«Αγαπητή Δεσποινίς». Η προσφώνηση στέκεται μόνη της σε μια γραμμή. Πιο πάνω, ο τόπος και η ημερομηνία: «Μέτωπον 24-1-1941». Ο στρατιώτης που γράφει δεν γνωρίζει τη γυναίκα στην οποία απευθύνεται. Λίγα λόγια της που έφτασαν ως εκείνον αρκούν όμως για να αισθανθεί ότι τους συνδέει κάτι.
«Αν και δεν σας είδα ποτέ μου», δηλώνει. Οι λέξεις απλώνονται στις γραμμές. Το «ποτέ» κόβεται ανάμεσα σε δύο αράδες. Λίγο παρακάτω εξηγεί πόσο τον συγκινεί η αγάπη και η στοργή προς τους στρατιώτες του μετώπου.
Το γράμμα φυλάσσεται σήμερα στη βιβλιοθήκη της Εστίας Νέας Σμύρνης. Διαβάζοντάς το κανείς μπορεί να παρακολουθήσει πώς ο συντάκτης σχημάτιζε τα γράμματά του, πού άφηνε χώρο, πώς χώριζε τις λέξεις. Μια τόσο προσωπική γραφή κάνει το χειμώνα του 1940-1941 να μοιάζει λιγότερο μακρινός.
Στην εποχή της οθόνης, το ενδιαφέρον για ένα τέτοιο τεκμήριο γίνεται και μια επιθυμία επαφής με τον άνθρωπο που σκέφτηκε αυτή τη φράση, την διατύπωσε και θέλησε να την στείλει κάπου. Το χειρόγραφό του διατηρεί ένα μικρό, προσωπικό αποτύπωμα μέσα στη μεγάλη ιστορία του πολέμου.
Με αφορμή την 28η Οκτωβρίου, η βιβλιοθηκονόμος Ευαγγελία Τσώλη μάς οδηγεί σε αυτή τη διαδρομή ανάμεσα στα τεκμήρια.
Δίπλα στις επιστολές των στρατιωτών βρίσκονται εκδόσεις της Σμύρνης, αρχεία συλλόγων, βιβλία που πέρασαν από γενιά σε γενιά. Και απέναντί τους, σημερινοί αναγνώστες και ερευνητές.
Ένα δέμα και η απάντηση από το μέτωπο
Οι φαντάροι γράφουν και λένε ευχαριστώ για τα τρόφιμα, τα μάλλινα είδη, για όσα χωρούσαν σε ένα δέμα που έφτασε ως το μέτωπο. Σε επιστολή της 12ης Φεβρουαρίου 1941, ένας αναφέρει ότι παρέλαβε μάλλινα από την Κεντρική Επιτροπή Μαλλίνων Ειδών Νέας Σμύρνης. Περιγράφει τη ζεστασιά του δώρου μέσα στο μικρό αντίσκηνό του.
Σε επιστολή της 7ης Ιανουαρίου 1941, οι ευχαριστίες καταλήγουν σε διαδοχικές ζητωκραυγές. Ανάμεσά τους, μία για την Εστία Νέας Σμύρνης. Αλλού, μια άγνωστη δεσποινίδα γίνεται ο αποδέκτης μιας απάντησης γεμάτης οικειότητα.
Κάθε γράμμα έχει τον δικό του τρόπο να εκφράζει την ευγνωμοσύνη.
Η Ευαγγελία Τσώλη στέκεται στη συγκίνηση που προκαλεί η ίδια η γραφή: να βλέπεις τα γράμματα ενός φαντάρου και να διαβάζεις τις ευχαριστίες του για τα δέματα, τις σταφίδες, το κονιάκ, τα μάλλινα. Πίσω από τα αντικείμενα διακρίνεται η σημασία τους για τον παραλήπτη· κάποιοι, μακριά από εκεί όπου πολεμούσε, τον σκέφτονταν.
Και αυτή η επικοινωνία σώζεται και είναι χειροπιαστή· η γραφή αλλάζει από σελίδα σε σελίδα, άλλοτε πιο στρωτή, άλλοτε δυσκολότερη στην ανάγνωση.
