Αν και είμαστε Ρωμιοί, δεν ξέρουμε ελληνικά·
μιλάμε τουρκικά.
Καραμανλίδικος στίχος από έκδοση του 1896
—
Μακρυμάλλη Ευβοίας, 1956. Ο Όμηρος κάθεται σταυροπόδι μπροστά στο τζάκι. Στο τηγάνι ροδίζουν κεφτέδες σε ελαιόλαδο· Mαγειρεύει για τον εαυτό του και για την ηλικιωμένη μητέρα του. Όταν ο επισκέπτης τον χαιρετά στα τουρκικά, ακούει την προφορά του, τον περνά για Τούρκο και του λέει ότι αγαπά τους μουσουλμάνους. Εκείνος του εξηγεί πως είναι Έλληνας. Ο Όμηρος καρφώνει με το πιρούνι έναν κεφτέ και του τον προσφέρει – και ύστερα, αφήνει το τηγάνι στη φωτιά και βγαίνει να δανειστεί ένα κάθισμα για τον μουσαφίρη του.
Ο επισκέπτης ήταν ο Ευγένιος Δαλέζιος (Eugène Dalleggio)· ήταν απεσταλμένος της Μέλπω Μερλιέ στην Εύβοια, για έρευνα του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών. Τη συνάντηση την είχε αφηγηθεί ο ίδιος· το κείμενό του δημοσιεύεται στη μελέτη της Ευαγγελίας Μπαλτά και της Νίκης Σταυρίδη για τον Όμηρο1. Ο ποιητής, καταγεγραμμένος στην Ελλάδα ως Ιωάννης Παπαδόπουλος, ήταν πρόσφυγας από το Προκόπι της Καππαδοκίας.
Τα ποιήματά του για τον ξεριζωμό κυκλοφορούσαν μεταξύ των προσφύγων, με το τραγούδι και την απαγγελία. Ένα από αυτά, για τους ανταλλάξιμους από το Προκόπι, κάποιοι το κατέγραψαν αφού τον άκουσαν να το τραγουδά – έτσι διαδόθηκε από χωριό σε χωριό στην Εύβοια.
Αυτή τη σκηνή διάλεξε να μας αφηγηθεί ο Ινάντς Ατίλγκαν όταν τον ρωτήσαμε ποιο επεισόδιο από τη ζωή των Καραμανλήδων τού έχει μείνει περισσότερο.
«Αυτό που με συγκινεί είναι η καθημερινή φροντίδα που βλέπουμε στη σκηνή: ένας άνθρωπος μαγειρεύει για τη μητέρα του και καλωσορίζει έναν άγνωστο προσφέροντάς του φαΐ.
»Οι ιστορίες της Ανταλλαγής συχνά περιγράφουν τους ανθρώπους μέσα από εθνικές ή θρησκευτικές κατηγορίες. Εδώ γνωρίζουμε έναν άνθρωπο μέσα από τη γλώσσα του, τη φιλοξενία του και τη φροντίδα για την οικογένειά του. Το φαγητό και η γλώσσα τούς έφεραν κοντά για μια στιγμή· η ποίησή του κουβαλούσε τον πόνο για το σπίτι που έχασε.
»Αυτοί οι άνθρωποι είχαν τη δική τους φωνή και τις δικές τους σχέσεις, που εύκολα χάνονται μέσα στις μεγάλες ιστορικές αφηγήσεις».
Από την Καππαδοκία στη Βιέννη
Ο Ινάντς Ατίλγκαν (İnanç Atılgan) είναι ιστορικός του πολιτισμού και ερευνητής των γαστρονομικών και οινικών παραδόσεων της Ανατολίας. Γεννήθηκε στην ιστορική Καππαδοκία και σήμερα ζει στη Βιέννη. Μια λέξη της γιαγιάς του τού είχε μείνει στη μνήμη πολύ πριν γνωρίσει τα καραμανλίδικα αρχεία.

