Στην Κωνσταντινούπολη των χρόνων του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου, ένας Ρωμιός κατηγόρησε τη σύζυγό του για μοιχεία, ελπίζοντας ότι έτσι θα εξασφάλιζε την απαλλαγή του από τη στράτευση. Οι Αρχές απέρριψαν το αίτημά του και διέταξαν να σταλούν τα τρία παιδιά τους σε ορφανοτροφείο. Η υπόθεση έφτασε μέχρι το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Η επιστράτευση στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν έπαιρνε μόνο στρατιώτες από τα σπίτια. Άφηνε πίσω οικογένειες που έχαναν το εισόδημα, την εργασία και τη φροντίδα εκείνου που τις συντηρούσε – και σήμερα φωτίζει περιπτώσεις γυναικείας «χειραφέτησης», καθώς και το ρόλο των θρησκευτικών κοινοτήτων.
Για τους Έλληνες και τους Αρμενίους, τα τάγματα εργασίας, τα αμελέ ταμπουρού, έχουν συνδεθεί με την εξόντωση των ανδρών και την αποδυνάμωση των κοινοτήτων τους μπροστά στους εκτοπισμούς και στη γενοκτονική βία.¹ Όμως η επιστράτευση είχε συνέπειες και μακριά από τα τάγματα και τα μέτωπα. Το βάρος της έπεφτε σε οικογένειες μουσουλμάνων και μη μουσουλμάνων, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι εμπειρίες τους ήταν ίδιες.
Αυτή τη λιγότερο ορατή πλευρά του πολέμου εξετάζει η Κέιτ Ντάνις (Kate Dannies), επίκουρη καθηγήτρια Παγκόσμιων και Διαπολιτισμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Miami, στο Οχάιο.
Με αφορμή το νέο βιβλίο της, Conscripting Breadwinner Soldiers in the Late Ottoman Empire: Family, Law and War (Edinburgh University Press, 2026), μιλά στο pontosnews.gr για τις οικογένειες που διεκδικούσαν προστασία από το κράτος – και για ένα κράτος που απαιτούσε όλο και περισσότερα από αυτές.
Στο επίκεντρο της έρευνάς της βρίσκεται το muinsizlik: η δυνατότητα απαλλαγής από τη στράτευση του μοναδικού προστάτη της οικογένειας. Όσο το οθωμανικό κράτος περιόριζε αυτή την προστασία, τόσο η ανάγκη του για στρατιώτες γινόταν υπόθεση επιβίωσης για όσους έμεναν πίσω.
Η ιστορία μιας ελληνικής οικογένειας στην Κωνσταντινούπολη
Ο στρατιώτης της ιστορίας ήταν ο Μισαήλ Καπλάν, πατέρας τριών παιδιών. Υποστήριξε ότι, λόγω της υποτιθέμενης μοιχείας της συζύγου του, τα παιδιά δεν μπορούσαν να μείνουν μαζί της. Επομένως, ο ίδιος έπρεπε να επιστρέψει ως μοναδικός προστάτης τους και να αναλάβει τόσο τη συντήρηση όσο και τη φροντίδα τους.
«Το ενδιαφέρον σε αυτή την περίπτωση είναι ότι πίστευε πως μπορούσε να εξασφαλίσει απαλλαγή με αυτό το σκεπτικό, παρότι η απαλλαγή του μοναδικού προστάτη δεν επιτρεπόταν πλέον μετά τον Μάιο του 1914», παρατηρεί η Κέιτ Ντάνις.
Μετά την απόρριψη του αιτήματος, οι οθωμανικές Αρχές διέταξαν την τοποθέτηση των παιδιών σε δημοτικό ορφανοτροφείο. Η παρέμβαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου άλλαξε την έκβαση: διαπιστώθηκε ότι ο Καπλάν είχε καταθέσει ψευδώς, η σύζυγός του απαλλάχθηκε από την κατηγορία και ξανάσμιξε με τα παιδιά της.
