθηση για τα σφάλματά μας, να μεσολαβήσει για να μας συγχωρέσει ο Υιός Της. Αυτής στο μαφόρι της οποίας βρίσκουμε παρηγοριά όταν οι δυσκολίες της ζωής μας χτυπούν η μία πίσω από την άλλη. Η απέραντη αγάπη και συγκατάβαση.
Η τρίτη είναι η γιορτή του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου και Βαφτιστή (Αποτομή), του δεύτερου ιερότερου προσώπου μετά την Υπεραγία Θεοτόκο που γεννήθηκε από μήτρα ανθρώπου.
Καλώς να δεχτούμε τον Αύγουστο με τις μεγάλες γιορτές του! Υγεία και ευλογία να σκέπει τα σπίτια μας.
Αλεξία Ιωαννίδου