«Στην οικογένειά μου γινόταν συχνά λόγος για τις κοινότητες των Ρωμιών της Ανατολίας. Η γιαγιά μου από την πλευρά του πατέρα μου καταγόταν από οικογένεια που είχε μετακινηθεί από το Ερζερούμ στην κεντρική Ανατολία στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όταν θύμωνε μαζί μου, με φώναζε καμιά φορά “Ουρούμ”, όπως έλεγαν εκεί τους “Ρουμ”. Η λέξη μού έμεινε. Τους Καραμανλήδες τούς ανακάλυψα πολύ αργότερα».
Η αφορμή της συζήτησής μας ήταν ένα ερευνητικό πρόγραμμα για τη γαστρονομική μνήμη της Καππαδοκίας. Το Πανεπιστήμιο Καππαδοκίας έχει ανακοινώσει ότι θα αναζητήσει σε αρχεία, προφορικές μαρτυρίες, συνταγές και τεχνικές μαγειρικής τα ίχνη των κοινοτήτων που έζησαν στην περιοχή, ανάμεσά τους και των Καραμανλήδων.
Ο Ινάντς Ατίλγκαν είχε αναλάβει αρχικά το πρόγραμμα – δεν το διευθύνει πλέον, αλλά συνεχίζει τη δική του έρευνα.
Για χρόνια συνεργάστηκε με μελετητές της τουρκικής στην Ελλάδα, για την επίδραση που είχε στα ελληνικά. Γνώρισε από κοντά και την καθημερινότητα των μοναστηριών του Αγίου Όρους. «Αυτές οι συναντήσεις, επιστημονικές και προσωπικές, ενίσχυσαν το δεσμό μου με τον ελληνικό πολιτισμό και την κληρονομιά των ελληνικών κοινοτήτων της Ανατολίας. Με αυτή την έννοια θεωρώ τον εαυτό μου φιλέλληνα», λέει.
Και συνεχίζει: «Με απασχολεί βαθιά ο πόνος που προκαλούν οι θρησκευτικοί πόλεμοι και οι μορφές εθνικισμού που διχάζουν κοινωνίες και πολιτισμούς. Οι γειτονικές κοινότητες συχνά μοιράζονται φαγητά, έθιμα, λέξεις και αναμνήσεις. Και όμως, ορισμένα θρησκευτικά και εθνικιστικά κινήματα τις ωθούν να χωριστούν.
»Μερικές φορές, όσο περισσότερα έχουμε κοινά, τόσο πιο έντονη γίνεται η ανάγκη να αποδείξουμε ότι διαφέρουμε. Πιστεύω ότι χρειάζεται να ξεπεράσουμε αυτόν τον τρόπο σκέψης».
Ο ιστορικός νιώθει την ανάγκη να υπογραμμίσει το εξής: Το τι σημαίνει να είναι κανείς Τούρκος, Έλληνας ή μουσουλμάνος αλλάζει με το χρόνο και δεν είναι το ίδιο για όλους. «Οι συλλογικές ταυτότητες διαμορφώνονται μέσα στην ιστορία και την κοινωνία. Η εκπαίδευση, η πολιτική και οι εικόνες που κυκλοφορούν δημόσια επηρεάζουν το πώς τις αντιλαμβανόμαστε. Το τι σημαίνει για έναν άνθρωπο να είναι Έλληνας μπορεί να διαφέρει από το πώς το αντιλαμβάνεται η κοινωνία στην οποία ζει», εξηγεί.

Ο ίδιος αναφέρει, ως προσωπική αφορμή για σκέψη, τις εκτιμήσεις καταγωγής ενός τεστ DNA της MyHeritage: περίπου 20% ελληνική και 20% γεωργιανή. Τις βλέπει ως υπενθύμιση ότι οι οικογενειακές ιστορίες διασταυρώνονται και μπορεί να είναι πιο σύνθετες από τις εθνικές κατηγορίες· η πολιτισμική του ταυτότητα, λέει, δεν ορίζεται από τις εκτιμήσεις του τεστ.