Η ιστορικός εντόπισε και άλλες γυναίκες που χρειάστηκε να αντικρούσουν κατηγορίες ανδρών συγγενών τους. Οι καταγγελίες για μοιχεία φαίνεται ότι χρησιμοποιούνταν συχνά ως μέσο διεκδίκησης απαλλαγής. Οι προσπάθειες αυτές αποτύγχαναν, άφηναν όμως πολύτιμα αρχειακά ίχνη για τις συγκρούσεις μέσα στις οικογένειες.
Η υπόθεση φωτίζει και το πώς λειτουργούσαν οι κοινότητες. Η Κέιτ Ντάνις κάνει μια κρίσιμη διάκριση: όπου οι μη μουσουλμανικοί πληθυσμοί δεν αποτελούσαν στόχο κρατικής βίας, η κοινότητα μπορούσε να λειτουργήσει ως πρόσθετο δίχτυ προστασίας. Συγκέντρωνε χρήματα για την εξαγορά της στρατιωτικής υποχρέωσης, στήριζε οικογένειες στρατευμένων και μεσολαβούσε στις Αρχές.
Η απαλλαγή που σταδιακά καταργήθηκε
Το muinsizlik έδινε στις οικογένειες έναν νόμιμο τρόπο να αποτρέψουν τη στράτευση εκείνου που τις συντηρούσε. Ταυτόχρονα, επέτρεπε στο κράτος να παρεμβαίνει στον τρόπο οργάνωσης της εργασίας και της οικογενειακής φροντίδας.
Μετά τη συγκρότηση του νέου στρατού, το 1826, οι Αρχές προσπάθησαν να διατηρήσουν μια ισορροπία ανάμεσα στην οικογένεια, την αγροτική παραγωγή και τη στρατιωτική υπηρεσία. Η απαλλαγή καταγράφηκε σε άρθρα του στρατιωτικού νόμου του 1846 και εξειδικεύτηκε με τους νόμους του 1870 και του 1886.
Μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856), οι απειλές για την οθωμανική κυριαρχία, η κρίση χρέους και η επέκταση της στρατολόγησης ανέτρεψαν τις προτεραιότητες. Το κράτος περιόριζε τους δικαιούχους απαλλαγής για να στρατολογεί περισσότερους άνδρες, μεταφέροντας το βάρος στις οικογένειες.
«Η κατηγορία του muinsiz θεσπίστηκε αρχικά για να προστατεύσει την ισορροπία της οικογενειακής ζωής, της αγροτικής εργασίας και της στρατιωτικής υπηρεσίας. Αργότερα περιορίστηκε σταδιακά, ώστε οι οθωμανικές Αρχές να μπορούν να στρατολογούν όλο και περισσότερους άνδρες και να φορτώνουν ακόμη περισσότερο στις οικογένειες το βάρος της φροντίδας», εξηγεί.
Στον πόλεμο προέκυπτε ένα ακόμη πρόβλημα: οι muinsiz εντάσσονταν στην εφεδρεία, γεγονός που δυσκόλευε την κινητοποίησή τους. Έτσι, από τον Κριμαϊκό Πόλεμο άρχισαν να καταβάλλονται επιδόματα στις οικογένειες όσων στρατεύονταν. Το μέτρο εφαρμόστηκε και στον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο του 1877-1878. Στους Βαλκανικούς Πολέμους όμως, η απόπειρα επιστράτευσης χωρίς επίδομα προκάλεσε εξέγερση.
Ο στρατιωτικός νόμος του 1914 κατήργησε τελικά την απαλλαγή, αντικαθιστώντας την με επίδομα. Ύστερα από συνεχείς πολέμους και πολιτικές λιτότητας, οι οικογένειες έχασαν ένα σημαντικό μέσο αντίστασης στη στρατιωτικοποίηση, ενώ οι πόροι τους λιγόστευαν.
«Κατά τη γνώμη μου, αυτός ήταν ένας κεντρικός παράγοντας της τεράστιας οδύνης που βίωσαν οι Οθωμανοί στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τόσο ως άμαχοι όσο και ως στρατιώτες», τονίζει.
