Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου μέσα από την αρμενική ιστοριογραφία

Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου παραμένει από τα λιγότερο ερευνημένα κεφάλαια της οθωμανικής ιστορίας και της μελέτης γενοκτονίας στη διεθνή βιβλιογραφία. Αντιστοίχως, η αρμενική ιστοριογραφία δεν εμβαθύνει στο ζήτημα για μια σειρά από λόγους.

Πρώτον, το ίδιο το ζήτημα της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου ως ερευνητικό πεδίο καθυστέρησε σημαντικά συγκριτικά με τη μελέτη άλλων, γνωστότερων γενοκτονιών, όπως το εβραϊκό Ολοκαύτωμα ή η Γενοκτονία των Αρμενίων.¹

Δεύτερον, η αρμενική βιβλιογραφία επικεντρώθηκε για δεκαετίες κατά προτεραιότητα στη μελέτη της Γενοκτονίας των Αρμενίων.²

Τρίτον –και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό από ιστοριογραφική άποψη– ο αρμενικός πληθυσμός του Πόντου είχε σε μεγάλο βαθμό εξοντωθεί ή εξοριστεί πριν από την κορύφωση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου (1919-1923), γεγονός που περιορίζει εκ των πραγμάτων τον αριθμό αρμενικών μαρτυριών.³

Αναφορικά με αυτή την περίοδο, οι αρμενικές πηγές επικεντρώνονται, κυρίως, στις άκαρπες ποντοαρμενικές διαπραγματεύσεις για την ίδρυση ενός ομοσπονδιακού κράτους που θα περιλάμβανε την περιοχή της Τραπεζούντας,⁴ τη συνεργασία μεταξύ Ελλάδος και Αρμενίας⁵ ή με τους ελληνικούς πληθυσμούς στην περιοχή του Καυκάσου.⁶

Η αρμενική ιστοριογραφία επικεντρώνεται κατά βάση στην περίοδο των Νεότουρκων⁷ και λιγότερο στην κεμαλική, κατά την οποία εφαρμόστηκε η δεύτερη και πιο βίαιη φάση της Γενοκτονίας των Ποντίων.

Οι προσεγγίσεις

Παρά ταύτα, η αρμενική ιστοριογραφία συνιστά έναν χρήσιμο και συχνά παραβλεπόμενο κόμβο για τη μελέτη της Γενοκτονίας του ποντιακού ελληνισμού.

Οι Αρμένιοι ιστορικοί ανέπτυξαν συγκριτικές προσεγγίσεις για τις γενοκτονίες των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθώς τα γεγονότα αυτά εκτυλίχθηκαν σε κοινό γεωγραφικό και χρονικό πλαίσιο.⁸ Επίσης, οι αρμενικές πηγές προσφέρουν χρήσιμες πληροφορίες για την προετοιμασία της γενοκτονικής πολιτικής μετά την Επανάσταση των Νεοτούρκων (1908),⁹ την κοινή ένοπλη αντίσταση Αρμενίων-Ποντίων την κρίσιμη διετία 1915-1916,¹⁰ καθώς και για τη συμβολή της αρμενικής εκστρατείας διεθνούς αναγνώρισης στους ποντιακούς αγώνες για δικαίωση.¹¹

Ήδη από τη δεκαετία του 1950, Αρμένιοι ιστορικοί και συγγραφείς είχαν εξετάσει την ιστορία των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, συμπεριλαμβανομένων των Ελλήνων του Πόντου.

Ενδεικτικά αναφέρονται οι Μ. Ζουλαλιάν, Τ. Κιρακοσιάν, Χ. Μπαρτικιάν, Β. Νταντριάν, Ρ. Χοβανισιάν, Χ. Ιντσικιάν, Χ. Σιμονιάν, Α. Κιρακόσιαν.¹²

