Ποιοι κέρδισαν από τις Γενοκτονίες των Αρμενίων, των Ελλήνων και των Ασσυρίων;

Όταν γίνεται λόγος για τις Γενοκτονίες των Αρμενίων, των Ελλήνων και των Ασσυρίων, η συζήτηση επικεντρώνεται συνήθως στις σφαγές, στους εκτοπισμούς και στις ανθρώπινες απώλειες. Λιγότερο συχνά τίθεται ένα διαφορετικό ερώτημα, εξίσου σημαντικό για την κατανόηση των γεγονότων: Ποιοι ωφελήθηκαν από την εξαφάνιση εκατομμυρίων ανθρώπων από τις πατρογονικές τους εστίες;

Τα τελευταία χρόνια¹ η διεθνής ιστοριογραφία έχει αρχίσει να εξετάζει με μεγαλύτερη προσοχή την οικονομική διάσταση των διώξεων που σημάδεψαν τις τελευταίες δεκαετίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Οι ερευνητές δεν περιορίζονται πλέον μόνο στις αποφάσεις που ελήφθησαν στην Κωνσταντινούπολη από την ηγεσία των Νεοτούρκων. Αναζητούν επίσης τους μηχανισμούς που λειτούργησαν στις επαρχίες, τους ανθρώπους που εφάρμοσαν τις πολιτικές εκτοπισμών και εκείνους που βρέθηκαν να κερδίζουν από τη βίαιη αναδιανομή πλούτου που ακολούθησε.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση της Αντέπ, της σημερινής Γκαζιαντέπ,² μιας πόλης που βρισκόταν στο σταυροδρόμι εμπορικών δρόμων και φιλοξενούσε μία από τις σημαντικότερες αρμενικές κοινότητες της νοτιοανατολικής Μικράς Ασίας.

Η Αντέπ πριν από το 1915

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Αντέπ αποτελούσε μια ακμάζουσα πολυεθνοτική πόλη. Οι Αρμένιοι αριθμούσαν δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους και είχαν ισχυρή παρουσία στο εμπόριο, στη βιοτεχνία, στην εκπαίδευση και στις ελεύθερες επαγγελματικές δραστηριότητες.

Η οικονομική τους επιτυχία δεν περνούσε απαρατήρητη. Σύμφωνα με τον ιστορικό Ümit Kurt (Ουμίτ Κουρτ), ο οποίος μελέτησε εκτενώς την περιοχή αξιοποιώντας αρμενικές, οθωμανικές, βρετανικές και γαλλικές πηγές, η άνοδος των Αρμενίων δημιούργησε ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα αισθήματα ανταγωνισμού σε τμήματα της μουσουλμανικής κοινωνίας.

Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο σύνθετη μετά την Επανάσταση των Νεοτούρκων το 1908, όταν οι χριστιανικοί πληθυσμοί απέκτησαν περισσότερα πολιτικά δικαιώματα και δυνατότητες συμμετοχής στη δημόσια ζωή.

Κατά τον Ουμίτ Κουρτ η αίσθηση ότι η παλαιά κοινωνική ιεραρχία αμφισβητούνταν συνδυάστηκε με οικονομικό ανταγωνισμό και συνέβαλε στη δημιουργία ενός κλίματος καχυποψίας και εχθρότητας απέναντι στους Αρμενίους. Δεν επρόκειτο μόνο για ιδεολογική αντιπαράθεση. Στο βάθος υπήρχε και το ερώτημα του ελέγχου του πλούτου και της οικονομικής ισχύος.

Όταν η βία συναντά το οικονομικό συμφέρον

Το καλοκαίρι του 1915 το σχέδιο για τη Γενοκτονία των Αρμενίων άρχισε να ξετυλίγεται και στην Αντέπ. Οι πρώτες οικογένειες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους παίρνοντας μαζί ελάχιστα υπάρχοντα. Οι περισσότεροι πίστευαν ότι η απουσία τους θα ήταν προσωρινή. Κλείδωσαν τις πόρτες των σπιτιών τους, άφησαν πίσω επιχειρήσεις, αποθήκες, χωράφια και εμπορεύματα, θεωρώντας ότι κάποια στιγμή θα επέστρεφαν. Δεν επέστρεψαν ποτέ.

