Ήταν η τελευταία νύχτα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η Κωνσταντινούπολη βρισκόταν περικυκλωμένη από τις δυνάμεις του Μωάμεθ Β’ και όλοι γνώριζαν ότι η τελική αναμέτρηση πλησίαζε. Οι προετοιμασίες των Οθωμανών είχαν ολοκληρωθεί και το μόνο που απέμενε ήταν το σύνθημα για τη μεγάλη έφοδο.
Στις 29 Μαΐου 1453, η Βασιλεύουσα θα περνούσε στα χέρια των Οθωμανών, τερματίζοντας μια αυτοκρατορία που είχε διαρκέσει περισσότερο από χίλια χρόνια. Λίγες ώρες πριν από την πτώση της Πόλης, όμως, εκτυλίχθηκαν στιγμές που έμελλε να χαραχθούν βαθιά στη συλλογική μνήμη του ελληνισμού.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία του ιστορικού Γεωργίου Φραντζή, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος διέταξε να τελεστεί μεγάλη λειτουργία στην Αγία Σοφία. Εκεί κοινώνησε μαζί με τους υπερασπιστές της Πόλης και αποχαιρέτησε τους συμπολεμιστές του, γνωρίζοντας ότι οι επόμενες ώρες θα ήταν καθοριστικές.
Ακολούθησε ένας λόγος που έμεινε στην Ιστορία.
«Υμείς μεν, ευγενέστατοι άρχοντες και εκλαμπρότατοι δήμαρχοι και στρατηγοί και γενναιότατοι συστρατιώται και πας ο πιστός και τίμιος λαός, καλώς οίδατε ότι έφθασεν η ώρα…», φέρεται να είπε απευθυνόμενος στους υπερασπιστές της Κωνσταντινούπολης, καλώντας τους να σταθούν με γενναιότητα απέναντι στον εχθρό.
Στο λόγο του εξηγούσε γιατί θεωρούσε χρέος όλων να αγωνιστούν μέχρι τέλους: «Πρώτον μεν υπέρ της πίστεως ημών και ευσεβείας, δεύτερον δε υπέρ της πατρίδος, τρίτον δε υπέρ του βασιλέως ως χριστού κυρίου, και τέταρτον υπέρ συγγενών και φίλων».
Ο τελευταίος αυτοκράτορας παρέδιδε συμβολικά στους υπερασπιστές «την εκλαμπροτάτην και περίφημον ταύτην πόλιν και πατρίδα ημών και βασιλεύουσαν των πόλεων», εκφράζοντας την πεποίθηση ότι η μνήμη και η φήμη τους θα διατηρούνταν αιώνια.
Η τελευταία νύχτα στα τείχη
Μετά τη λειτουργία και τον αποχαιρετισμό, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος επέστρεψε στα τείχη. Σύμφωνα πάντα με τον Φραντζή, κατευθύνθηκε προς την Πύλη του Ρωμανού, το πιο ευάλωτο σημείο της άμυνας της πόλης, εκεί όπου αναμενόταν να εκδηλωθεί η κύρια επίθεση των Οθωμανών.
Ο αυτοκράτορας παρέμεινε στη θέση του καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας, περιμένοντας την τελική έφοδο.
Λίγες ώρες αργότερα, οι δυνάμεις του Μωάμεθ θα κατάφερναν να διασπάσουν την άμυνα των Βυζαντινών. Η Κωνσταντινούπολη θα έπεφτε και ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος θα περνούσε από την Ιστορία στο θρύλο.
Πράγματι, η μορφή του τελευταίου αυτοκράτορα δεν έμεινε μόνο στις ιστορικές πηγές. Στους αιώνες που ακολούθησαν, συνδέθηκε με το θρύλο του Μαρμαρωμένου Βασιλιά και ενέπνευσε λογοτέχνες και ποιητές.
Ανάμεσά τους και ο Κώστας Καρυωτάκης, ο οποίος στο ποίημα «Μαρμαρωμένε Βασιλιά!» περιγράφει τον Παλαιολόγο να ορμά στην ύστατη μάχη:
«Και ρίχτηκε με τ’ άτι του μες στων εχθρών τα πλήθια.
Το πύρινο το βλέμμα του σκορπούσε την τρομάρα
και το σπαθί του τη θανή. Στα χάλκινά του στήθια
εξέσπασε η όργητα σε βροντερή κατάρα».
Και λίγο αργότερα, αποδίδοντας ποιητικά το τέλος του τελευταίου αυτοκράτορα, γράφει:
«Κι έπεσε χάμου ο Τρανός! Θρηνήστε το χαμό του.
Μα, μη! Σε τέτοιο θάνατο ο θρήνος δεν ταιριάζει».
Πεντακόσια εβδομήντα τρία χρόνια μετά την Άλωση, η τελευταία νύχτα της Κωνσταντινούπολης εξακολουθεί να συγκινεί και να εμπνέει. Όχι μόνο ως το τέλος μιας αυτοκρατορίας, αλλά και ως μια από τις πιο δραματικές και συμβολικές στιγμές της ελληνικής ιστορίας.