Ανθρώπινο δυναμικό με κάθε κόστος
Σε αυτή τη λογική εντάσσει η Κέιτ Ντάνις και τα τάγματα εργασίας: ένα ακραίο παράδειγμα των απαιτήσεων του οθωμανικού κράτους από το ανθρώπινο δυναμικό του, ιδιαίτερα από τους Έλληνες και τους Αρμενίους, τους οποίους δεν αντιμετώπιζε ως ισότιμους πολίτες.
«Γνωρίζουμε ότι πολλοί μη μουσουλμάνοι στάλθηκαν στα τάγματα εργασίας επειδή οι στρατιωτικές Αρχές δεν ήθελαν να φέρουν όπλα. Υπό αυτή την έννοια, τα τάγματα εντάσσονται στην ευρύτερη λογική του “ανθρώπινου δυναμικού με κάθε κόστος” που περιγράφω στο βιβλίο», αναφέρει.
Στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η εργασία και οι πόροι ολόκληρου του πληθυσμού θεωρούνταν διαθέσιμοι για την πολεμική προσπάθεια. Άνδρες με ασθένειες ή αναπηρίες υποχρεώνονταν να αναλάβουν βοηθητικά καθήκοντα, μεταξύ άλλων σε νοσοκομεία· μεγαλύτεροι άνδρες καλούνταν να στηρίξουν τις οικογένειες στρατευμένων συγγενών τους.
Μη μουσουλμάνοι στέλνονταν στα τάγματα εργασίας, ενώ στις γυναίκες έπεφταν η αγροτική δουλειά, η συντήρηση του νοικοκυριού και η φροντίδα των παιδιών.
Η έρευνα δείχνει επίσης πόσο διαφορετικές μπορούσαν να είναι οι εμπειρίες μέσα στο στρατό. Η Κέιτ Ντάνις εντόπισε περίπου δεκαπέντε επιστολές Αρμενίων και Αράβων χριστιανών γιατρών, αποφοίτων του Syrian Protestant College (σημερινού Αμερικανικού Πανεπιστημίου της Βηρυτού), γραμμένες έπειτα από αίτημα του προέδρου του ιδρύματος.
Αν και οι ιατρικές τους γνώσεις ήταν περιζήτητες, περιγράφουν πολύ διαφορετικά καθήκοντα, συνθήκες υπηρεσίας και συναισθήματα απέναντι στο στρατό.
Η κοινή γλώσσα της οικογενειακής υποχρέωσης
Το 1912, στη Λέσβο, οι οθωμανικές Αρχές προσπάθησαν να στρατολογήσουν άνδρες από τον τουρκικό και τον ελληνικό πληθυσμό, αλλά συγκέντρωσαν περίπου 500. Απέδιδαν την απροθυμία και στο φόβο των ανδρών ότι θα άφηναν γυναίκες και παιδιά απροστάτευτα.
Η οικογενειακή υποχρέωση μπορούσε να γίνει κοινή γλώσσα αντίστασης ανάμεσα στις θρησκευτικές κοινότητες, επισημαίνει η Κέιτ Ντάνις. Από τα μέσα του 19ου αιώνα έως τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ιδιότητα του muinsiz συγκροτούσε μια ισχυρή συλλογική ταυτότητα: ο προστάτης της οικογένειας θεωρούσε ότι δικαιούνταν απαλλαγή.
Η δύναμη αυτής της ταυτότητας φάνηκε στη «μεγάλη εξέγερση των muinsiz», όπως την ονομάζει, κατά τον Α΄ Βαλκανικό. Επιστρατευμένοι προστάτες αρνούνταν να υπηρετήσουν ή λιποτακτούσαν μαζικά, ώσπου επανήλθε η πολιτική επιδομάτων πριν από τον Β’ Βαλκανικό.
Η ιστορικός περίμενε περισσότερες διαφορές στην εφαρμογή της απαλλαγής ανάμεσα στις θρησκευτικές κοινότητες. Άλλωστε, οι ρυθμίσεις βασίζονταν σε ισλαμικές νομικές αντιλήψεις περί συντήρησης και κηδεμονίας, ενώ οι μη μουσουλμάνοι υπήχθησαν στην υποχρεωτική στράτευση μόλις το 1909 και αντιμετώπιζαν προκαταλήψεις από στρατιωτικούς αξιωματούχους.