Ορισμένοι εξ αυτών ανέφεραν τις διώξεις και σφαγές κατά των Ελλήνων στο πλαίσιο της μελέτης της αντιχριστιανικής πολιτικής των Νεοτούρκων ή των ελληνοτουρκικών σχέσεων, χωρίς ωστόσο να εμβαθύνουν στο ζήτημα καθαυτό. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι στις αναφορές αυτές δεν γίνεται διαχωρισμός μεταξύ Ελλήνων του Πόντου, της Θράκης ή της Μικράς Ασίας, ενώ η εξεταζόμενη περίοδος εκτείνεται από τους διωγμούς του 1913-1914 έως τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Σημαντική έρευνα έχει γίνει αναφορικά και με τους αρμενικούς πληθυσμούς του Πόντου και τη σχέση τους με τους Έλληνες της περιοχής.¹³

Η πρώτη συστηματική προσπάθεια στην αρμενική ιστοριογραφία να παρουσιαστούν συνολικά η κατάσταση των Ελλήνων στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, οι περιοχές εγκατάστασής τους, καθώς και η συστηματική πολιτική των οθωμανικών Αρχών για εκτοπίσεις και σφαγές είναι η μονογραφία του ιστορικού Γκεβόργκ Βαρντανιάν με τίτλο Ο ελληνικός πληθυσμός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Μικρασιατική Καταστροφή (1914–1923), η οποία εκδόθηκε το 2012 από το Μουσείο-Ινστιτούτο Γενοκτονίας των Αρμενίων.¹⁴

Αξίζει να σημειωθεί ότι τα πορίσματα της εν λόγω έρευνας χρησιμοποιήθηκαν κατά τη σύνταξη της Απόφασης Αναγνώρισης της Γενοκτονίας των Ελλήνων από την Εθνοσυνέλευση της Αρμενίας, το 2015.¹⁵

Συμπληρωματικά, ιδιαίτερη αξία έχει η επιστημονική μελέτη του Βαρντανιάν με τίτλο «Παραλληλισμοί μεταξύ των εκτοπισμών και σφαγών των Ελλήνων και της Γενοκτονίας των Αρμενίων (1913-1923)».¹⁶ Το εν λόγω άρθρο επισημαίνει πως, παρά τις διαφορές στα μέσα και την ένταση, υπήρξε συνέχεια, κοινός σχεδιασμός και συστηματική εφαρμογή βίας στις περιπτώσεις των σφαγών Ελλήνων και Αρμενίων, συμπεραίνοντας ότι τα γεγονότα αποτελούν αλληλένδετες εκφάνσεις μιας ενιαίας κρατικής πολιτικής εξόντωσης των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Την άποψη ότι οι γενοκτονίες των χριστιανικών πληθυσμών (Αρμενίων, Ελλήνων και Ασσυροχαλδαίων) αποτελούσαν διαφορετικές φάσεις ενός ενιαίου κεντρικού σχεδίου για τον αφανισμό των χριστιανών της αυτοκρατορίας είχε αναπτύξει νωρίτερα ο ακαδημαϊκός Ρουμπέν Σαφραστιάν.¹⁷

Ιδιαίτερη αξία έχει και η προσπάθεια του Βαρντανιάν να αναλύσει διεξοδικά το κίνημα «Δικαίωμα στη Μνήμη» που αναπτύχθηκε στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1960, τεκμηριώνοντας ότι η αρμενική εκστρατεία για διεθνή αναγνώριση αποτέλεσε το πρωταρχικό πρότυπο για την ποντιακή κινητοποίηση. Δεν είναι τυχαίο πως ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης έχει δηλώσει ότι «η 19η Μαΐου είναι η δική μας 24η Απριλίου».¹⁸

Υπάρχουν όμως και ερευνητές που επικεντρώνονται στον ποντιακό ελληνισμό.

Η μελέτη της Λουσινέ Αμπραχαμιάν «Η προετοιμασία της Γενοκτονίας των Αρμενίων στην Τραπεζούντα: Η πρώιμη φάση και η κλιμάκωση» αποτελεί ένα παράδειγμα. Το εν λόγω άρθρο, αν και εστιάζει στους Αρμενίους της Τραπεζούντας, περιγράφει τους Έλληνες της πόλης ως θύματα της ίδιας νεοτουρκικής πολιτικής.¹⁹

