Ήταν 18 Απριλίου του 1932 όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος, αντιμέτωπος με το αδιέξοδο των άδειων ταμείων, πήρε τη δύσκολη απόφαση να κηρύξει προσωρινό χρεοστάσιο. Η Ελλάδα, ακολουθώντας τη δίνη που προκάλεσε το παγκόσμιο Κραχ του 1929, ανακοίνωνε επίσημα ότι αδυνατεί να εξυπηρετήσει τα εξωτερικά της δάνεια από την 1η Μαΐου.
Δεν ήταν μόνο μια τεχνική απόφαση· ήταν η επισημοποίηση μιας χρεοκοπίας που θα άλλαζε τη φυσιογνωμία της χώρας για δεκαετίες.
Η ρίζα του κακού βρισκόταν στη μεγάλη οικονομική ύφεση που σάρωσε τον πλανήτη. Η ελληνική οικονομία, αν και φαινομενικά μακριά από το κέντρο των εξελίξεων, αποδείχθηκε τραγικά ευάλωτη. Η τύχη της ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τις εξαγωγές καπνού, λαδιού και σταφίδας –προϊόντα που θεωρούνταν πολυτελείας και οι τιμές τους κατέρρευσαν διεθνώς– αλλά και με το συνάλλαγμα που έστελναν οι μετανάστες και οι εφοπλιστές.
Μέχρι το 1932, οι δόσεις των δανείων «έπνιγαν» τον κρατικό προϋπολογισμό, απορροφώντας το 81% των συναλλαγματικών εισπράξεων.
Στην αγωνιώδη προσπάθεια να σωθεί η παρτίδα, η κυβέρνηση στράφηκε στην Κοινωνία των Εθνών ζητώντας πενταετή αναστολή πληρωμών. Η απάντηση όμως ήταν πενιχρή: μόνο ένας χρόνος διορία.
Έτσι, ο υπουργός Οικονομικών Κυριάκος Βαρβαρέσος οδηγήθηκε στο βήμα της Βουλής για να εισηγηθεί το «πικρό ποτήρι»: την εγκατάλειψη του χρυσού κανόνα. Με τον νόμο 5422:
- η δραχμή αποσυνδέθηκε από τον χρυσό
- η ελεύθερη αγορά συναλλάγματος απαγορεύτηκε
- το εθνικό νόμισμα βυθίστηκε στην αναγκαστική κυκλοφορία.
Η επόμενη μέρα βρήκε την Ελλάδα σε μια νέα πραγματικότητα. Η χώρα κλείστηκε στον εαυτό της, υιοθετώντας έναν σκληρό κρατικό παρεμβατισμό. Οι συναλλαγές με το εξωτερικό άρχισαν να γίνονται μέσω του συστήματος «clearing» (ανταλλαγή προϊόντων αντί χρημάτων), γεγονός που περιόρισε τα ελλείμματα και ενίσχυσε τη ντόπια παραγωγή. Όμως, αυτή η νέα «ευημερία» δεν μοιράστηκε δίκαια. Ενώ οι βιομήχανοι έβλεπαν τα κέρδη τους να ανεβαίνουν και τα αποθεματικά της Τράπεζας της Ελλάδος να αυξάνονται, οι εργάτες έμεναν με καθηλωμένα μεροκάματα.
Αυτή η κοινωνική ανισορροπία και η αδυναμία του πολιτικού συστήματος να διαχειριστεί την κρίση, γέννησαν την αναταραχή. Η αποτυχία των μεγάλων κομμάτων να δώσουν λύσεις πέρα από την ενίσχυση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, άνοιξε τελικά την πόρτα στον ολοκληρωτισμό. Όπως συνέβη σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, η οικονομική κατάρρευση του 1932 λειτούργησε ως το «χαλί» πάνω στο οποίο πάτησε η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά λίγα χρόνια αργότερα.