«Από το 1909 και μετά δεν εντόπισα διακρίσεις στην εφαρμογή της απαλλαγής των muinsiz με βάση τη θρησκευτική κοινότητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν άλλες μορφές διακρίσεων», διευκρινίζει. Η στρατιωτική υποχρέωση, εξηγεί, φαίνεται ότι συνεπαγόταν για όλους τους άνδρες το δικαίωμα εξέτασης του αιτήματος απαλλαγής ή στήριξης των εξαρτώμενων μελών τους.
Οι εμπειρίες των μη μουσουλμανικών κοινοτήτων, πάντως, διέφεραν ανάλογα με τον τόπο και την ομάδα. Οι μεγαλύτερες αποκλίσεις που εντόπισε η Κέιτ Ντάνις αφορούσαν περιοχές με ασθενέστερη κεντρική διοίκηση, κυρίως στα αραβικά εδάφη. Στο Ιράκ και στη Βηρυτό, οι ελλιπείς μηχανισμοί εξέτασης αιτήσεων και καταβολής επιδομάτων περιόριζαν την πρόσβαση των οικογενειών σε πόρους επιβίωσης.
Οι γυναίκες διεκδικούσαν την επιβίωση
Το 1916, στον Κασαμπά κοντά στη Σμύρνη, οικογένειες στρατιωτών εισέβαλαν σε φούρνο: είχαν μείνει τρεις μήνες χωρίς τα κρατικά επιδόματα. Η Κέιτ Ντάνις εντάσσει το επεισόδιο στη μακρά ιστορία διαμαρτυριών κατά της στρατιωτικοποίησης, της λιτότητας και του αποκλεισμού από τη γη και άλλους πόρους από τον 19ο αιώνα.
Στον Α’ Παγκόσμιο, οι γυναίκες κατέφυγαν τόσο στην άμεση δράση όσο και στην οθωμανική παράδοση των αναφορών προς τις Αρχές.
Τέτοιες αναφορές αποτελούν βασικό υλικό του βιβλίου: γυναίκες απ’ όλη την αυτοκρατορία ζητούσαν βοήθεια ή την αποδέσμευση ανδρών συγγενών τους από το στρατό.
«Οι γυναίκες μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τους κρατικούς μηχανισμούς προς όφελός τους. Θα υποστήριζα ότι ο αγώνας τους για επιβίωση στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν καθοριστικός για τη λειτουργία της ίδιας της οθωμανικής πολεμικής προσπάθειας. Αν δεν είχαν αντισταθεί με αυτούς τους τρόπους, η κατάρρευση της κοινωνικής τάξης θα είχε έρθει νωρίτερα και θα ήταν πιο εκτεταμένη», λέει.
Η αντοχή τους είχε και μια οδυνηρή όψη: όσο οι οικογένειες κατάφερναν να επιβιώνουν –έστω οριακά–, το κράτος συνέχιζε να αθετεί τις υποσχέσεις του. Παρά τον ανεξέλεγκτο πληθωρισμό, το υπουργείο Οικονομικών αρνούνταν να αυξήσει τα επιδόματα, ενώ αξιωματούχοι απέφευγαν ακόμη και την καταβολή όσων είχαν εγκριθεί.
Η λιποταξία ως απόφαση επιβίωσης
Η σχέση στρατού και οικογένειας οδηγεί την Κέιτ Ντάνις να αμφισβητήσει και την ερμηνεία της λιποταξίας με όρους πίστης στην πατρίδα ή στο στρατό – ερμηνεία που έχει χρησιμοποιηθεί ιδιαίτερα για τους μη μουσουλμάνους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Άραγε, τι βάραινε περισσότερο όταν διακυβευόταν η επιβίωση;
«Δεν νομίζω ότι οι περισσότεροι άνθρωποι βασίζουν τις αποφάσεις τους σε αφηρημένες ιδέες περί πίστης, ιδίως σε καταστάσεις όπου απειλείται η επιβίωσή τους. Γι’ αυτό, με βάση τα στοιχεία που βρήκα για τις αποφάσεις των στρατιωτών να λιποτακτήσουν, άρχισα να αντιλαμβάνομαι τη λιποταξία ως μορφή διαμαρτυρίας – αλλά, πρωτίστως, ως απόφαση επιβίωσης μέσα σε συνθήκες ζωής και θανάτου».
