«Θα πάρουμε την Πόλη». Ακόμη και σήμερα, το 2026, η φράση βρίσκει θέση στο ελληνικό φαντασιακό. Άλλοτε ως αστείο, άλλοτε ως υπόσχεση αποκατάστασης μιας ιστορικής αδικίας. Σαν η Άλωση της Κωνσταντινούπολης να παραμένει μια εκκρεμότητα που περιμένει τη δικαίωσή της, 573 χρόνια μετά. Λες και το 1453 και το 1922 να χωρούν στην ίδια ανολοκλήρωτη εθνική ιστορία.
Διόλου παράξενο βέβαια, καθώς το Βυζάντιο μοιάζει να λειτουργεί ακόμη ως φάρος περηφάνειας.
Η Ορθοδοξία, η αυτοκρατορική ισχύς, τα… χρυσάφια και η Πόλη των πόλεων, με τους μύθους και την αίγλη της. Μια εικόνα γυαλιστερή και άφταστη, στην οποία τα λιγότερο λαμπερά της πραγματικής ιστορίας χωρούν δυσκολότερα. Και ύστερα έρχεται εκείνο το «Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία» , και ακόμα πιο σωστά το «Ρωμανία» ή «πολιτεία των Ρωμαίων», και χαλάει την εικόνα.
Το θυμικό προτιμά ένα Βυζάντιο πέρα για πέρα ελληνικό, μια κληρονομιά που αισθανόμαστε δική μας προτού ακόμη γνωρίσουμε καλά τους ανθρώπους της.
Η Άλωση της Πόλης έχει περάσει στη συλλογική μνήμη ως συμφορά ολόκληρου του ελληνισμού. Η ποντιακή μούσα την έχει θρηνήσει, όπως θρήνησε και την πτώση της Τραπεζούντας. Και όμως, η πρωτεύουσα των Μεγαλοκομνηνών δεν κατέχει αντίστοιχη θέση στις φαντασιώσεις ανακατάληψης. Το «Θα πάρουμε την Τραπεζούντα» δεν έχει την ίδια θέση στο εθνικό μας λεξιλόγιο· η μνήμη της απώλειας και η προσδοκία της επιστροφής δεν συμπίπτουν πάντοτε.
Στην Τουρκία πάλι, η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης γίνεται κάθε χρόνο αφορμή για ολοένα πιο θεαματικές φιέστες. Η πόλη που για κάποιους χρειάζεται να «επιστρέψει», για άλλους χρειάζεται να κατακτιέται ξανά και ξανά – έστω συμβολικά. Το 1453 εξακολουθεί να προσφέρεται για σύγχρονες χρήσεις, πολύ πέρα από τα γεγονότα εκείνης της πολιορκίας.
Το Βυζάντιο ασκεί ακόμη γοητεία. Αλλά ποιο Βυζάντιο γνωρίζουμε; Εκείνο που θέλουμε να θεωρούμε αποκλειστικά δικό μας; Εκείνο που διαμορφώθηκε επί αιώνες στη δυτική σκέψη, με την άρνηση της ρωμαϊκής του ταυτότητας; Και πόσο χώρο αφήνουν αυτές οι εικόνες για την πραγματική κοινωνία πίσω από τα τείχη;
Αυτή ήταν η αφετηρία της συζήτησης του pontosnews.gr με τον Αντώνη Καλδέλλη, ιστορικό και καθηγητή Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, με ερευνητικό αντικείμενο την ιστορία, τον πολιτισμό και τη γραμματεία του Βυζαντίου, δηλαδή της Ρωμανίας.
Με αφορμή τα βιβλία του, 1453: The Conquest and Tragedy of Constantinople* και Phantom Byzantium: Europe, Empire, and Identity from Late Antiquity to World War II**, μιλά για την Πόλη που φανταζόμαστε και για εκείνη που υπήρξε: για τους υπερασπιστές που ήλπιζαν να σωθούν, για τα κανόνια που άλλαξαν τον πόλεμο, για τις ιστορίες που έγιναν βεβαιότητες και για τους αιχμαλώτους, των οποίων η τραγωδία συνεχίστηκε πολύ μετά την τελευταία έφοδο.