Ένα ακόμη χρήσιμο κείμενο είναι το άρθρο με τίτλο «Συγκριτική ανάλυση της Γενοκτονίας των Αρμενίων και της Γενοκτονίας των Ελλήνων στην ελληνική ιστοριογραφία» της Μαρίας Μπρουτιάν, το οποίο αποτελεί μια συγκριτική ανάλυση της Γενοκτονίας των Αρμενίων και των Ελλήνων του Πόντου μέσω της μελέτης της ελληνικής ιστοριογραφίας και των απόψεων κορυφαίων Ελλήνων ιστορικών όπως οι Κ. Φωτιάδης, Ν. Χλαμίδης, Θ. Μαλκίδης, Λ. Μπαλτσιώτης, Β. Αγτζίδης κ.ά.²⁰

Το ενδιαφέρον για την ελληνική οπτική των γεγονότων στον Πόντο και ευρύτερα φαίνεται και από τη μετάφραση ελληνικών έργων για τον ελληνισμό της ευρύτερης περιοχής.²¹

Η ποντοαρμενική αλληλεγγύη

Πέραν της συγκριτικής μελέτης των δύο γενοκτονιών, η αρμενική και η ευρύτερη βιβλιογραφία εξετάζουν και την αλληλοϋποστήριξη Αρμενίων και Ελλήνων του Πόντου κατά την κρίσιμη περίοδο 1915-1918. Κατά τη φάση της κορύφωσης της Γενοκτονίας των Αρμενίων (1915-1916), οι Έλληνες του Πόντου προσέφεραν καταφύγιο στους Αρμενίους, τους βοήθησαν να διαφύγουν και εφοδίασαν με εξοπλισμό αρμενικές ομάδες αυτοάμυνας.²²

Σημαντικό ρόλο φαίνεται να διαδραμάτισαν η Εκκλησία και τα ελληνικά φιλανθρωπικά ιδρύματα της περιοχής. Ενδεικτικά αναφέρεται η συνεισφορά του Μητροπολίτη Τραπεζούντας Χρύσανθου²³ και του Μητροπολίτη Αμασείας Γερμανού Καραβαγγέλη.²⁴

Οι τουρκικές βιαιοπραγίες έφεραν τις δύο πλευρές πιο κοντά, με αποτέλεσμα τη στενή συνεργασία ελληνικών και αρμενικών ομάδων ανταρτών και τη συγκρότηση μικτών ομάδων άμυνας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η συγκρότηση μικτών αντάρτικων ομάδων σε ολόκληρη την περιοχή του Πόντου,²⁵ καθώς και η συμμετοχή ένοπλων Αρμενίων στην υπεράσπιση της Τραπεζούντας, μετά την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων τον Ιανουάριο του 1918.²⁶

Συμπερασματικά, η αρμενική ιστοριογραφία προσφέρει μια από τις πιο τεκμηριωμένες και συνεκτικές ερμηνείες της Γενοκτονίας των Ποντίων.

Μέσα από τα σχετικά έργα αναδεικνύεται με σαφήνεια ότι τα γεγονότα στον Πόντο αποτελούσαν οργανικό μέρος μιας ενιαίας πολιτικής γενοκτονικής εκκαθάρισης, που εφαρμόστηκε συστηματικά από το 1913 έως το 1923. Οι κοινοί μηχανισμοί, οι ίδιοι υπαίτιοι, η φασική διαδοχή σφαγών και η τελική κορύφωση το 1922 συνθέτουν –από αρμενική σκοπιά– μια αδιαίρετη ιστορική ενότητα και συνέχεια.

Επιπλέον, η τεκμηρίωση της ελληνοαρμενικής αλληλεγγύης κατά τη διάρκεια των διωγμών, καθώς και η ανάλυση της μεταγενέστερης «Ποντιακής Αναγέννησης» μέσα από το αρμενικό ιστοριογραφικό πρίσμα, εμπλουτίζουν σημαντικά τόσο τη μελέτη της γενοκτονίας όσο και την ιστοριογραφία του ελληνισμού του Πόντου και της Μικράς Ασίας.

* Ο Γιώργος Μενεσιάν είναι διεθνολόγος-συγγραφέας.

Το κείμενό του περιλαμβάνεται στην ειδική έκδοση που κυκλοφόρησε με τη Ναυτεμπορική την Τρίτη 19 Μαΐου 2026. Σε δημοσιογραφική παραγωγή του pontosnews.gr, συγκεντρώνει κορυφαίους επιστήμονες, σπάνια ντοκουμέντα, διεθνείς μαρτυρίες και ιστορικά τεκμήρια που φωτίζουν τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας.

