Είναι από εκείνα τα γεγονότα που… μάλλον συνέβησαν – αλλά είναι τόσο γοητευτικά που δεν τολμούμε να σκεφτούμε ότι πρόκειται για έναν θρύλο. Γιατί μέσα στη μεγάλη φωτιά που κατέκαιγε τα σωθικά της Σμύρνης, με την πόλη να «ξερνάει» απελπισμένους ανθρώπους στο λιμάνι της, η ιστορία του ιαπωνικού πλοίου «Tokei Maru» έχει αυτή την ελπίδα που ακόμα και σήμερα χρειαζόμαστε, ως ψηλαφητές της φρίκης.
Την (καθόλου ακλόνητη) πεποίθηση ότι πολύτιμο εμπόρευμα που άλλοτε θα στόλιζε τα σώματα των πλουσίων της Σμύρνης –μετάξι, μεταξύ άλλων– πετάχτηκε στη θάλασσα για να σωθούν τα σώματα Ελλήνων και Αρμενίων, η ιστορική έρευνα δεν την έχει μετατρέψει σε αποδεδειγμένο γεγονός.
Τώρα μάλιστα προκύπτει ένα στοιχείο που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τη γνώριμη εικόνα: το «Tokei Maru» μετέφερε κάρβουνο εκείνη την περίοδο.
Αν έπρεπε να κάνουμε μια υπόθεση για το λόγο που θέλουμε να είναι αληθινή η ιστορία του ιαπωνικού πλοίου και του ηρωικού πληρώματος, θα σκεφτόμασταν την αδιαφορία που επέδειξαν πολλοί από τους Συμμάχους, αλλά και τον κατάπτυστο ελληνικό νόμο 2870/1922, που απαγόρευε την ομαδική αποβίβαση στα ελληνικά λιμάνια χωρίς θεωρημένα διαβατήρια ή άλλα προβλεπόμενα έγγραφα. Η εικόνα ενός πλοιάρχου που ανοίγει χώρο για πρόσφυγες, την ώρα που άλλοι αναζητούν έγγραφα ή περιμένουν εντολές, είναι μια εικόνα που έχουμε ανάγκη.
Επειδή όμως η ιστορία δεν γράφεται με το «αν», απευθυνθήκαμε στη δρ Νανάκο Μουράτα-Σαουαγιανάγκι.
Η Ιαπωνίδα ιστορικός είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Toyo του Τόκιο και πρώην αντιπρόεδρός του. Ειδικεύεται στη νεότερη και σύγχρονη ελληνική ιστορία και στην ιστορία της Ανατολικής Μεσογείου. Μελετά εδώ και χρόνια το ιαπωνικό πλοίο και τις μαρτυρίες των ανθρώπων που λένε ότι σώθηκαν χάρη σε αυτό.
Ένα πλοίο, πολλές μαρτυρίες και ένα κενό
Το «Tokei Maru» υπήρξε. Ναυτιλιακά μητρώα και καταγραφές δρομολογίων το συνδέουν με τη Σμύρνη και τον Πειραιά το καλοκαίρι και τον Σεπτέμβριο του 1922. Υπάρχουν επίσης ελληνικές εφημερίδες της εποχής που το κατονομάζουν ως πλοίο διάσωσης. Ξένες εφημερίδες μιλούν για ένα ιαπωνικό πλοίο που πήρε πρόσφυγες από τη Σμύρνη.
Το κρίσιμο κενό είναι η απουσία μαρτυρίας από ανθρώπους που επέβαιναν στο ίδιο το πλοίο: ένα ημερολόγιο, μια επιστολή, μια καταγραφή του πληρώματος που θα συνέδεε οριστικά το όνομα με την πράξη.
Ζητήσαμε από την ιστορικό να μας πει, όσο γίνεται πιο καθαρά γίνεται, πού βρίσκεται σήμερα η έρευνα. «Δεν μπορούμε να απορρίψουμε κατηγορηματικά την αφήγηση ότι ιαπωνικά πλοία διέσωσαν Έλληνες στο λιμάνι της Σμύρνης τον Σεπτέμβριο του 1922 ως μια απλή επινοημένη ιστορία, χωρίς ιστορική βάση», απαντά.