«Το όνειρο της ανακατάληψης τελείωσε πριν από 100 χρόνια»
Τον ρωτάμε αν η ελληνική ρητορική της ανακατάληψης και οι τουρκικοί εορτασμοί μοιράζονται την ίδια στρέβλωση: τη μετατροπή της Κωνσταντινούπολης σε ένα έπαθλο που πρέπει να ανήκει εξ ολοκλήρου σε ένα έθνος. Ή αν μια τέτοια σύγκριση είναι υπερβολικά σχηματική.
Η απάντησή του ξεκινά από την ελληνική πλευρά:
«Όποιος διατυπώνει αυτούς τους παράλογους και γελοίους ισχυρισμούς περί ανακατάληψης της Κωνσταντινούπολης από τους Έλληνες πρέπει να σταματήσει αμέσως. Ευτυχώς, μιλάμε για έναν ελάχιστο αριθμό ανθρώπων, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι φανατικοί ή έφηβοι στο διαδίκτυο.
»Παρ’ όλα αυτά, ρίχνουν ανεύθυνα προσάναμμα και φωτιά σε μια ευαίσθητη διεθνή κατάσταση, την οποία κάθε λογικός άνθρωπος θέλει να διατηρήσει ειρηνική. Όλοι μας πρέπει να καταγγέλλουμε αυτούς τους ισχυρισμούς και να τους αποκηρύσσουμε με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο όποτε τους συναντούμε – κάτι που, χαίρομαι που το λέω, δεν συμβαίνει πολύ συχνά. Το όνειρο της ανακατάληψης της Κωνσταντινούπολης τελείωσε πριν από εκατό χρόνια, στον βίαιο απόηχο ενός παγκόσμιου πολέμου».
Η κριτική του δεν σταματά στους Έλληνες που ονειρεύονται ανακαταλήψεις. Αφορά και τη διαρκή επιστροφή της σημερινής Τουρκίας στο θρίαμβο του σουλτάνου:
«Ταυτόχρονα, υπάρχει κάτι παράξενο στον συνεχιζόμενο εορτασμό της κατάκτησης της Κωνσταντινούπολης που πραγματοποιείται κάθε χρόνο στη σημερινή Ιστανμπούλ. Οι εορτασμοί έχουν γίνει, αν μη τι άλλο, ακόμη πιο θεαματικοί και περίτεχνα οργανωμένοι. Δεν μπορώ να σκεφτώ κανένα άλλο σύγχρονο εθνικό κράτος που να γιορτάζει με αυτόν τον τρόπο μια κατάκτηση του αυτοκρατορικού προκατόχου του, η οποία συνέβη πριν από περισσότερα από 500 χρόνια. Τέτοιες αντιδράσεις σε εκείνο το γεγονός είναι κατάλοιπα μιας προηγούμενης και λιγότερο ευτυχισμένης εποχής της ιστορίας».
Το Βυζάντιο που βόλευε τη Δύση – και εμάς
Η οικειότητα με το Βυζάντιο δεν σημαίνει απαραίτητα και γνώση του με τους δικούς του όρους. Στο Phantom Byzantium, ο Αντώνης Καλδέλλης εξετάζει πώς η Δυτική Ευρώπη αρνήθηκε στους Ρωμαίους της Ανατολής τη ρωμαϊκή τους ταυτότητα.
Η νεοελληνική συνήθεια να τους παρουσιάζουμε απλώς ως «Έλληνες» διορθώνει αυτή τη στρέβλωση ή κατασκευάζει μια διαφορετική;
«Υπάρχουν στην πραγματικότητα δύο στρεβλώσεις της εικόνας της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στο δυτικό φαντασιακό – και οι δύο με στόχο να της αρνηθούν μία θέση στην ιστορία της ρωμαϊκής παράδοσης.
