Σε ιστορικές έρευνες για εγκλήματα μεγάλης κλίμακας, αυτό που αναζητείται συχνά είναι το λεγόμενο smoking gun – το «όπλο που καπνίζει», δηλαδή το αδιάσειστο αποδεικτικό στοιχείο που δεν αφήνει περιθώρια αμφισβήτησης. Στην περίπτωση των διώξεων κατά των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας –Αρμενίων, Ελλήνων και Ασσυρίων– τέτοια τεκμήρια αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, καθώς η σύγχρονη Τουρκία επιμένει να τα παρουσιάζει ως παράλληλες απώλειες και όχι ως οργανωμένο σχέδιο εξόντωσης.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, κάθε νέα ανεξάρτητη πηγή ενισχύει το αίτημα για διεθνή αναγνώριση της τριάδας των γενοκτονιών. Και ενώ ο ρόλος ευρωπαϊκών δυνάμεων είναι σχετικά γνωστός, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η οπτική των τότε ουδέτερων Ηνωμένων Πολιτειών.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η έρευνα του Σάββα Κοκτζόγλου και του εκλιπόντα δρ Ρόμπερτ Σενκ, η οποία αξιοποιεί μια ελάχιστα γνωστή αλλά εξαιρετικά σημαντική πηγή: τα Ημερολόγια Πολέμου του Αμερικανικού Ναυτικού.
Τα αρχεία αυτά, που προέρχονται από τα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ, δημοσιεύονται για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλη έκταση στο έργο τους Η Γενοκτονία των Ελλήνων μέσα από τα Ημερολόγια Πολέμου του Αμερικανικού Ναυτικού, το οποίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Δίσιγμα, ενώ η αγγλική του έκδοση από το Πανεπιστήμιο της Νέας Ορλεάνης το καθιστά ακαδημαϊκή μελέτη και έχει ήδη προταθεί για διεθνή βραβεία, όπως το John Lyman Book Award.
Τα λεγόμενα «Ημερολόγια Πολέμου» αποτελούσαν προσωπικά ημερολόγια των κυβερνητών των αμερικανικών πλοίων. Σε αυτά καταγράφονταν με λεπτομέρεια όχι μόνο οι κινήσεις των πλοίων, αλλά και συνομιλίες με Τούρκους αξιωματούχους της Σαμψούντας, Αμερικανούς καπνεμπόρους, μέλη αμερικανικών ανθρωπιστικών και ιεραποστολικών οργανώσεων, καθώς και με Έλληνες κατοίκους.
Παράλληλα, οι αξιωματικοί κατέγραφαν όσα έβλεπαν να εκτυλίσσονται στην πόλη και την ευρύτερη περιοχή.
Από το 1919 έως το 1923
Η αξία της συγκεκριμένης πηγής έγκειται στον αμερόληπτο χαρακτήρα της. Το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ βρισκόταν στον Εύξεινο Πόντο –και ειδικά στη Σαμψούντα– από το 1919 έως το 1923, με συνεχή παρουσία από τον Μάιο του 1921 έως το φθινόπωρο του 1922.
Η αποστολή του δεν ήταν ανθρωπιστική με την αυστηρή έννοια: κύριος στόχος ήταν η προστασία των Αμερικανών πολιτών στην περιοχή –κυρίως των εργαζόμενων σε εταιρείες καπνού και σε φιλανθρωπικές και ιεραποστολικές οργανώσεις–, καθώς και η διασφάλιση των οικονομικών συμφερόντων των ΗΠΑ εν μέσω του Ελληνοτουρκικού Πολέμου και της αστάθειας που ακολούθησε τη ρωσική επανάσταση. Η μέριμνα για τις χριστιανικές μειονότητες ερχόταν σε δεύτερη μοίρα.
Ακριβώς αυτή η ιδιότητα –του ουδέτερου παρατηρητή με πρωτίστως ιδιοτελή αποστολή– ενισχύει τη βαρύτητα των καταγραφών.
Οι Αμερικανοί αξιωματικοί δεν βρίσκονταν εκεί για να τεκμηριώσουν διώξεις· ωστόσο κατέληξαν να γίνουν αυτόπτες μάρτυρες γεγονότων που, μέσα από τις αναφορές τους, στοιχειοθετούν την ύπαρξη οργανωμένων πρακτικών βίας, όπως πορείες θανάτου και σφαγές στον Πόντο την περίοδο 1921-1923.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο ρόλος του Ύπατου Αρμοστή των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη Μαρκ Μπρίστολ. Όπως προκύπτει από τα ίδια τα αρχεία, ο ναύαρχο κινούταν με γνώμονα ευρύτερα οικονομικά και γεωπολιτικά συμφέροντα, προσβλέποντας σε οφέλη από μια πιθανή επικράτηση των κεμαλικών. Στο πλαίσιο αυτό, το ενδιαφέρον του για την προστασία των χριστιανικών πληθυσμών εμφανίζεται περιορισμένο.