«Ωστόσο, η πραγματικότητα μπορεί να μην ήταν ακριβώς όπως παρουσιάζεται στις προφορικές μαρτυρίες, αλλά πιο σύνθετη. Για να τεκμηριωθεί αυτό το γεγονός ιστορικά, το σημαντικότερο θα ήταν να βρεθούν ημερολόγια ή αρχεία των μελών των πληρωμάτων των ιαπωνικών πλοίων που πράγματι πήραν μέρος στη διάσωση».
Στη μελέτη της, που δημοσιεύτηκε το 2023, η δρ Μουράτα παραθέτει αναφορές ελληνικών εφημερίδων για το «Tokei Maru», αλλά και δημοσιεύματα του ξένου Τύπου για ιαπωνικό πλοίο στη Σμύρνη. Καταγράφει επίσης τη διαδρομή του συγκεκριμένου πλοίου από ναυτιλιακές πηγές: βρέθηκε στη Σμύρνη τον Αύγουστο, έφτασε στον Πειραιά από εκεί στις αρχές Σεπτεμβρίου και αναχώρησε ξανά με προορισμό τη Σμύρνη.
Όταν την ρωτήσαμε πόσο κοντά μας φέρνουν αυτά τα στοιχεία στην ταυτοποίησή του, στάθηκε στο τεκμήριο που της λείπει.
«Αρκετές ελληνικές εφημερίδες αναφέρονται στο “Tokei Maru” ως πλοίο που διέσωσε Έλληνες πρόσφυγες. Ένα πλοίο με αυτό το όνομα υπήρχε πράγματι και έπλευσε στη Σμύρνη τον Σεπτέμβριο του 1922. Δεν υπήρχαν άλλα ιαπωνικά πλοία που ταξίδευαν στη Μεσόγειο εκείνη την περίοδο. Αυτό που αναζητώ είναι ημερολόγια ή επιστολές που να μαρτυρούν ότι το πλήρωμά του βοήθησε τους πρόσφυγες».
Τι βρέθηκε μετά τη μελέτη του 2023
Η έρευνα, πάντως, δεν σταμάτησε με τη δημοσίευση της μελέτης της. «Βρήκα υλικό που δείχνει ότι το “Tokei Maru” μετέφερε κάρβουνο εκείνη την περίοδο», μας λέει. «Βρήκα, επίσης, μια φωτογραφία άγνωστη έως τότε, στην οποία φαίνεται ιαπωνική σημαία σε πλοίο που διασώζει Έλληνες πρόσφυγες στο λιμάνι της Σμύρνης. Αυτή η φωτογραφία μπορεί να θεωρηθεί τεκμήριο υπέρ της επιχείρησης διάσωσης από ιαπωνικό πλοίο».
Η ίδια μιλά για τεκμήριο υπέρ της διάσωσης από ιαπωνικό πλοίο. Δεν λέει ότι η φωτογραφία ταυτοποιεί από μόνη της το πλοίο ως το «Tokei Maru».
Αυτή η διάκριση έχει σημασία, όπως έχει σημασία και η απόσταση ανάμεσα στην αναφορά για φορτίο κάρβουνου και στη σκηνή όπου ολόκληρο το φορτίο πετιέται στη θάλασσα.
Η δεύτερη σκηνή είχε ήδη διαδοθεί το 1922. Μαρτυρίες και δημοσιεύματα περιέγραψαν μετάξια, δαντέλες και πορσελάνες να καταλήγουν στο νερό για να επιβιβαστούν πρόσφυγες. Ο Αμερικανός γενικός πρόξενος στη Σμύρνη Τζορτζ Χόρτον, ανέφερε ότι είχε ακούσει πως ιαπωνικό πλοίο πέταξε μέρος του φορτίου του.
Στη μελέτη της, η δρ Μουράτα επισημαίνει πόσο δύσκολο θα ήταν να αδειάσουν βιαστικά τα αμπάρια ενός εμπορικού πλοίου μέσα στις συνθήκες της εξόδου.