»Η πρώτη στρέβλωση άρχισε γύρω στο 800 μ.Χ., όταν δυτικοί συγγραφείς άρχισαν να αποκαλούν τους Ρωμαίους της Ανατολής “Γραικούς”, ακριβώς για να αρνηθούν τη ρωμαϊκή τους ταυτότητα, η οποία θεωρούνταν ολοένα και περισσότερο αποκλειστικό προνόμιο της Δύσης. Στη δυτική οπτική εκείνης της εποχής, ο όρος “Γραικός” δεν ήταν κολακευτικός· συνδεόταν με τα αρνητικά στερεότυπα που αποδίδονταν στο Βυζάντιο, όπως η αδυναμία, η θηλυκότητα, η δολιότητα, η έλλειψη πρωτοτυπίας και η παρακμιακή πολυτέλεια».
Η δεύτερη στρέβλωση, όπως την περιγράφει ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, συνδέεται με τη δημιουργία του ελληνικού κράτους και με το πολιτικό βάρος που απέκτησε η ονομασία του παρελθόντος:
«Η δεύτερη στρέβλωση άρχισε τον 19ο αιώνα. Αυτό συνέβη αφού είχε δημιουργηθεί ένα ελληνικό κράτος, το οποίο έδειχνε να ενδιαφέρεται να απελευθερώσει ή να κατακτήσει εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπου ζούσαν ελληνόφωνοι. Αυτό καθιστούσε τον όρο “αυτοκρατορία των Ελλήνων” μάλλον προβληματικό από τη δυτική σκοπιά, επειδή έμοιαζε να στηρίζει τέτοιου είδους αλυτρωτικές διεκδικήσεις. Οι δυτικοί συγγραφείς στράφηκαν πλέον στον τεχνητό και μάλλον κενό περιεχομένου όρο “Βυζάντιο”, ο οποίος κληρονόμησε πολλά από τα αρνητικά στερεότυπα που προηγουμένως συνδέονταν με τους Έλληνες/Γραικούς».
Στην ίδια κριτική εντάσσει και τη νεοελληνική ιστορική αφήγηση:
«Στο μεταξύ, οι διανοούμενοι του εθνικού κράτους της Ελλάδας διαμόρφωσαν τη δική τους ιστορική αφήγηση της συνέχειας από την Αρχαιότητα, μια αφήγηση στην οποία οι Έλληνες είναι οι ήρωες και συνδέονται με θετικές ιδιότητες. Κατά μία έννοια, αυτό συνέχιζε τη μεσαιωνική δυτική αντίληψη περί ελληνικής συνέχειας, μόνο που της προσέδιδε θετικό πρόσημο. Επομένως, τόσο οι Δυτικοί –μεσαιωνικοί και νεότεροι– όσο και οι σύγχρονοι Έλληνες έχουν συμφέρον να αρνούνται τη ρωμαϊκή ταυτότητα αυτής της κοινωνίας».
Οι υπερασπιστές δεν γνώριζαν ότι θα χάσουν
Στην αφήγηση της Άλωσης, εμείς γνωρίζουμε το τέλος. Οι άνθρωποι μέσα στην πολιορκημένη πόλη δεν το γνώριζαν. Είχαν βάσιμους λόγους να πιστεύουν ότι μπορούσαν να αντέξουν. Επομένως, τι απομένει από την εικόνα μιας προδιαγεγραμμένης πτώσης και από την αντίληψη ότι οι υπερασπιστές επέλεξαν συνειδητά τον μαρτυρικό θάνατο;
«Η ιδέα ότι η Άλωση ήταν προδιαγεγραμμένη ήταν προϊόν της εκ των υστέρων γνώσης. Στις αφηγήσεις των αυτοπτών μαρτύρων της πολιορκίας μπορούμε να δούμε ότι οι υπερασπιστές είχαν ένα καλό σχέδιο για να αντισταθούν στις οθωμανικές επιθέσεις και ότι το είχαν εφαρμόσει με επιτυχία μέχρι το τέλος. Ήταν άνθρωποι που ήξεραν τι έκαναν. Γνωρίζουμε αρκετά για τους επικεφαλής της άμυνας, και ήταν πραγματιστές και ψύχραιμοι άνθρωποι. Δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι περίμεναν να πεθάνουν ηρωικά ή ακόμη και ότι ήθελαν κάτι τέτοιο.