Το έργο του pontosnews.gr για τη διατήρηση της συλλογικής μνήμης του προσφυγικού ελληνισμού, με ουσιαστικό κοινωνικό αντίκτυπο, συνδράμουν υποστηρίζοντας τη συγκεκριμένη έκδοση οι ΔΕΗ, AEGEAN OIL, AEGEAN SHIPPING, HEC, MELCO και η Περιφέρεια Αττικής.

---

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Για την επίδραση του Ολοκαυτώματος ως μοντέλου στην ποντιακή κινητοποίηση, βλ. Γκεβόργκ Βαρντανιάν «Οι Έλληνες του Πόντου και η Τουρκική Δημοκρατία: Ιστορική μνήμη και νέες προκλήσεις», στο «Zhamanakakits Evrasia» 3 (2), 2014, σ. 96-97.
2. Τεχμινέ Ρ. Μαρτογιάν, «Το ζήτημα της ιστορίας της Γενοκτονίας των Ελλήνων στην αρμενική ιστοριογραφία», στο «Tseghaspanagitakan Handes» 7 (1), 2019, σ. 116.
3. Γκεβόργκ Βαρντανιάν, «Ο ελληνικός πληθυσμός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Μικρασιατική Καταστροφή (1914–1923)», Μουσείο-Ινστιτούτο Γενοκτονίας των Αρμενίων, Ερεβάν 2012, σ. 100. Πρβλ. Μαρτογιάν, ό.π., σ. 120.
4. Shirak Torosyan, «Trabzon for Armenia as an Opportunity of Access to the Black Sea and Pontic Greeks Position (1919–1920)», στο «Review of Armenian Studies» 3, 2015, σ. 105-117. Πρβλ. Αράμ Σ. Σαϊγιάν, «Το ζήτημα τουΠόντου και η αποτυχημένη αρμενοελληνική συνεργασία», στο «Hayots Patmutyan Hartser» (20), 2019, σ. 18-51.
5. Χραντ Α. Αβεντισιάν, «Οι ελληνοαρμενικές σχέσεις κατά τα έτη 1919-1920 (Έγγραφα από τα Αρμενικά Κρατικά Αρχεία)», στο«Lraber Hasarakakan Gitutyunneri» (2), 2000, σ. 192-210.
6. Karine Bazeyan & Grigor Aghanyan, «The Greek Population of the Province of Alexandropol during the Turkish Invasions of 1918-1920: An Analysis based on Oral History», στο «Athens Journal of History» 8 (4), 2022, σ. 321-332.
7. Vahakn N. Dadrian, «The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus» (Providence, RI: Berghahn Books, 1995).
8. George Shirinian (επιμ.), «Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913–1923» εκδ. Berghahn, Νέα Υόρκη 2017. Πρβλ. Ασότ Μελκονιάν & Γκεβόργκ Βαρντανιάν, «Τα κοινά στοιχεία της γενοκτονικής πολιτικής της οθωμανικής Τουρκίας απέναντι στους Έλληνες και τους Αρμενίους».
9. Σουσάν Χατσατριάν, «Ο όρος “γκιαούρ” ως χαρακτηρισμός των Οθωμανών χριστιανών», στο «Tseghaspanagitakan Handes» 13 (2), 2025, σ. 49-67. Πρβλ. Ruben Safrastyan, «Patterns of Ottoman Politics Towards Christians During Tanzimat: From Equal Rights to Ottomanization and to Genocidal Intent», στο Journal of Oriental and African Studies 16, 2007,σ. 247-270.
10. Σαμβέλ Ραμαζιάν, «Ιστορία των αρμενο-ελληνικών στρατιωτικών σχέσεων και συνεργασίας, μτφρ. Γερανουή Γαζαριάν, εκδ. Σταμούλη, Αθήνα 2010, σ. 144, 148.