Απόσπασμα του βιβλίου
Ας δούμε ένα απόσπασμα από το έργο Η Γενοκτονία των Ελλήνων μέσα από τα Ημερολόγια Πολέμου του Αμερικανικού Ναυτικού:
«Με τη δημοσίευση της απόφασης του Δικαστηρίου Ανεξαρτησίας για την εκτέλεση σημαντικών Ελλήνων του Πόντου, τα πράγματα φαίνεται να επιδεινώνονται. Ο κυβερνήτης Κάνιγγχαμ του Williamson αναφέρει ότι είναι πιθανό οι οικογένειες των απαγχονισμένων να εκτοπιστούν – και μαθαίνουμε αργότερα ότι ακόμη περισσότεροι Έλληνες έχουν καταδικαστεί από το δικαστήριο της Αμάσειας, το οποίο πριν περάσει πολύς καιρός (όπως πληροφορούμαστε από άλλα ημερολόγια πολέμου) μετέφερε την έδρα του στη Σαμψούντα, κατά τα φαινόμενα με προεδρεύοντα τον Νουρεντίν Πασά.
»Το ημερολόγιο πολέμου του Κάνιγγχαμ επαναλαμβάνει αυτό που φαίνεται να επιβεβαιώνουν όλα τα πρόσφατα ημερολόγια πολέμου: τη σταθερή άποψη των Αμερικανών ότι τα γυναικόπαιδα της Σαμψούντας θα εκτοπιστούν, παρά την επιστολή διαβεβαίωσης του υπουργού Εξωτερικών των Εθνικιστών. Υπήρχαν επίσης αναφορές για την ύπαρξη γραπτής διαταγής θανάτωσης όλων των Ελλήνων σε ηλικία στράτευσης.
»Ο Κάνιγγχαμ σημειώνει αργότερα ότι κάποιοι Έλληνες τελικά εκτοπίστηκαν, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων ανδρών που, όπως φαίνεται, κρύβονταν. Ένα μεταγενέστερο ημερολόγιο του McFarland αναφέρει ότι οι ελληνικές οικογένειες που συνδέονταν με φυγάδες φυλακίστηκαν ως αντίποινα και αργότερα εκτοπίστηκαν, και ότι ακόμη και οποιαδήποτε απλή ομοιότητα στα ονόματα αποτελούσε επαρκή λόγο για την επιλεκτική σύλληψη αυτών των οικογενειών.
»Αν και πολύ συμπονετικός προς τους Έλληνες, ο κυβερνήτης Κάνιγγχαμ είχε εντυπωσιαστεί από το επιχείρημα των Τούρκων ότι οι Ελληνίδες που βοήθησαν τους Έλληνες αντάρτες όταν κατέβηκαν από τα υψώματα έπρεπε οπωσδήποτε να τύχουν σκληρής μεταχείρισης.
»Το επιχείρημα των Τούρκων φάνηκε να υποστηρίζεται από μια μεταγενέστερη αναφορά ότι τα τουρκικά χωριά ανατολικά της Σαμψούντας είχαν υποστεί επιδρομή από Έλληνες αντάρτες, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν 89 Τούρκοι, να τραυματιστούν 50 και να συλληφθούν 150 ως αιχμάλωτοι. Τα σώματα των Τούρκων εκτέθηκαν σε δημόσια θέα στην πόλη για να προκαλέσουν τον θυμό των Τούρκων.
»Στην αυξανόμενη πολυπλοκότητα της κατάστασης συνέβαλε και μια ημερολογιακή αναφορά πως ορισμένοι Αμερικανοί βοηθούσαν τους Έλληνες να διαφύγουν, κάτι όμως που δεν είχε γίνει αντιληπτό έως τότε από τους Τούρκους αξιωματούχους – και που προφανώς ποτέ δεν συνέβη.
»Τίποτα από αυτά δεν φάνηκε να προμηνύει κάτι καλό για τους ντόπιους Έλληνες.
»Στο τρίτο ημερολόγιο αυτού του σετ αναφέρεται ότι ο Νουρεντίν Πασάς είχε διατάξει να σταλούν στο εσωτερικό όλοι οι Έλληνες που είχαν συγγενείς στην Άγκυρα, αριθμός που θα ισοδυναμούσε με σχεδόν όλους τους Έλληνες στη Σαμψούντα. Εξοργίστηκε επίσης με την περίπτωση των ντόπιων Τούρκων που του είχαν γράψει επιστολές αντιτασσόμενοι στον εκτοπισμό των γυναικόπαιδων. Ξαφνικά, όμως, έφτασε ένα τηλεγράφημα που απήλλαξε τον Νουρεντίν Πασά από τα καθήκοντά του. Αυτή η αναπάντεχη ανακοίνωση σηματοδότησε μια δραματική αλλαγή στις υποθέσεις της Σαμψούντας».