»Ταυτόχρονα, ήταν και υπερήφανοι άνδρες, διατεθειμένοι να διακινδυνεύσουν τη ζωή τους για την υπεράσπιση της πόλης, όπως και έκαναν. Γνώριζαν ότι ο θάνατος ήταν μια πιθανή έκβαση, αλλά έκαναν ό,τι μπορούσαν για να τον αποφύγουν».
Οι μαρτυρίες όμως γράφτηκαν όταν το τέλος ήταν πλέον γνωστό. Και αυτό, εξηγεί, επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκε η αφήγησή τους:
«Οι μαρτυρίες των αυτοπτών γράφτηκαν, εξ ορισμού, μετά την Άλωση της πόλης – και μπορούμε να δούμε τους συγγραφείς τους να περνούν από έναν πιο πραγματιστικό τρόπο αφήγησης σε έναν πιο τραγικό όταν φτάνουν στην τελική έφοδο. Αυτό ήταν σύμφωνο με τις συμβάσεις της αρχαίας και μεσαιωνικής γραμματείας, στο πλαίσιο των οποίων οι συγγραφείς οδηγούσαν το δράμα στην ολοκλήρωσή του όταν γνώριζαν ότι πλησίαζαν σε μια στιγμή κορύφωσης.
»Βλέπουμε λοιπόν πως οι αφηγήσεις τους αρχίζουν ξαφνικά να περιλαμβάνουν οιωνούς και προφητείες ακριβώς πριν από την τελική τουρκική έφοδο. Επρόκειτο για μια λογοτεχνική σύμβαση που εφαρμόστηκε στην πολιορκία μετά την Άλωση. Δεν ήταν μια νοοτροπία που διαμόρφωσε τη στρατηγική των υπερασπιστών».
Τα κανόνια ήταν καθοριστικά, η νίκη δεν ήταν εξασφαλισμένη
Ο Αντώνης Καλδέλλης επιμένει στον αποφασιστικό ρόλο των οθωμανικών κανονιών, απέναντι στον σκεπτικισμό που έχει εκφραστεί πρόσφατα. Όμως, η ανασύνθεση της λειτουργίας τους –και των αποτυχιών τους–, αφήνει χώρο στο ενδεχόμενο μιας διαφορετικής έκβασης.
Πώς μπορούσαν να είναι καθοριστικά χωρίς να εξασφαλίζουν τη νίκη; Και πότε η πολιορκία παρέμενε ακόμη ανοιχτή;
«Τα κανόνια έκαναν τη διαφορά ανάμεσα στον αρχαίο και τον νεότερο τρόπο διεξαγωγής του πολέμου. Χωρίς αυτά, οι Τούρκοι θα είχαν πολύ μικρές πιθανότητες να διασπάσουν τα τείχη της πόλης. Επίσης, δεν μπορούσαν να ανταγωνιστούν τα χριστιανικά πλοία στη θάλασσα, ενώ το γεγονός ότι επρόκειτο για πολιορκία εξουδετέρωνε και το ιππικό τους.
»Επομένως, ο μόνος τρόπος για να μπουν στην πόλη θα ήταν να διασπάσουν τα τείχη. Αυτά όμως ήταν τα πιο απόρθητα τείχη σε ολόκληρο τον κόσμο. Τα χερσαία τείχη της Κωνσταντινούπολης δεν είχαν διασπαστεί ποτέ μέσα σε 1.000 χρόνια μεσαιωνικών πολέμων.
