Ο Τεχλιριάν φώναξε στο πλήθος: «Τι θέλετε; Είμαι Αρμένιος. Είναι Τούρκος. Τι σε νοιάζει εσένα;».
Έρικ Μπογκοσιάν, Επιχείρηση Νέμεσις – Η εξόντωση των υπαιτίων για τη Γενοκτονία των Αρμενίων
—
Το σώμα του Ταλαάτ Πασά έπεφτε άψυχο σε έναν δρόμο του Βερολίνου· για λίγα δευτερόλεπτα οι περαστικοί έμειναν ακίνητοι, χωρίς να καταλαβαίνουν τι ακριβώς είχε συμβεί. Δεν μπορούσαν να γνωρίζουν ότι εκείνη τη στιγμή ξεκινούσε ένα καλά οργανωμένο σχέδιο εκδίκησης, το οποίο θα εξελισσόταν σε διάφορες πόλεις, αφήνοντας πίσω του μια σειρά από στοχευμένες εκτελέσεις.
Το ημερολόγιο έγραφε 15 Μαρτίου 1921 και εκτελεστής ήταν ο 25χρονος Σογομόν Τεχλιριάν, μια μορφή που μέχρι σήμερα παραμένει βαθιά διχαστική – στην Αρμενία θεωρείται ήρωας και στην Τουρκία τρομοκράτης.
Το θύμα του, που κρυβόταν στη γερμανική πρωτεύουσα ως ένας ταπεινός «Σαλέχ Μπέης», δεν ήταν άλλος από τον άνθρωπο που, ακολουθώντας τα σχέδια των Γερμανών στρατηγών Γκολτς και Λίμαν, έβαψε τα χέρια του με το αίμα Αρμενίων και Ποντίων, επιχειρώντας να δώσει τη δική του «λύση» στο λεγόμενο εσωτερικό ζήτημα της Τουρκίας.
Αυτή την ιστορία εκδίκησης δεκαετίες αργότερα θα επιχειρούσε να την ανασυνθέσει ο 73χρονος σήμερα Έρικ Μπογκοσιάν, Αρμενοαμερικανός συγγραφέας, θεατρικός δραματουργός και ιστορικός ερευνητής. Με αφετηρία τη «κληρονομιά» του παππού του, Μέγκερντιτς, παρέδωσε ένα έργο που ισορροπεί ανάμεσα στην ιστορική ανάλυση και την αφηγηματική ένταση. Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.
«Με καθήλωναν οι φρικτές αφηγήσεις που ανέσυρε από το μακρινό παρελθόν του», γράφει στον πρόλογο του βιβλίου του, επιστρέφοντας στα παιδικά του χρόνια. «Με τη χαριτωμένη προφορά του στα αγγλικά, ο Μέγκερντιτς περιέγραφε φλεγόμενες εκκλησίες και σαδιστές καβαλάρηδες. Ο παππούς μου με συμβούλευε: “Αν συναντήσεις ποτέ Τούρκο, σκότωσέ τον”. Δεν ήμουν πάνω από τεσσάρων ετών όταν άκουσα για πρώτη φορά αυτές τις λέξεις».
Ο ίδιος δεν σκότωσε κανέναν· αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν βούτηξε στο αίμα της ιστορίας. Η «Επιχείρηση Νέμεσις», μια συνωμοσία με μακρύ κατάλογο θυμάτων, τον άρπαξε από το χέρι και για επτά χρόνια τον βύθισε σε μια επίμονη προσπάθεια κατανόησης της βίας και της μνήμης.
Μετά τη δολοφονία του ενορχηστρωτή της Γενοκτονίας των Αρμενίων και των Ποντίων, ακολούθησαν κι άλλες εκτελέσεις: λίγες εβδομάδες αργότερα, στην Κωνσταντινούπολη, δολοφονήθηκε ο μουσουλμάνος Αζέρος ηγέτης Χαν Τζιβανσίρ, ενώ τον Δεκέμβριο του 1921 έπεσε νεκρός στη Ρώμη ο Σαΐντ Χαλίμ Πασάς, πρώην Νεότουρκος Μεγάλος Βεζίρης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Την επόμενη άνοιξη, στο Βερολίνο, δολοφονήθηκαν ο γιατρός Μπεχαεντίν Σακίρ, πρώην επικεφαλής της οργάνωσης που επέβλεπε τη Γενοκτονία των Αρμενίων, και ο Τζεμάλ Αζμί, ο διαβόητος πρώην γενικός κυβερνήτης της Τραπεζούντας.
Η «Επιχείρηση Νέμεσις» ολοκληρώθηκε το 1922, με την εκτέλεση του Τζεμάλ Πασά στην Τιφλίδα – του δεύτερου της τριανδρίας που υπέγραψε το γενοκτονικό σχέδιο και μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου το έσκασε από την Τουρκία. Η λίστα ωστόσο περιλάμβανε ακόμη περισσότερους στόχους – υπολογίζεται ότι έγιναν τουλάχιστον άλλες τέσσερις δολοφονίες.