«Η γλώσσα είναι ένα από τα βασικότερα μέσα με τα οποία εκφραζόμαστε και ερχόμαστε κοντά στους άλλους. Κάποιος που αυτοπροσδιορίζεται ως Έλληνας μπορεί να είναι ορθόδοξος, καθολικός, μουσουλμάνος ή να μην έχει θρήσκευμα. Μπορούμε να έχουμε διαφορετικές πολιτικές απόψεις ή διαφορετικό σεξουαλικό προσανατολισμό.
»Η κοινή γλώσσα μάς επιτρέπει να επικοινωνούμε χωρίς να σβήνει αυτές τις διαφορές. Κι ένας άνθρωπος μπορεί να ανήκει σε περισσότερες από μία γλώσσες και σε περισσότερους από έναν πολιτισμούς».
Τουρκικά γραμμένα με ελληνικά γράμματα
Τα καραμανλίδικα κείμενα ο Ινάντς Ατίλγκαν τα γνώρισε ως βοηθός του Αντρέας Τίτσε (Andreas Tietze) στην Αυστριακή Ακαδημία Επιστημών, όπου εργάστηκε για το ιστορικό και ετυμολογικό λεξικό της τουρκικής. Τον γοήτευσε ότι ορθόδοξοι χριστιανοί που μιλούσαν τουρκικά έγραφαν τη γλώσσα τους με ελληνικούς χαρακτήρες.
Για έναν λεξικογράφο, τα κείμενα αυτά είχαν επιπρόσθετη αξία: η οθωμανική γραφή που βασιζόταν στο αραβικό αλφάβητο δεν διέκρινε με συνέπεια όλα τα τουρκικά φωνήεντα. Η ελληνική γραφή, παρότι και σε αυτήν συναντάμε διαφορετικές ορθογραφίες, προσφέρει ενδείξεις για την παλιότερη προφορά.
«Αυτό που χρειάζεται να ξανασκεφτούμε είναι η ιδέα ότι η γλώσσα, η θρησκεία και η εθνική ταυτότητα πρέπει πάντα να συμπίπτουν. Οι Καραμανλήδες δείχνουν πόσο πιο σύνθετη ήταν αυτή η σχέση. Το ότι μιλούσαν τουρκικά δεν τους εμπόδιζε να ανήκουν στην κοινότητα των Ρωμιών ορθοδόξων. Και το ότι ήταν ορθόδοξοι δεν μας λέει τα πάντα για το πώς αντιλαμβάνονταν οι ίδιοι την ταυτότητά τους».
Ο στίχος στην αρχή αυτού του κειμένου είναι από τετράστιχο που τυπώθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1896, στο καραμανλίδικο βιβλίο του Ιωάννη Ιωαννίδη Καισάρεια Μητροπολιτλερί βέ Μααλουμάτη Μουτενεββιά2. Ο τελευταίος στίχος εξηγεί πώς τα δύο συνυπάρχουν: «Με ελληνικά γράμματα εκφραζόμαστε στα τουρκικά».

«Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία οι κοινότητες οργανώνονταν σε μεγάλο βαθμό με βάση το θρήσκευμα. Στο πλαίσιο που συνηθίζουμε να αποκαλούμε σύστημα των μιλλέτ, η ένταξη στην Ορθόδοξη Εκκλησία έδειχνε σε ποια κοινότητα ανήκε κάποιος. Το να αποκαλούν τους εαυτούς τους “Ρωμιούς” μπορούσε να εκφράζει αυτή τη θρησκευτική και κοινοτική ένταξη, χωρίς να σημαίνει ότι τα ελληνικά ήταν η μητρική τους γλώσσα. Δεν θα έλεγα ότι η φωνή αυτού του ποιήματος εκπροσωπεί κάθε Καραμανλή. Μας θυμίζει όμως ότι οι λέξεις του παρελθόντος δεν είχαν πάντα τη σημασία που τους δίνουμε σήμερα», σημειώνει
Σημείο αναφοράς για τον Ινάντς Ατίλγκαν είναι το έργο της Ευαγγελίας Μπαλτά: το Beyond the Language Frontier: Studies on the Karamanlis and the Karamanlidika Printing (2010) και οι δύο αναλυτικές βιβλιογραφίες του 1987, οι προσθήκες για τα έτη 1584-1900 και ο χωριστός τόμος για τον 20ό αιώνα.