»Γι’ αυτό ο σουλτάνος πόνταρε την επιτυχία του στα κανόνια. Είχαν τη δυνατότητα να μεταβάλουν το συσχετισμό δυνάμεων υπέρ του. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητά τους δεν ήταν γνωστή εκ των προτέρων. Διατήρησε έναν αδιάκοπο βομβαρδισμό των τειχών της πόλης επί 53 ημέρες, με βασική στρατηγική να τα κατεδαφίσει και να επιτρέψει στον αριθμητικά υπέρτερο στρατό του να εισβάλει.
»Οι υπερασπιστές όμως επισκεύαζαν τα τείχη και έστηναν αυτοσχέδιους πασσαλοφράχτες για να τα αντικαταστήσουν στον κατεξοχήν κρίσιμο τομέα. Η άμυνα κατόρθωσε να αποκρούσει κάθε μαζική έφοδο μέχρι την τελευταία, η έκβαση της οποίας κρίθηκε από ένα τυχαίο πλήγμα στον διοικητή της αμυντικής δύναμης. Η έκβαση της πολιορκίας δεν ήταν σε καμία περίπτωση προδιαγεγραμμένη, αν αποτιμήσουμε με αυτόν τον τρόπο τον συσχετισμό δυνάμεων, πλεονεκτημάτων και μειονεκτημάτων».
Η Κερκόπορτα και οι βολικές ιστορίες της ήττας
Από την Κερκόπορτα μέχρι τις ακριβείς συνθήκες του θανάτου του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, η Άλωση συνοδεύεται από θρύλους που επαναλαμβάνονται σχεδόν ως γεγονότα. Ρωτάμε τον Αντώνη Καλδέλλη ποιες στηρίζονται στις πιο αδύναμες μαρτυρίες της εποχής και γιατί είναι τόσο δύσκολο να ανατραπούν.
Η απάντησή του εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο μια μεγάλη ήττα γεννά εξηγήσεις που επιβεβαιώνουν ήδη γνώριμα στερεότυπα:
«Ένα γεγονός τέτοιου μεγέθους, το οποίο παρακολουθούσε ολόκληρος ο κόσμος, θα ήταν αναπόφευκτο να γεννήσει μια σειρά από αστικούς μύθους, ιστορίες που ακούγονταν πειστικές επειδή επιβεβαίωναν ηθικά στερεότυπα. Μπορούμε να δούμε ορισμένες από αυτές τις ιστορίες να αναπτύσσονται μέσα στα πρώτα δέκα χρόνια μετά την Άλωση της πόλης. Αναπόφευκτα, διατυπώθηκαν κατηγορίες για προδοσία εναντίον, για παράδειγμα, των Γενουατών –ιδιαιτέρως από τους Βενετούς–, και κατηγορίες για εγωιστική φιλαργυρία εναντίον των Ελλήνων από τους Ιταλούς.
»Η επιτυχία του σουλτάνου αποδόθηκε σε έναν Ούγγρο μηχανικό που κατασκεύασε τα κανόνια του, έναν άνθρωπο που φέρεται να προσέφερε αρχικά τις υπηρεσίες του στον αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης, αλλά, όταν εκείνος δεν μπορούσε να τον πληρώσει, πέρασε στην οθωμανική πλευρά. Πρέπει να αντιμετωπίζουμε αυτή την ιστορία με πολύ μεγάλο σκεπτικισμό.
»Η δε ιστορία της Κερκόπορτας αναφέρεται σε μια πηγή δέκα χρόνια αργότερα, αλλά με τρόπο που δεν βγάζει κανένα νόημα από τοπογραφική άποψη».