11. Βαρντανιάν, «Έλληνες του Πόντου», σ. 91-94, 98.
12. Τεχμινέ Ρ. Μαρτογιάν, «Η Συνέχιση της Γενοκτονικής Πολιτικής στη Σμύρνη (1922)», εκδόσεις του Κρατικού Πανεπιστημίου του Ερεβάν, 2024, σ. 10-11.
13. Richard G. Hovannisian (επιμ.), «Armenian Pontus: the Trebizond-Black Sea Communities Mazda Publishers, Costa Mesa, CA 2009.
14. Βλ. επίσης την αγγλόγλωσση επέκταση: Gevorg Vardanyan, «The Greek Genocide in the Ottoman Empire: Parallels with the Armenian Genocide», στο: George N. Shirinian (επιμ.), Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913–1923, Berghahn Books, Νέα Υόρκη 2017, σ. 274-299.
15. Μαρτογιάν, «Γενοκτονία Ελλήνων», σ. 122.
16. Γκεβόργκ Βαρντανιάν, «Παραλληλισμοί μεταξύ των εκτοπισμών και σφαγών των Ελλήνων και της Γενοκτονίας των Αρμενίων (1913–1923)», στο Patma–banasirakan Handes (1), 2014, σ. 39-47.
17. Ruben Safrastyan, «Ottoman Empire: The Genesis of the Program of Genocide (1876–1920)», Zangak-97, Ερεβάν 2011.
18. Βλ. Βαρντανιάν, «Έλληνες του Πόντου», σ. 91-94.
19. Λουσινέ Αμπραχαμιάν «Η προετοιμασία της Γενοκτονίας των Αρμενίων στην Τραπεζούντα: Η πρώιμη φάση και η κλιμάκωση», στο «Tseghaspanagitakan Handes» 10 (2), 2022, σ. 26-48.
20. Μαρία Μπρουτιάν, «Συγκριτική ανάλυση της Γενοκτονίας των Αρμενίων και της Γενοκτονίας των Ελλήνων στην ελληνική ιστοριογραφία», στο «Επιστημονικό Δελτίο του Κρατικού Πανεπιστημίου Βανατζόρ», Ερεβάν 2019, σ. 82-94.
21. Χρατς Μπαρτικιάν, βιβλιοκριτική στο έργο «Οι Έλληνες της Ρωσίας και της Σοβιετικής Ένωσης: Μετοικεσίες και εκτοπισμοί, οργάνωση και ιδεολογία», επιμ. Ιωάννης Χασιώτης, Θεσσαλονίκη 1997, 685 σελ., στο «Patma-Banasirakan Handes» (2-3), 1999.
22. Ρουμπέν Σαχακιάν, «Η στρατιωτικοπολιτική και διοικητικοοικονομική κατάσταση της Δυτικής Αρμενίας», Ινστιτούτο Ιστορίας, Ερεβάν 2015, σ. 135, 175. Πρβλ. του ίδιου, «Η Γενοκτονία των Δυτικοαρμενίων και οι αγώνες αυτοάμυνας το 1915»,Ινστιτούτο Ιστορίας της Ακαδημίας Επιστημών της Αρμενίας, Ερεβάν 2005, σ. 72-73.
23. Henry Barby, «Au pays de l’épouvante, l’Arméniemartyre» εκδ. Albin Michel, Παρίσι 1917), σ. 49-50, 54. Πρβλ. σ. 232. Πρβλ. Χαϊκαζούν Αλβρτσιάν, «Η Γενοκτονία του Αρμενικού Πληθυσμού της Επαρχίας Τραπεζούντας», στο «Ejmiatsin Krongitakanyev Hayagitakan Amsagir» 4, 2024.
24. Ιωακείμ Ιωακείμειαν (Αρσακουνί), «Ιστορία του αρμενικού Πόντου», εκδ. Mshak, Βηρυτός 1967, σ. 188. Πρβλ. Σαχακιάν, Η Γενοκτονία των Δυτικοαρμενίων, σ. 73.
25. Έντικ Γκ. Μινασιάν & Τατεβίκ Ε. Μινασιάν, «Οι Αρμένισσες στα χρόνια του ηρωικού αγώνα στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα», Εκδόσεις Κρατικού Πανεπιστημίου του Ερεβάν, 2016, σ. 388-389, 391,393, 397.
26. Ραμαζιάν, ό.π.