Η ενασχόλησή του με τις μελέτες της επηρέασε και το σχεδιασμό του προγράμματος στην Καππαδοκία. Οι κατάλογοί της διευρύνουν το σώμα των γνωστών εκδόσεων και μας οδηγούν στις ίδιες τις πηγές. Δίπλα στα θρησκευτικά βιβλία, ο ιστορικός βάζει τις εφημερίδες, τα εκπαιδευτικά έντυπα και τα υπόλοιπα κείμενα που μπορούν να μιλήσουν για τη μουσική, το φαγητό και τα έθιμα.
«Αν προσέξουμε πώς περιέγραφαν οι άνθρωποι τη γλώσσα, την πίστη, την πατρίδα και τους γείτονές τους, μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα πώς ζούσαν. Το ουσιώδες είναι να ακούσουμε πρώτα τα δικά τους λόγια, πριν τους εντάξουμε στις σημερινές εθνικές κατηγορίες», λέει.
Η Ανταλλαγή και ο τόπος που έμεινε πίσω
Για τους Καραμανλήδες η διάκριση ανάμεσα στη γλώσσα και στο θρήσκευμα είχε οδυνηρή συνέπεια. Η Σύμβαση για την Ανταλλαγή υπογράφηκε στη Λοζάνη στις 30 Ιανουαρίου 1923, σχεδόν έξι μήνες πριν από τη συνθήκη ειρήνης της 24ης Ιουλίου. Το άρθρο 142 έδινε στη χωριστή σύμβαση, για την Ελλάδα και την Τουρκία, την ίδια ισχύ σαν να αποτελούσε μέρος της συνθήκης.
Η υποχρεωτική Ανταλλαγή ορίστηκε με βάση την υπηκοότητα και το θρήσκευμα: αφορούσε τους ελληνορθόδοξους υπηκόους της Τουρκίας και τους μουσουλμάνους υπηκόους της Ελλάδας, με εξαιρέσεις για τους Έλληνες κατοίκους της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου, και τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης, όπως τους προσδιόριζε η σύμβαση. Συμπεριλάμβανε και όσους είχαν ήδη φύγει από τις υπό ανταλλαγή περιοχές από τις 18 Οκτωβρίου 1912 και μετά.
Η τουρκοφωνία των Καραμανλήδων δεν τους εξαιρούσε· η θρησκευτική τους ένταξη καθόρισε ότι έπρεπε να φύγουν για την Ελλάδα.
«Με θλίβει ότι, ύστερα από την καταστροφή του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου και τους πολέμους που ακολούθησαν, η ανταλλαγή πληθυσμών έγινε αποδεκτή ως λύση. Μπορούμε να καταλάβουμε τις πολιτικές συνθήκες της εποχής χωρίς αυτό να μειώνει τον πόνο τού να αναγκάζεσαι να αφήσεις το σπίτι σου, τους γείτονές σου, τους τάφους της οικογένειάς σου, όλο τον κόσμο που ήξερες», σημειώνει ο Τούρκος ιστορικός.
Και στις δύο πλευρές, λέει, οι άνθρωποι άφησαν πίσω έναν τόπο που αποκαλούσαν memleket.
Όπως εξηγεί, «στα τουρκικά, memleket μπορεί να είναι ο τόπος όπου γεννηθήκαμε ή όπου αισθανόμαστε ότι ανήκουμε. Η λέξη κουβαλά τα παιδικά μας χρόνια και τις αναμνήσεις μας. Αυτοί οι τόποι δεν πρέπει να ξεχαστούν»

Το τι μπορούσε να μεταφερθεί από έναν τέτοιο τόπο φαίνεται σε μια συνταγή. Χρειαζόταν κάποιον που να την θυμάται, υλικά που να μπορεί να βρει αλλού και ανθρώπους στους οποίους να τη μάθει. Στο κρασί, η γνώση ήταν δεμένη με τα αμπέλια του τόπου και με όσους ήξεραν να τα φροντίζουν.
