Προτού φτάσουν στη θάλασσα και στα πλοία που θα τα μετέφεραν στην Ελλάδα, έπρεπε να διασχίσουν τα βουνά μέσα στα χιόνια. Για τα παιδιά που έφευγαν από τα ορφανοτροφεία της Σεβάστειας, η διαδρομή μέχρι τις ακτές του Εύξεινου Πόντου κρατούσε δώδεκα ημέρες. Στην πίσω όψη μιας φωτογραφίας, ο άνθρωπος που οργάνωνε τις αναχωρήσεις κατέγραψε και εκείνα που δεν μπορούσε να δείξει το στιγμιότυπο: «πολλά πέθαιναν στο δρόμο».
Ο Χάρι Κλέμεντ Μόφετ, εργαζόμενος της αμερικανικής οργάνωσης περίθαλψης Near East Relief, άφησε φωτογραφίες με εκτενείς χειρόγραφες σημειώσεις: τόπους, διαδρομές, περιστατικά και ονόματα παιδιών που ξανασυνάντησε μετά τη διάσωσή τους.
Η συλλογή του περιλαμβάνει 114 φωτογραφίες και καρτ ποστάλ, οι 93 με δικά του γραπτά στην πίσω όψη. Τα πρωτότυπα φυλάσσονται στο Little Traverse History Museum, στο Μίσιγκαν. Σύμφωνα με την τεκμηρίωση της Near East Relief Historical Society, τα ψηφιακά αντίγραφα παραχωρήθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2026, προσθέτοντας στο διαδικτυακό αρχείο μια προσωπική καταγραφή της προσφυγικής εξόδου.
Αναχωρήσεις κάθε μέρα, επί δύο μήνες
Ο Χάρι Κλέμεντ Μόφετ εντάχθηκε στη Near East Relief τον Φεβρουάριο του 1921. Εργάστηκε αρχικά στη Νικομήδεια, όπου η οργάνωση λειτουργούσε ορφανοτροφείο και νοσοκομείο, και την 1η Αυγούστου 1922 ανέλαβε το έργο της περίθαλψης των ορφανών στη Σεβάστεια.
Εκείνο το χειμώνα, τα παιδιά άρχισαν να μεταφέρονται προς τις ακτές με άμαξες.
Στη σημείωση που συνοδεύει τη φωτογραφία της προετοιμασίας ενός καραβανιού, ο ίδιος αναφέρει ότι έστελνε τέτοιες αποστολές καθημερινά, επί δύο μήνες. Τοποθετεί την επιχείρηση στο πλαίσιο της μαζικής εξόδου των χριστιανών Αρμενίων και Ελλήνων από την Τουρκία.
Οι σύντομες φράσεις του αποτυπώνουν το μέγεθος της δοκιμασίας: παιδιά φορτωμένα στις άμαξες, χιονισμένα βουνά, απώλειες στο δρόμο. Η λεζάντα προσδιορίζει ότι η αναχώρηση γινόταν από το ορφανοτροφείο που διηύθυνε.
Σε άλλη φωτογραφία, από καραβάνι που συνόδευσε προσωπικά, ο Χάρι Κλέμεντ Μόφετ γράφει ότι οι φρικαλεότητες και οι κακουχίες εκείνου του ταξιδιού θα παρέμεναν στη μνήμη του ως «μία από τις πιο τρομερές εμπειρίες μου». Η μαρτυρία προέρχεται από έναν άνθρωπο που είχε ήδη υπηρετήσει με τη YMCA στη Γαλλία και στην Πολωνία, προτού αναλάβει την περίθαλψη στη Μικρά Ασία.
Σαμψούντα, παραμονή Χριστουγέννων
Η άφιξη στην ακτή ήταν ένα ακόμη στάδιο της μεταφοράς. Στη Σαμψούντα, τα παιδιά και οι πρόσφυγες έπρεπε να περάσουν με μικρές βάρκες στα πλοία που περίμεναν στα ανοιχτά.
Μια φωτογραφία της συλλογής φέρει συγκεκριμένη ημερομηνία: 24 Δεκεμβρίου 1922. Στην πίσω όψη, ο Χάρι Κλέμεντ Μόφετ αναφέρει μεταγωγικά για τους χριστιανούς πρόσφυγες και τα παιδιά του ορφανοτροφείου, καθώς και ένα αμερικανικό αντιτορπιλικό. Καταγράφει επίσης τον τρόπο επιβίβασης: όλοι έπρεπε να μεταφερθούν με τις μικρές βάρκες.
Το ντοκουμέντο συνδέει έτσι τη διαδρομή από την ενδοχώρα με την αναχώρηση διά θαλάσσης. Για τα παιδιά που είχαν επιβιώσει από το πέρασμα των βουνών, ακολουθούσε το ταξίδι προς την Ελλάδα.
Τα κορίτσια που ξαναβρήκε στην Αιδηψό
Στην Ελλάδα, η περίθαλψη συνεχίστηκε σε διαφορετικούς χώρους: στο Ζάππειο της Αθήνας, στη Σύρο και στην Αιδηψό. Στη λουτρόπολη της Εύβοιας, χώροι που εξυπηρετούσαν τους θερινούς επισκέπτες παραχωρήθηκαν το χειμώνα στη Near East Relief για τη στέγαση παιδιών από τη Μικρά Ασία. Μια φωτογραφία τα καταγράφει την ώρα που πηγαίνουν για φαγητό.
Μια άλλη, χρονολογημένη περίπου στο 1923, διασώζει μια πιο προσωπική συνάντηση. Έξι κορίτσια φωτογραφίζονται στην Αιδηψό και ο Χάρι Κλέμεντ Μόφετ σημειώνει ότι είναι «μερικά από τα δικά μου κορίτσια από τη Μικρά Ασία», τα οποία συνάντησε ξανά στην Ελλάδα.
Στην πίσω όψη έγραψε τα ονόματά τους. Ορισμένα διαβάζονται σήμερα με αβεβαιότητα, όπως επισημαίνει η αρχειακή καταχώριση. Παραμένουν, όμως, ονομαστικές καταγραφές παιδιών που είχαν περάσει από το δίκτυο περίθαλψης και είχαν φτάσει στην άλλη πλευρά του Αιγαίου.
Η φωτογραφία της Αιδηψού δίνει συνέχεια στην ιστορία των καραβανιών. Στις σημειώσεις του ανθρώπου που συνόδευε τις εκκενώσεις, έξι κορίτσια εμφανίζονται ξανά, αυτή τη φορά σε έναν τόπο καταφυγής, με τα ονόματά τους γραμμένα πίσω από την εικόνα.