Οι καταγραφές του Κάνινγκχαμ
Και αυτά είναι αποσπάσματα από κάποιες καταγραφές που έκανε ο πλωτάρχης Τζ. Κ. Κάνινγκχαμ στο ημερολόγιο του αντιτορπιλικού Williamson, και αφορούν ένα διάστημα τριών ημερών:
28 Σεπτεμβρίου 1921
[…] Μια λίστα με τους 69 εκπροσώπους της «Δημοκρατίας του Πόντου» που εκτελέστηκαν πρόσφατα αφού δικάστηκαν στην Αμάσεια αναρτήθηκε στις 25 Σεπτεμβρίου στο γραφείο του Μουτασερίφη. Φαίνεται σίγουρο ότι οι οικογένειες αυτών των ανδρών πρόκειται να εκτοπιστούν σύντομα και ότι λίγοι, αν υπάρξουν, θα επιβιώσουν.
Χθες το απόγευμα ανακαλύφθηκαν αρκετοί Έλληνες άνδρες, οι οποίοι μάλλον είχαν έλθει από τα υψώματα για να δουν τις οικογένειές τους και σε αναζήτηση τροφής, κρυμμένοι σε ένα σπίτι στην ελληνική συνοικία της πόλης. Το σπίτι αυτό περικυκλώθηκε από στρατιώτες και χωροφύλακες που διέταξαν τους Έλληνες να παραδοθούν, αλλά εκείνοι, αντί να συμμορφωθούν με τις διαταγές, άνοιξαν πυρ εναντίον των Τούρκων. Το σπίτι αυτό πυρπολήθηκε μαζί με άλλα έξι έως δέκα σπίτια. Δύο στρατιώτες, ένας χωροφύλακας, επτά Έλληνες και μία Ελληνίδα σκοτώθηκαν στη συμπλοκή που ακολούθησε.
Σήμερα όλα έδειχναν ότι οι Τούρκοι άσκησαν κάθε δυνατή ανθελληνική προπαγάνδα με αφορμή αυτό το συμβάν σε μια προσπάθεια να στρέψουν την κοινή γνώμη εναντίον των Ελλήνων […].
29 Σεπτεμβρίου 1921
[…] Όλα ήταν πολύ ήσυχα στη στεριά. Είδα όλους τους υπευθύνους των εταιρειών καπνού. Δεν υπήρχαν περαιτέρω πληροφορίες σχετικά με τους εκτοπισμούς, αλλά εξακολουθούν να προστίθενται ονόματα Ελλήνων στις λίστες και να πραγματοποιούνται κάποιες συλλήψεις. Ενώ βρισκόμουν στο σπίτι του Τζόνσον για γεύμα, η αστυνομία ήλθε για να συλλάβει την Ελληνίδα μαγείρισσά του. […]
30 Σεπτεμβρίου 1921
[…] Στη φυλακή κρατούνται 200 έως 300 γυναικόπαιδα. Πιθανόν συνελήφθησαν όλοι στην πυρπολημένη συνοικία και στα πέριξ. Πιστεύεται ότι θα εκτοπιστούν αύριο.
Οι παρακάτω Αμερικανοί της NER έφτασαν χθες το απόγευμα: ο κ. Χωκς, η δεσποινίς Ράιαν και η δεσποινίς Μακφάρλαντ από τη Σεβάστεια, ο κ. Χόπκινς, η δεσποινίς Μπέιλυ και η δεσποινίς Μακλέλαντ από τη Χαρπούτ, και ο κ. Χόσφορντ από τη Μερζιφούντα. Ο κ. Χωκς επέστρεφε στο εσωτερικό, οι άλλοι στην Κωνσταντινούπολη. Με εντυπωσιάζουν όλοι τους ως κινδυνολόγοι, και παρουσιάζουν τις συνθήκες στο εσωτερικό πολύ χειρότερες από όσο πραγματικά είναι. Προσπέρασαν αρκετές χιλιάδες Έλληνες πρόσφυγες καθ’ οδόν προς τη Σαμψούντα και είδαν και μερικά πτώματα. Ανέφεραν ότι αυτοί οι άνθρωποι ήταν θύματα κακομεταχείρισης και πίστευαν ότι όσοι δεν κατάφερναν να ακολουθήσουν, πυροβολούνταν.
Στη Χαρπούτ υπάρχουν πέντε ή έξι χιλιάδες Έλληνες εκτοπισθέντες, κυρίως γυναίκες και παιδιά, που κοιμούνται στο ύπαιθρο. Οι περισσότεροι δεν έχουν κουβέρτες, έχουν λιγοστά ρούχα και είναι ξυπόλητοι, αλλά λόγω έλλειψης χρημάτων η NER δεν μπορεί να τους βοηθήσει πολύ […].
* Ευχαριστούμε θερμά τον συγγραφέα Σάββα Κοκτζόγλου και τις εκδόσεις Δίσιγμα για την παραχώρηση των αποσπασμάτων.