Από το Γκέλβερι στη Νέα Καρβάλη
Σε μια φωτογραφία που μοιράζεται από τη Νέα Καρβάλη, μια πρόσοψη έχει δύο πινακίδες. Επάνω, στα ελληνικά, ο Γιώργος και η μπουγάτσα. Κάτω, «Niğde Aksaray’lı Börekçi Yorgo»: ο Γιώργος που φτιάχνει μπουρέκια, από τη Νίγδη-Ακσαράι. Για τον Ινάντς Ατίλγκαν, ο τόπος καταγωγής έμεινε γραμμένος εκεί όπου ο κόσμος πάει να αγοράσει μπουγάτσα. Η διαδρομή μιας συνταγής, όμως, θέλει κι άλλα ίχνη.
Εκεί τον ενδιαφέρει ο κουραμπιές της Νέας Καρβάλης.
Οι τοπικές αφηγήσεις που επικαλείται συνδέουν την παράδοση με ορθόδοξες οικογένειες που ήρθαν από την παλιά Καρβάλη, το Γκέλβερι (σημερινό Güzelyurt). Σύμφωνα με αυτές τις αφηγήσεις, οι οικογένειες πήραν μαζί τις συνταγές τους και συνέχισαν να φτιάχνουν τους κουραμπιέδες στην Ελλάδα. Το γλύκισμα συνδέθηκε με τον νέο τους τόπο και με την Καβάλα, όπως δείχνει και η ονομασία Kavala kurabiyesi.

«Μπορούμε να αναγνωρίσουμε τι έκαναν οι ορθόδοξες οικογένειες της Καππαδοκίας για να διατηρήσουν και να μεταφέρουν αυτή την παράδοση και, συγχρόνως, να δούμε τον ευρύτερο κόσμο της κουζίνας στον οποίο ζούσαν. Το όνομα “Καβάλα” μας λέει με ποιον τόπο συνδέεται σήμερα ο κουραμπιές. Από μόνο του δεν μας λέει πού φτιάχτηκε πρώτη φορά η συνταγή
»Διατηρήθηκε η γνώση του πώς να τον φτιάχνουν, μαζί με τη μνήμη του σπιτιού. Οι διαφορετικές συνθήκες ζωής και τα υλικά μπορεί να άλλαξαν τη γεύση. Για να πούμε τι ακριβώς άλλαξε, θέλουμε παλιότερες συνταγές, οικογενειακές μαρτυρίες και στοιχεία για τα υλικά και τον τρόπο παρασκευής», εξηγεί.
Η πίτα με το λάχανο τουρσί
Στα ίχνη μιας άλλης πίτας, η διαδρομή πηγαίνει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Τούρκοι μετανάστες από την Ελλάδα και άλλα μέρη των Βαλκανίων πήγαν στην Ανατολία με συνταγές αλλά και με λέξεις από τα ελληνικά, τα αλβανικά και τις σλαβικές γλώσσες των τόπων όπου ζούσαν.
Στο macır böreği, το «μπουρέκι του μετανάστη», το macır είναι προφορικός τύπος του muhacir («μετανάστης»). Στην Καππαδοκία, ο Ινάντς Ατίλγκαν ξεχωρίζει την Presul Pita, με χειροποίητα φύλλα και γέμιση από λάχανο τουρσί.
«Το presul φαίνεται να συνδέεται με το νοτιοσλαβικό presol, που σημαίνει άλμη και, σε ορισμένα ιδιώματα, λάχανο τουρσί. Η πιθανή σύνδεση ταιριάζει με τη γέμιση και δείχνει προς τα Βαλκάνια. Χρειάζεται όμως περισσότερη έρευνα για να δούμε με ποια διαδρομή πέρασε η λέξη στην τοπική τουρκική. Άλλα μπουρέκια των μεταναστών έχουν τυρί, σπανάκι ή πράσο. Το όνομα θυμίζει ότι οι άνθρωποι κουβαλούν μαζί τους και γνώσεις μαγειρικής και λέξεις. Δεν μας λέει ποια οικογένεια έφερε μια συγκεκριμένη συνταγή, πού δημιουργήθηκε ή πότε έφτασε».