Παρά το εύρος της επιχείρησης, η δολοφονία του Ταλαάτ Πασά και η δίκη του Σογομόν Τεχλιριάν, ο οποίος τελικά αθωώθηκε από τη γερμανική Δικαιοσύνη, είναι εκείνες που εξακολουθούν να συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον.
Ίσως λόγω του δράστη – το βλέπουμε και στο έργο του Έρικ Μπογκοσιάν. Ο συγγραφέας παραθέτει τα ιστορικά γεγονότα, αλλά σε ό,τι αφορά τον Σογομόν χτίζει σιγά-σιγά το χαρακτήρα του. Χωρίς να σχολιάζει, παρά μόνο μεταφέροντας τα όσα περιλαμβάνονται στη βιογραφία του, φέρνει στην επιφάνεια τις σκέψεις και τα συναισθήματα ενός δολοφόνου – εξηγώντας πώς αυτός ο νέος που λιποθυμούσε κατά τη διάρκεια επιληπτικών κρίσεων έφτασε να γίνει ένας τέτοιος, για να μπορέσει να διαχειριστεί τη θλίψη και το μετατραυματικό στρες.
Με αφορμή αυτό το κεφάλαιο της ιστορίας, καθώς και την 111η επέτειο από τη Γενοκτονία των Αρμενίων, ο Έρικ Μπογκοσιάν μίλησε στο pontosnews.gr.
∼
Τι ήταν αυτό που αρχικά σας οδήγησε να εστιάσετε στην «Επιχείρηση Νέμεσις» – ένα κεφάλαιο της ιστορίας στενά συνδεδεμένο με τη Γενοκτονία των Αρμενίων;
Γύρω στο 1987 προτάθηκα για το Βραβείο Πούλιτζερ και έλαβα τη Χρυσή Άρκτο στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου για την ταινία του έργου μου Talk Radio. Μέλη της αρμενικής κοινότητας με ρώτησαν γιατί δεν έγραφα για αρμενικά θέματα, συγκεκριμένα για τη Γενοκτονία. Από τη δική μου οπτική, ένιωθα ότι το θέμα είχε ήδη καλυφθεί και δεν είχα κάτι νέο να πω πάνω σε αυτό.
Περίπου την ίδια περίοδο, ως μέλος του καστ της ταινίας του Ατόμ Εγκογιάν Ararat, το ενδιαφέρον μου για το αρμενικό υπόβαθρο της οικογένειάς μου αναζωπυρώθηκε. Λίγο αργότερα έμαθα για τον Σογομόν Τεχλιριάν. Άρχισα να γράφω ένα σενάριο σχετικά με όσα ήταν τότε γνωστά για τη δολοφονία του Ταλαάτ Πασά. Καθώς ξεκινούσα το πρότζεκτ, έπεσα πάνω στο βιβλίο του Ζακ Ντεροζί για την «Επιχείρηση Νέμεσις».
Συνειδητοποίησα ότι έπρεπε να εξερευνήσω το θέμα πιο βαθιά και ότι ένα κινηματογραφικό σενάριο δεν θα επαρκούσε. Δεν είχα σχεδιάσει να κάνω πρωτότυπη έρευνα, αλλά τελικά, μετά από επτά χρόνια δουλειάς με μεταφραστές και μελετητές (στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, στο Παρίσι και στην Κωνσταντινούπολη) και έρευνας στα βρετανικά αρχεία, κατάφερα να παρουσιάσω κάτι που προσεγγίζει την αληθινή ιστορία αυτής της ομάδας που επιδίωκε εκδίκηση για τη Γενοκτονία.
Στα εισαγωγικά κεφάλαια του βιβλίου σας περιγράφετε ένα γεωπολιτικό περιβάλλον διαμορφωμένο από μια «κουλτούρα σφαγών». Ποιες ήταν οι συνθήκες που προηγήθηκαν της Γενοκτονίας των Αρμενίων;
Αυτό είναι ένα τεράστιο θέμα, που απαιτεί από μόνο του μια διατριβή. Δεν είμαι μελετητής και αυτό δεν είναι το πεδίο ειδίκευσής μου – θα αφήσω στους ειδικούς να επεκταθούν πάνω σε αυτά τα ζητήματα. Αυτό που γνωρίζω, εν συντομία, είναι ότι ο εθνικισμός, σε συνδυασμό με νέες τεχνολογίες, ιδιαίτερα την άνοδο της εφημερίδας ως μέσου μετάδοσης ιδεών, δημιούργησε ένα σημείο βρασμού στην Ευρώπη, κυρίως στα ανατολικά της όρια, δηλαδή στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, κινήματα ανεξαρτησίας ξεπήδησαν μέσα στις αυτοκρατορίες, ενώ οι Αρμένιοι υιοθέτησαν τον εθνικισμό όπως και άλλοι λαοί, συνδέοντάς τον συχνά με επαναστατικές και σοσιαλιστικές ιδέες που επηρεάζονταν από τη Ρωσία.