Ο Ουμίτ Κουρτ υποστηρίζει ότι η εφαρμογή των εκτοπισμών στην Αντέπ δεν μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά ως αποτέλεσμα εντολών της κεντρικής εξουσίας.

Αντίθετα, επισημαίνει τον καθοριστικό ρόλο τοπικών αξιωματούχων, πολιτικών παραγόντων και οικονομικών ελίτ που συμμετείχαν ενεργά στη διαδικασία και επωφελήθηκαν από την κατάσχεση αρμενικών περιουσιών.

Σύμφωνα με τα συμπεράσματα της έρευνάς του, η ηγεσία του Κομιτάτου «Ένωση και Πρόοδος» βασίστηκε σε σημαντικό βαθμό στη συνεργασία τοπικών παραγόντων για να υλοποιήσει τις πολιτικές της. Οι εκτοπισμοί δεν ήταν μια διαδικασία που εκτελούνταν αυτόματα από την κορυφή προς τη βάση. Χρειάζονταν ανθρώπους πρόθυμους να εφαρμόσουν τις εντολές, να οργανώσουν τις κατασχέσεις και να διαχειριστούν τη νέα πραγματικότητα που δημιουργούνταν.

Οι «εγκαταλελειμμένες περιουσίες»

Η απομάκρυνση των Αρμενίων δημιούργησε ένα τεράστιο απόθεμα περιουσιακών στοιχείων. Κατοικίες, καταστήματα, εργαστήρια, βιοτεχνίες, αγροτικές εκτάσεις, αποθήκες, κεφάλαια και εμπορεύματα χαρακτηρίστηκαν «εγκαταλελειμμένα» και πέρασαν σταδιακά στον έλεγχο του κράτους ή νέων ιδιοκτητών.

Η διαδικασία αυτή δεν αποτέλεσε μια παράπλευρη συνέπεια των διώξεων. Για πολλούς ιστορικούς υπήρξε οργανικό στοιχείο της προσπάθειας δημιουργίας μιας νέας μουσουλμανικής οικονομικής ελίτ στην Ανατολία.

Οι μελέτες των Uğur Ümit Üngör (Ουγούρ Ουμίτ Ουνγκόρ) και Mehmet Polatel (Μεχμέτ Πολάτελ)³ έχουν δείξει ότι η δήμευση των αρμενικών περιουσιών αποτέλεσε βασικό εργαλείο οικονομικού μετασχηματισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα χρόνια του πολέμου.

Η μεταφορά πλούτου από τους χριστιανικούς πληθυσμούς προς μουσουλμανικά στρώματα δεν υπήρξε τυχαία ούτε περιορισμένης έκτασης. Αντίθετα, συνέβαλε στη διαμόρφωση νέων κοινωνικών και οικονομικών συσχετισμών που επιβίωσαν και μετά τη διάλυση της αυτοκρατορίας.

Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και στους Έλληνες

Η περίπτωση της Αντέπ αφορά άμεσα τη Γενοκτονία των Αρμενίων. Ωστόσο, τα ερωτήματα που θέτει επεκτείνονται αναπόφευκτα και στους Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Στον Πόντο, οι εκτοπισμοί, τα τάγματα εργασίας, οι διώξεις και οι σφαγές συνοδεύτηκαν από τη σταδιακή απογύμνωση των ελληνικών κοινοτήτων από την οικονομική τους βάση.

Χιλιάδες σπίτια, αγροκτήματα, εργαστήρια, εμπορικά καταστήματα και επαγγελματικοί χώροι εγκαταλείφθηκαν βίαια ή δημεύθηκαν.

Το ίδιο συνέβη και στη δυτική Μικρά Ασία. Μετά το 1922, ο ξεριζωμός των ελληνικών πληθυσμών άφησε πίσω του μια τεράστια ακίνητη και κινητή περιουσία. Ολόκληρες συνοικίες, παραγωγικές μονάδες, αγροτικές εκτάσεις και εμπορικά δίκτυα πέρασαν σε νέα χέρια.

Η διαδικασία αυτή δεν αποτελεί απλώς μια οικονομική υποσημείωση της ιστορίας. Αντιθέτως, βοήθησε στη διαμόρφωση του οικονομικού χάρτη της νεοσύστατης Τουρκικής Δημοκρατίας.