Ποια στοιχεία της αφήγησης θεωρεί λοιπόν, αξιόπιστα; «Πιστεύω ότι ορισμένες από αυτές τις μαρτυρίες είναι ακριβείς, ενώ άλλες πιθανότατα προστέθηκαν εκ των υστέρων», απαντά. Δεν κατονομάζει ποια λεπτομέρεια ανήκει σε κάθε πλευρά. Αφήνει ανοιχτό το ερώτημα για το φορτίο, όπως και εκείνο για την περίφημη αντιπαράθεση του καπετάνιου με κεμαλικούς αξιωματικούς.
Πόσοι σώθηκαν; Και πλήρωσαν εισιτήριο;
Οι αριθμοί δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Οι πηγές που συγκέντρωσε η Ιαπωνίδα ιστορικός μιλούν άλλοτε για 325, άλλοτε για 825 και άλλοτε για 1.600 πρόσφυγες. Οι ημερομηνίες επίσης διαφέρουν.
Γι’ αυτό στη μελέτη της εξετάζει το ενδεχόμενο να έγιναν δύο μεταφορές: μία πριν από τη μεγάλη πυρκαγιά και μία ενώ η Σμύρνη καιγόταν. Πρόκειται για υπόθεση που θα μπορούσε να εξηγήσει ορισμένες αντιφάσεις, όχι για βεβαιωμένη ακολουθία γεγονότων.
Υπάρχει και μια λιγότερο… ειδυλλιακή εκδοχή. Ο Σπυρίδων Δ. Κλαυδιανός, σε βιβλίο που κυκλοφόρησε το 1930, αναφέρθηκε σε επανειλημμένες μεταφορές προσφύγων από ιαπωνικό πλοίο με αντίτιμο. Το πλοίο εκείνης της αφήγησης δεν ταυτοποιείται με ασφάλεια ως το «Tokei Maru». Ρωτήσαμε τη δρ Μουράτα αν τέτοιες αναφορές αλλάζουν την εικόνα μιας απολύτως ανιδιοτελούς διάσωσης.
«Εφόσον πρόκειται για αναφορές που έγιναν μέσα στη σύγχυση του πολέμου, είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι οι αριθμοί δεν είναι απολύτως ακριβείς», τονίζει.
«Δεν μπορούμε επίσης να αγνοήσουμε τις μαρτυρίες ότι ιαπωνικά πλοία μετέφεραν πρόσφυγες στην Ελλάδα έναντι ναύλου. Ακόμη κι αν τέτοιες αφηγήσεις διαφέρουν από τις θερμές, ανθρωπιστικές στιγμές που τονίζουν οι προφορικές μαρτυρίες, μεταφέρουν αποσπασματικές όψεις της πραγματικής διαφυγής των προσφύγων από τη Σμύρνη. Ακόμη κι αν χρειάστηκε τότε να πληρώσουν για τη μεταφορά τους, πιστεύω ότι οι Έλληνες πρόσφυγες που γλίτωσαν το θάνατο θα ένιωθαν ευγνωμοσύνη προς τα ιαπωνικά πλοία».
Ο Σάζο Χίμπι και η σιωπή των αρχείων
Για χρόνια ακόμη και το όνομα του πλοιάρχου ήταν αντικείμενο σύγχυσης. Σε διαφορετικές αναφορές εμφανίζονται τα ονόματα «Λου» και «Τ. Νορίτο». Ένα ιαπωνικό ναυτιλιακό περιοδικό της εποχής, όμως, κατονομάζει τον Σάζο Χίμπι ως πλοίαρχο του «Tokei Maru» τον κρίσιμο Σεπτέμβριο του 1922.
«Ανάμεσα στα ιστορικά τεκμήρια που έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα, το πρόσωπο που κατονομάζεται ρητά ως πλοίαρχος του “Tokei Maru” τον Σεπτέμβριο του 1922 είναι ο Σάζο Χίμπι», μας λέει η δρ Μουράτα. «Όσο για το “Λου”, πιθανότατα δεν είναι ιαπωνικό επώνυμο».