Πίσω από τη λέξη υπάρχει και μια πρακτική δυσκολία: έβρισκε ο μάγειρας το ίδιο αλεύρι, βούτυρο, τυρί, μυρωδικά ή λαχανικά; Ο Ινάντς Ατίλγκαν βάζει στην ίδια εξίσωση το τι διατίθεται, τι ποιότητας είναι και πόσο κοστίζει. Ακόμα και μια οικογένεια που προσπαθεί να κρατήσει την ίδια συνταγή μπορεί τελικά να πετυχαίνει άλλη γεύση.

Στη συλλογή Gastronomi Mirası: Kapadokya Yemekleri (2021), που εξέδωσε το Πανεπιστήμιο Καππαδοκίας με επιμέλεια της Εζγκί Ντεμίρ Οζέρ (Ezgi Demir Özer) και συνταγές των σεφ Τζεμ Αϊντογντού και Μελίχ Ιτσιγκέν (Cem Aydoğdu και Melih İçigen), συναντά φάβα από κουκιά, yayın balığı pilakisi (γατόψαρο ψημένο με πατάτες και κρεμμύδια) και makoroni (ζυμαρικά με βούτυρο, τυρί και μυρωδικά).
Το pilaki, παρατηρεί, είναι δάνειο από τα ελληνικά· το makoroni θυμίζει το «μακαρόνι».
«Η δουλειά με τον Αντρέας Τίτσε μού έμαθε να βλέπω πού εμφανίζονται οι λέξεις, πώς αλλάζουν σημασία και τι μας επιτρέπουν να πούμε οι πηγές. Η ιστορία της λέξης και η ιστορία της συνταγής είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Για να καταλάβουμε ποιοι άνθρωποι κρύβονται πίσω από ένα όνομα, πρέπει να το συγκρίνουμε με συνταγές, γραπτά τεκμήρια και προσωπικές μνήμες», δηλώνει.
Το κρασί πριν και μετά τον εκπατρισμό
Ο Ινάντς Ατίλγκαν ασχολήθηκε με την οινική ιστορία της Καππαδοκίας και μέσα από το Turkish Wine: A Heritage Reborn – From Olus to Vinolus, στο οποίο συνεργάστηκε με την Μπρόνγουεν Μπέιτι (Bronwen Batey). Όπως αναφέρει, το βιβλίο απέσπασε διάκριση στα Gourmand Awards στο Παρίσι.
Οι Καραμανλήδες, λέει, ήταν ανάμεσα στις κοινότητες των Ρωμιών που παρήγαν κρασί στην περιοχή.
«Το υλικό που έχω συγκεντρώσει δείχνει δύο αφετηρίες: τις περιγραφές του Σαρλ Τεξιέ (Charles Texier) για τη Μικρά Ασία και το La Turquie d’Asie του Vital Cuinet. Το Φερτέκ, κοντά στη Νίγδη, είναι μια ενδιαφέρουσα περίπτωση.
»Τα σχετικά χωρία χρειάζονται προσεκτικό έλεγχο πριν μιλήσουμε με ακριβείς αριθμούς ή περιγράψουμε συγκεκριμένα εμπορικά δίκτυα. Και τα καραμανλίδικα έντυπα, θρησκευτικά, ιατρικά ή της καθημερινής ζωής, μπορούν να μας πουν πώς χρησιμοποιούσαν και τι σήμαινε για τους ανθρώπους το κρασί. Άλλα τεκμήρια χρειάζονται για την κατανάλωση, άλλα για την παραγωγή και το εμπόριο.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
»Η φροντίδα του αμπελιού, η ζύμωση, η αποθήκευση και η πώληση του κρασιού στηρίζονταν στην εμπειρία, στους οικογενειακούς δεσμούς και στα τοπικά δίκτυα. Όταν οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να φύγουν, οι δεσμοί αυτοί κόπηκαν ή αποδυναμώθηκαν. Κάποια γνώση μπορεί να ταξίδεψε μαζί τους στην Ελλάδα. Το πώς αξιοποιήθηκε εκεί χρειάζεται αναζήτηση σε οικογενειακές αφηγήσεις και τοπικά αρχεία. Η αναχώρησή τους ήταν σοβαρή ρήξη στη μετάδοση της γνώσης. Από αυτό δεν προκύπτει ότι σταμάτησε κάθε οινοποίηση στην περιοχή», σημειώνει.