Μετά την Άλωση, οι αιχμάλωτοι
Στο έργο του Αντώνη Καλδέλλη με τον τίτλο 1453, η τελευταία έφοδος δεν κλείνει την ιστορία. Ακολουθούν η αιχμαλωσία, η υποδούλωση, ο διασκορπισμός και η προσπάθεια εξαγοράς της ελευθερίας. Τι μπορούμε να ανασυνθέσουμε από τις μαρτυρίες για τις ημέρες και τους μήνες που ακολούθησαν, και τι παραμένει αδύνατον να ανακτηθεί;
Πώς αλλάζουν οι διαστάσεις και το νόημα της Άλωσης όταν ακολουθήσουμε τους κατοίκους έξω από την πόλη τους;
«Μία από τις μεγάλες παρανοήσεις σχετικά με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης είναι ότι ο οθωμανικός στρατός μπήκε στην πόλη ως δύναμη κατοχής, εγκαινιάζοντας μια νέα φάση της ιστορίας της ως πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στην πραγματικότητα, ολόκληρος ο πληθυσμός απομακρύνθηκε από την πόλη και υποδουλώθηκε, και το μεγαλύτερο μέρος του διασκορπίστηκε στα εδάφη της αυτοκρατορίας ή πουλήθηκε στην ανοιχτή αγορά δούλων που λειτουργούσε τότε στην ανατολική Μεσόγειο.
»Μόνο ένα μικρό μέρος αυτών των αιχμαλώτων επανεγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη από τον ίδιο τον σουλτάνο. Ο Μωάμεθ έκανε την πόλη κύρια κατοικία του μόλις τέσσερα χρόνια αργότερα. Πρέπει να φανταστούμε την πόλη εντελώς άδεια από κατοίκους για λίγες ημέρες και με ελάχιστους μόνο για μερικά χρόνια στη συνέχεια.
»Έχουμε λοιπόν μια παύση στην ιστορία της πόλης, ένα διάλειμμα ανάμεσα στη ρωμαϊκή και την οθωμανική φάση της.
»Επομένως, για την αφήγηση της ιστορίας έγινε αναγκαία η έρευνα για την τύχη των αιχμαλώτων, επειδή αυτή ήταν για εκείνους η πραγματική συνέχεια της πολιορκίας, και όχι η κατοχή της πόλης τους από οθωμανικές δυνάμεις. Επιπλέον, οι ιστορίες της αιχμαλωσίας τους είναι συναρπαστικές, κυρίως όταν εξετάζουμε ποιοι διέθεταν τα μέσα και τις διασυνδέσεις για να εξασφαλίσουν την ελευθερία τους ή την ελευθερία των συγγενών τους, και ποιοι όχι. Υπάρχουν συγκινητικές και οδυνηρές ιστορίες οικογενειών που διαλύθηκαν, αλλά και παράξενες εξελίξεις, όπως ιταλικές τράπεζες που κατέβαλαν λύτρα για την απελευθέρωση των προσώπων που διατηρούσαν λογαριασμούς σε αυτές».
Η θέση του καθηγητή Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου Αντώνη Καλδέλλη για το σήμερα επιστρέφει στους ανθρώπους που ζουν στις δύο χώρες και στις προκλήσεις που έχουν μπροστά τους:
«Είμαι πεπεισμένος ότι η συντριπτική πλειονότητα των Ελλήνων και των Τούρκων θέλει να ξεπεράσει αυτό το πλαίσιο και να αντιμετωπίσει εποικοδομητικά τις προκλήσεις του μέλλοντος που επηρεάζουν εξίσου και τους δύο λαούς. Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης είναι ένα συναρπαστικό γεγονός που μπορούμε πια να μελετήσουμε με ψύχραιμη αντικειμενικότητα, χωρίς να θεωρούμε ότι μας επηρεάζει προσωπικά».
* Στο 1453: The Conquest and Tragedy of Constantinople (Oxford University Press, 2026), ο ιστορικός ανασυνθέτει την πολιορκία και την Άλωση της Κωνσταντινούπολης μέσα από μαρτυρίες αυτοπτών σε διαφορετικές γλώσσες. Εξετάζει τις επιλογές πολιορκητών και υπερασπιστών, αμφισβητεί την αντίληψη μιας προδιαγεγραμμένης ήττας και ακολουθεί την τύχη των κατακτημένων στην αιχμαλωσία, στην υποδούλωση και στην προσπάθεια εξαγοράς της ελευθερίας τους.