Η ταυτοποίηση του πλοιάρχου στο ναυτιλιακό αρχείο είναι ένα σημαντικό βήμα. Το αν ο ίδιος ο Χίμπι ήταν ο άνθρωπος που οργάνωσε τη διάσωση απαιτεί ακόμη τη μαρτυρία που αναζητά η ερευνήτρια.
Στα οικογενειακά του αρχεία βρήκε μια παράξενη λεπτομέρεια: η μητέρα του ήταν ορθόδοξη χριστιανή, ενώ εκείνος βουδιστής.
Ωστόσο, στις σύντομες αναμνήσεις της συζύγου του δεν υπάρχει αναφορά στη Σμύρνη. Η δρ Μουράτα πιστεύει ότι η πίστη της μητέρας του «πιθανότατα επηρέασε τις πράξεις του», αναγνωρίζοντας στη μελέτη της ότι αυτή η σύνδεση παραμένει υπόθεση.
Για τη σιωπή γύρω από το γεγονός προτείνει περισσότερες από μία εξηγήσεις. «Καθώς η ιαπωνική κυβέρνηση τηρούσε ουδέτερη στάση στον ελληνοτουρκικό πόλεμο, μπορεί να επιθυμούσε να αποκρύψει ότι ένα ιδιωτικό πλοίο αψήφησε τις τουρκικές δυνάμεις και πήρε πρόσφυγες στο κατάστρωμά του», εξηγεί.
«Εκείνη την εποχή τα ναυτικά ατυχήματα ήταν συχνά και η διάσωση στη θάλασσα ίσως δεν θεωρούνταν κάτι ιδιαίτερα ασυνήθιστο. Αν εισπράχθηκαν χρήματα από τους πρόσφυγες για τη μεταφορά τους, όσοι συμμετείχαν μπορεί να αισθάνθηκαν ντροπή και γι’ αυτό να επέλεξαν να μη μιλήσουν».
Καμία από αυτές τις πιθανότητες δεν αποδεικνύει από μόνη της γιατί δεν έχει βρεθεί ιαπωνικό ημερολόγιο ή επίσημη αναφορά της διάσωσης. Η ιστορικός αποδίδει την απουσία πηγών και στον «εξαιρετικά πλημμελή τρόπο με τον οποίο διατηρήθηκαν ιστορικά αρχεία στην Ιαπωνία», προσθέτοντας ότι οι υπόλοιπες πιθανότητες που έχει παρουσιάσει δεν μπορούν να αποκλειστούν.
Η έρευνά της άρχισε από αφηγήσεις που πέρασαν από γονείς σε παιδιά.
Κάποιες οικογένειες θυμούνται ρύζι που μοιράστηκε στους πρόσφυγες και Ιάπωνες ναύτες να τρώνε με ξυλάκια. Αυτές οι λεπτομέρειες δίνουν ανθρώπινη όψη στην ιστορία, χωρίς να μας λένε ποιο ήταν το πλοίο ή ποιος στεκόταν στη γέφυρά του.
Με την Ιαπωνία να έχει βρεθεί πρόσφατα στο επίκεντρο της 90ής ΔΕΘ ως τιμώμενη χώρα, ζητήσαμε από τη δρ Μουράτα να μας πει πώς θα ήθελε να αφηγούμαστε την ιστορία στο κοινό. «Πιστεύω ότι ορισμένες μαρτυρίες περιέχουν εξωραϊσμένα στοιχεία που διαφέρουν από όσα συνέβησαν πραγματικά. Θεωρώ όμως ότι η δουλειά του ιστορικού είναι να βρει μέσα τους ένα ψήγμα αλήθειας», απαντά.
«Η Ελλάδα και η Ιαπωνία είναι χώρες γεωγραφικά μακρινές και γενικά θεωρείται ότι έχουν λίγους ιστορικούς δεσμούς. Ελπίζω ότι, φωτίζοντας αυτή την έως τώρα άγραφη ιστορία των ιαπωνικών πλοίων που διέσωσαν πρόσφυγες στη Σμύρνη, οι σχέσεις Ελλάδας και Ιαπωνίας θα γίνουν στενότερες».