Και στους Ασσύριους

Παρόμοιες διαπιστώσεις προκύπτουν και από τη μελέτη της Γενοκτονίας των Ασσυρίων. Στις περιοχές της νοτιοανατολικής Ανατολίας και της Μεσοποταμίας, οι εκτοπισμοί και οι σφαγές συνοδεύτηκαν από την κατάληψη γης, κατοικιών και παραγωγικών μέσων.

Παρά τις τοπικές ιδιαιτερότητες, το βασικό μοτίβο παραμένει εντυπωσιακά όμοιο: η φυσική εξόντωση ή η απομάκρυνση ενός πληθυσμού συνοδευόταν από τη μεταφορά του πλούτου του σε άλλους.

Ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό

Οι ιστορικοί είναι προσεκτικοί. Κανείς δεν υποστηρίζει ότι οι γενοκτονίες εξηγούνται μόνο από οικονομικά κίνητρα. Ο εθνικισμός, η ιδεολογία, ο πόλεμος, η πολιτική εξουσία και οι διεθνείς εξελίξεις υπήρξαν καθοριστικοί παράγοντες.

Όμως η σύγχρονη ιστοριογραφία καταλήγει όλο και συχνότερα σε ένα κοινό συμπέρασμα: οι μαζικές διώξεις δεν πραγματοποιούνται μόνο με διαταγές από τα κέντρα εξουσίας. Χρειάζονται και τοπικούς μηχανισμούς εφαρμογής, ανθρώπους πρόθυμους να συνεργαστούν και κοινωνικά στρώματα που προσδοκούν οφέλη από τη νέα κατάσταση.

Ίσως γι’ αυτό το ερώτημα «Ποιοι κέρδισαν;» να παραμένει τόσο επίκαιρο. Επειδή πίσω από κάθε βίαιο εκτοπισμό και κάθε γενοκτονία δεν υπάρχουν μόνο οι ιστορίες των θυμάτων, αλλά και εκείνες όσων οικοδόμησαν την επόμενη ημέρα πάνω στα ερείπια των κοινοτήτων που… εκκαθαρίστηκαν.

^{Το αρχοντικό της οικογένειας Ναζαρετιάν, μίας από τις σημαντικότερες αρμενικές εμπορικές οικογένειες της Αντέπ, όπως σώζεται σήμερα. Το κτήριο στεγάζει πλέον καφέ, ενώ στο βίντεο ο ιστορικός της Αντέπ Μουράτ Ουτζανέρ παρουσιάζει στοιχεία για την ιστορία της οικογένειας και της οικίας της}

---

• Το άρθρο βασίζεται στη μελέτη του ιστορικού Ümit Kurt Theatres of Violence on the Ottoman Periphery: Exploring the Local Roots of Genocidal Policies in Antep (Journal of Genocide Research, 2018), καθώς και σε συναφή βιβλιογραφία για τις διώξεις των χριστιανικών πληθυσμών της ύστερης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Βλ. Ο Πόντος «έπεσε» στις Πανελλαδικές – Τι απέγινε όμως ο πλούτος που δημιούργησαν οι Έλληνες του;
2. Η Αντέπ (σήμερα Γκαζιαντέπ) είναι πόλη της νοτιοανατολικής Τουρκίας, κοντά στα σύνορα με τη Συρία. Πιθανολογείται ότι στη θέση της βρισκόταν η σελευκιδική Αντιόχεια του Ταύρου. Στις αρχές του 20ού αιώνα αποτελούσε σημαντικό εμπορικό και βιοτεχνικό κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και φιλοξενούσε μία από τις μεγαλύτερες αρμενικές κοινότητες της περιοχής. Το 1921 η τουρκική Εθνοσυνέλευση της απένειμε τον τιμητικό τίτλο «Γκαζί» («βετεράνος», «ήρωας»), σε ανάμνηση της αντίστασής της κατά τη διάρκεια του Γαλλοτουρκικού Πολέμου.
3. Οι δύο ιστορικοί συνυπογράφουν το έργο Confiscation and Destruction: The Young Turk Seizure of Armenian Property.