Η ιστορικός δεν αποδίδει όλες τις λιποταξίες στην ίδια αιτία: οι αποφάσεις ήταν σύνθετες και δεν μπορούν να ανασυντεθούν πλήρως από τις πηγές. Αναγνωρίζει επίσης ότι ορισμένοι ίσως επικαλούνταν οικογενειακούς λόγους επειδή πίστευαν πως το επιχείρημα θα έβρισκε ανταπόκριση στις Αρχές.
Ωστόσο, εκτιμά ότι, πέρα από την προσωπική επιβίωση, η οικογένεια παρέμενε για τους περισσότερους Οθωμανούς η βασική έγνοια στις αποφάσεις του πολέμου.
«Η πίστη στην οικογένεια ήταν ένα συγκεκριμένο ζήτημα φροντίδας, υποχρέωσης και αγάπης. Η αφηρημένη ιδέα της πίστης στο κράτος δεν μπορούσε να την ανταγωνιστεί», λέει.
Η εμπιστοσύνη στο κράτος μέχρι το τέλος
Παρά την αδυναμία του κράτους να στηρίξει τις οικογένειες, εκείνες εξακολουθούσαν να αναζητούν ασφάλεια στους θεσμούς του. Η Κέιτ Ντάνις ομολογεί ότι την εξέπληξε αυτή η επίμονη εμπιστοσύνη, ακόμη και προς το τέλος του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου.
Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου αναφέρει γυναίκες που, το 1918, προτιμούσαν συζύγους με θέσεις εργασίας που εξασφάλιζαν κρατική σύνταξη. Η σύνταξη έμοιαζε στα μάτια τους με εγγύηση ασφάλειας, ακόμη και σε εκείνη τη φάση του πολέμου.
«Οι άνθρωποι που ζούσαν τότε ουσιαστικά δεν είχαν άλλη επιλογή από το να συνεχίσουν να λειτουργούν μέσα στο υπάρχον κρατικό σύστημα, όπως κι εμείς σήμερα μπορεί να δυσκολευόμαστε να φανταστούμε μια πολιτική ή οικονομική τάξη πέρα από εκείνη στην οποία ζούμε», εξηγεί.
Από την αυτοκρατορία στη σημερινή Τουρκία
Η σχέση οικογένειας και στρατού, υποστηρίζει η ιστορικός, παραμένει σημαντική στα κράτη που διαδέχθηκαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Στη σημερινή Τουρκία, όπου εξακολουθεί να ισχύει η υποχρεωτική ανδρική θητεία, διακρίνει σε ορισμένες κατηγορίες απαλλαγής συγγένειες με παλαιότερες αντιλήψεις του muinsizlik, αναφέροντας την περίπτωση των μοναχογιών.²
Βλέπει συνέχεια και στην αντιμετώπιση της οικογένειας ως πηγής πόρων, ιδιαιτέρως σε περιόδους δημοσιονομικής κρίσης και λιτότητας. Κατά την ανάλυσή της, το σημερινό τουρκικό κράτος, το οποίο χαρακτηρίζει νεοφιλελεύθερο και προσανατολισμένο στη λιτότητα, μεταφέρει στην ευρύτερη οικογένεια ευθύνες που διαφορετικά θα απαιτούσαν δημόσιες δαπάνες.
Ως παράδειγμα φέρνει το πρόγραμμα «επιστροφής στην οικογένεια»: ορφανά τοποθετούνται σε συγγενείς τους με την καταβολή επιδόματος, περιορίζοντας την ανάγκη για εκτεταμένο δίκτυο κρατικών ορφανοτροφείων.
«Όπου βλέπουμε πολιτικές λιτότητας και στρατιωτικοποίηση, θα συναντούμε και προσπάθειες κινητοποίησης και άντλησης πόρων από τις οικογένειες», καταλήγει.