Στο Γκέλβερι ο ιστορικός συνάντησε τον Γερμανό οινοποιό Ούντο Χιρς (Udo Hirsch). Στο Gelveri Manufactur, ο Χιρς δουλεύει με τοπικές ποικιλίες και παραδοσιακούς τρόπους οινοποίησης. Ο Ινάντς Ατίλγκαν αναφέρει το εγχείρημά του μαζί με το Vinolus ως παραδείγματα της σημερινής αναβίωσης, που στρέφει ξανά την προσοχή στα σταφύλια, στα αμπέλια και στις μεθόδους της Καππαδοκίας.
«Χρειάζεται να διακρίνουμε αυτή την αναβίωση από μια αδιάκοπη συνέχεια της οινοποίησης των Καραμανλήδων. Είναι όμως μια ευκαιρία να ξαναδούμε την ιστορία και να αναγνωρίσουμε τη συμβολή των κοινοτήτων που διαμόρφωσαν την οινική παράδοση του τόπου».
Σε ποιον ανήκει ο μπακλαβάς
Ο μπακλαβάς, οι ντολμάδες, ο καφές: πιάτα και συνήθειες για τα οποία η ερώτηση «ελληνικό ή τουρκικό;» επιστρέφει. Στον συλλογικό πρόλογο της έκδοσης Pide, Pita, Börek, Burek – Sizce Hangisi?, την οποία συνεπιμελήθηκε, ο Ινάντς Ατίλγκαν και οι συνεργάτες του προτείνουν να κοιτάζουμε πρώτα τους τόπους και τις επαφές των ανθρώπων.
Τον ρωτήσαμε τι μπορεί πράγματι να κρίνει ο ιστορικός όταν ένα φαγητό διεκδικείται σαν εθνικό σύμβολο.
«Όταν διαφορετικές κοινότητες ζουν στον ίδιο τόπο χρησιμοποιούν πολλά από τα ίδια υλικά και ανταλλάσσουν γνώσεις μαγειρικής. Η συμβολή της καθεμιάς δεν είναι απαραίτητα ίση ούτε ίδια. Αυτό που προκύπτει, όμως, συχνά ξεπερνά τα σημερινά σύνορα. Γι’ αυτό ένας όρος όπως “βαλκανική κουζίνα” μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να εξηγήσει περισσότερο από μια εθνική ονομασία.»
»Η ιστορική έρευνα μπορεί να δείξει πότε εμφανίζεται ένα πιάτο ή ένα όνομα στις πηγές που σώζονται, πώς αλλάζει μια συνταγή και πώς ταξιδεύουν τα υλικά και οι τεχνικές. Η παλιότερη γραπτή μνεία δεν συμπίπτει απαραίτητα με τη στιγμή που επινοήθηκε ένα φαγητό. Ούτε μια ελληνική ή τουρκική ονομασία αποδεικνύει αποκλειστική ιδιοκτησία. Και κάθε εκδοχή του μπακλαβά, του ντολμά ή του καφέ μπορεί να έχει τη δική της ιστορία.
»Για να αναγνωρίσουμε μια κοινή παράδοση πρέπει να κατονομάσουμε τους ανθρώπους που την διαμόρφωσαν. Στην περίπτωση των Καραμανλήδων, αυτό σημαίνει συγκεκριμένες οικογένειες, χωριά, εκδόσεις και συνήθειες. Η ορθόδοξη πίστη τους, η τουρκική γλώσσα και ο δεσμός τους με τα σπίτια τους στην Ανατολία ανήκουν όλα στην ίδια ιστορία. Η πολιτισμική ανταλλαγή και ο αναγκαστικός εκπατρισμός είναι διαφορετικές εμπειρίες.