Για τους προοδευτικούς Τούρκους, ο εθνικισμός ήταν πιο σύνθετος, καθώς δεν υπήρχε κάτι από το οποίο να αποσχιστούν, ωστόσο η συνεχής πίεση από τα ευρωπαϊκά κράτη οδήγησε σε μια αλληλουχία εξελίξεων που κατέληξαν στις ριζοσπαστικές πτυχές του κόμματος CUP (Κομιτάτο «Ένωση και Πρόοδος»), με επικεφαλής τον Ταλαάτ και τους συνεργάτες του.
Έτσι γεννήθηκε ένας βίαιος εθνικισμός που οδήγησε τελικά στην καταστροφή του αρμενικού πληθυσμού εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Το βιβλίο σας φωτίζει μια λιγότερο γνωστή μορφή μετα-γενοκτονικής δικαιοσύνης. Πώς ερμηνεύετε προσωπικά την «Επιχείρηση Νέμεσις»;
Όπως αναφέρω στο βιβλίο, υπάρχει ο νόμος του ανθρώπου και υπάρχει ο νόμος του Θεού. Αυτό που επιδίωκε να κάνει η «Επιχείρηση Νέμεσις» ήταν να δημιουργήσει κάτι ενδιάμεσο. Θεωρούσαν ότι αυτές οι δολοφονίες ήταν υπαρξιακά αναγκαίες για τη συνέχιση του αρμενικού λαού.
Παρότι εκδικήθηκαν τη Γενοκτονία εκτελώντας πολλούς από τους υπεύθυνους, άνοιξαν επίσης το δρόμο για τον Μουσταφά Κεμάλ να αναλάβει τη χώρα χωρίς σημαντική αντίσταση.
Κατά τη συγγραφή, πώς προσεγγίσατε την αφήγηση της βίας χωρίς να απλοποιήσετε την ηθική της πολυπλοκότητα;
Προσπάθησα να αφηγηθώ την ιστορία από κάθε οπτική που μπόρεσα να ανακαλύψω. Με αυτόν τον τρόπο, η αφήγηση μετακινήθηκε από ένα καθαρά ασπρόμαυρο σχήμα σε κάτι με περισσότερες γκρίζες ζώνες, χωρίς όμως να αποκρύπτεται το γεγονός ότι πρόκειται για την εξόντωση πάνω από ενός εκατομμυρίου αμάχων.
Πώς θα περιγράφατε τη σχέση σας με τον Σογομόν Τεχλιριάν;
Συμπαθητική, φυσικά. Ήταν ένας νεαρός άνδρας που έμαθε με τον πιο φρικτό τρόπο ότι ολόκληρος ο κόσμος του είχε εξαφανιστεί βίαια. Αυτό τον οδήγησε να γίνει εργαλείο πολιτικών παραγόντων που ενεργούσαν με βάση τα δικά τους συμφέροντα.
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ήταν ένας γλυκός άνθρωπος που οδηγήθηκε στην εκδίκηση για τη δολοφονία της μητέρας του και άλλων μελών της οικογένειάς του, με ένα πάθος που στηριζόταν περισσότερο στην αγάπη και τη θλίψη παρά στην πολιτική φιλοδοξία.
Βλέπετε παραλληλισμούς με τις γενοκτονίες των Ελλήνων και των Ασσυρίων;
Οι ιστορικές μου γνώσεις είναι περιορισμένες, αλλά η αρμενική εμπειρία δεν είναι μοναδική. Παρόμοια φαινόμενα έχουν υπάρξει και συνεχίζουν να υπάρχουν σε όλο τον κόσμο.
Σήμερα, η Τουρκία αποτελεί στρατηγικό σύμμαχο της Δύσης, γεγονός που καθιστά πιο εύκολη την αποσιώπηση του παρελθόντος. Οι Έλληνες, οι Ασσύριοι και οι Κούρδοι είναι επίσης θύματα αυτής της εκστρατείας παραπληροφόρησης.
Τι ελπίζετε να αποκομίσουν οι αναγνώστες από το βιβλίο σας;
Ήθελα να δημιουργήσω μια πηγή εύκολα προσβάσιμη, ώστε να ενημερωθεί ο κόσμος για αυτό το πολύ σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας. Πιστεύω ότι η ιστορία πρέπει να λέγεται με αλήθεια και ότι όσο περισσότερη γνωρίζουμε, τόσο καλύτερα είμαστε όλοι.