»Μια συνταγή μπορεί να επιβιώσει όταν οι κοινότητες και οι σχέσεις που την στήριζαν έχουν διαλυθεί. Μιλώντας για κοινή κληρονομιά, μπορούμε να κάνουμε ορατές τόσο τη συμβολή τους όσο και τις απώλειές τους. Για μένα το ζητούμενο είναι να καταλάβουμε πώς διαμορφώθηκε μια παράδοση, ποιοι τη μετέφεραν και τι απέγιναν αυτοί οι άνθρωποι».
Ένας καφές στη Σιμωνόπετρα
Η σκέψη του Ινάντς Ατίλγκαν πηγαίνει πέρα από την Καππαδοκία:
«Και οι Έλληνες και οι Τούρκοι έχουν θέση στην ιστορία του Πόντου. Και η ιστορία της Θεσσαλονίκης φέρει τα ίχνη των Ελλήνων, των Τούρκων, των Εβραίων και άλλων κοινοτήτων. Το να θυμόμαστε μαζί αυτό το παρελθόν σημαίνει να αναγνωρίζουμε ο ένας την ιστορική παρουσία του άλλου. Προσπαθώ να αναγνωρίζω όσα χώρισαν τους ανθρώπους και τον πόνο τους και να φέρνω στο φως τις γλώσσες, τους πολιτισμούς, τις καθημερινές εμπειρίες και τις ανθρώπινες ιστορίες που μας συνδέουν».

Τον ρωτήσαμε για τις φωτογραφίες του από το Άγιον Όρος. Το 2001 είχε συνοδεύσει εκεί τον Αυστριακό χαρτογράφο Ράινχολντ Τσβέργκερ (Reinhold Zwerger) και έμεινε τρεις εβδομάδες. Ο χάρτης του, λέει ο Τούρκος ιστορικός, είναι ο ακριβέστερος που έχει δει, ιδίως στα παλιά μονοπάτια και στους δρόμους.
Στη Σιμωνόπετρα ήταν τότε δόκιμος ο φίλος του, ο Παναγιώτης Κυρανούδης. Είχαν δουλέψει μαζί στο ετυμολογικό λεξικό της τουρκικής. «Αφότου έγινε μοναχός χάσαμε την επαφή, πράγμα που πάντα λυπόμουν. Κοιτάζοντας τις φωτογραφίες ξαναθυμήθηκα εκείνες τις εβδομάδες». Ο μοναχός Κοσμάς Σιμωνοπετρίτης πλέον, συμμετέχει στην ερευνητική ομάδα για τα οθωμανικά έγγραφα της μονής3 του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.

Σε μία από τις φωτογραφίες, στο μουσείο της μονής, φαίνεται ένα κεραμικό πιάτο με κόκκινες τουλίπες. Η ελληνική επιγραφή του μνημονεύει τον μοναχό Μακάριο από τη Μήλο και φέρει τη χρονολογία 1679. Βλέποντας ξανά τη φωτογραφία, ο Ινάντς Ατίλγκαν θυμήθηκε τι είχε εξηγήσει τότε στον ηγούμενο:
«Του εξήγησα ότι στο σύστημα abjad, όπου τα γράμματα έχουν αριθμητική αξία, τα γράμματα της λέξης lâle, “τουλίπα” στα τουρκικά, γραμμένης με το αραβικό αλφάβητο, δίνουν το ίδιο άθροισμα με εκείνα της λέξης Allah. Χάρηκε πολύ και με κέρασε έναν καφέ, από αυτόν που τον λέμε τουρκικό ή ελληνικό ανάλογα με το πού βρισκόμαστε – και βέβαια ένα ποτήρι τσίπουρο».

