Η Νέα Σμύρνη έπλεκε για τους στρατιώτες
Το 1940 η Εστία είχε συμπληρώσει μόλις μία δεκαετία ζωής. Ιδρύθηκε το 1930 ως Λέσχη Νέας Σμύρνης από Μικρασιάτες πρόσφυγες και το 1938 είχε αποκτήσει τη σημερινή της ονομασία, επί προεδρίας Πάνου Χαλδέζου.
Έτσι, μέσα στον πολύ πυκνό ιστορικό χρόνο, μια κοινότητα που ακόμα συγκροτούταν μετά τον ξεριζωμό βρέθηκε μπροστά στις ανάγκες ενός νέου πολέμου. Η κινητοποίηση απέδωσε περίπου 74.000 μάλλινα είδη, για τον εφοδιασμό δυνάμεων μιας ολόκληρης μεραρχίας. Η Εστία συντόνισε επίσης τη συγκέντρωση και την αποστολή 3.000 δεμάτων με τρόφιμα και ποτά, ενώ στήριξε τα στρατιωτικά νοσοκομεία «Ιωσηφόγλειο» και «Κυανούς Σταυρός» με χειρουργικό εξοπλισμό και είδη περίθαλψης.
Η Ευαγγελία Τσώλη επισημαίνει τη λειτουργία της Κεντρικής Επιτροπής Μαλλίνων στη Νέα Σμύρνη – το όνομά της εμφανίζεται και στις επιστολές. Οι παραλήπτες απευθύνονται άλλοτε στην Επιτροπή, άλλοτε στην Εστία ή στον πρόεδρό της. Στα χειρόγραφα διατηρείται έτσι και ένα μέρος της διαδρομής που ακολουθούσε η βοήθεια.
Η καθημερινή «Σούπα του παιδιού» στην Κατοχή
Κατά την Κατοχή, η βοήθεια είχε και άλλους αποδέκτες. Ανατρέχοντας πίσω στην ιστορία της Εστίας, συναντάμε την καθημερινή «Σούπα του παιδιού» και το «Κυριακάτικο Συσσίτιο». Για τα συσσίτια συνολικά καταγράφονται περισσότερες από 80.000 μερίδες φαγητού.
Η λιτή ονομασία της «Σούπας» φέρνει στο προσκήνιο μια βασική ανάγκη της κατοχικής ζωής. Για ένα παιδί και την οικογένειά του, η πρόσβαση σε ένα γεύμα ήταν ζήτημα επιβίωσης. Η καθημερινή λειτουργία ενός τέτοιου συσσιτίου προϋπέθετε επαναλαμβανόμενη προσπάθεια για να βρεθούν τρόφιμα και να ετοιμαστούν οι μερίδες.
Η προσφορά επεκτάθηκε στη μάθηση. Από το 1941 έως το 1944 η Εστία λειτούργησε φροντιστήριο για να συμπληρώσει την ελλιπή διδασκαλία των παιδιών της Νέας Σμύρνης, με εκπαιδευτικούς της Ευαγγελικής Σχολής και τους γυμνασιάρχες Όλγα Κακριδή και Ιωάννη Παπαγιαννόπουλο.
Στο ίδιο ιστορικό καταγράφεται η συμβολή του Πάνου Χαλδέζου στην έκδοση πλαστών πιστοποιητικών για τη διάσωση Εβραίων, σε συνεργασία με τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό και τον Άγγελο Έβερτ.
Μια βιβλιοθήκη χτισμένη και από δωρεές
Η βιβλιοθήκη της Εστίας δημιουργήθηκε το 1947 από την ποιήτρια Φιλή Βατίδου. Στην επίσημη παρουσίασή της αναφέρονται περίπου 80.000 τόμοι, με ιδιαίτερη βαρύτητα στην ιστορία και στον πολιτισμό του μικρασιατικού ελληνισμού.
Ανάμεσα στις συλλογές της βρίσκονται σπάνιες εκδόσεις, εφημερίδες, περιοδικά, χάρτες και καραμανλίδικα βιβλία, γραμμένα δηλαδή στην τουρκική γλώσσα, τυπωμένα με ελληνικούς χαρακτήρες.
Η Ευαγγελία Τσώλη επανέρχεται στις δωρεές που συγκρότησαν τις συλλογές. Βιβλία και αρχεία παραδόθηκαν από ανθρώπους και οικογένειες που εμπιστεύτηκαν στην Εστία ένα μέρος της ιστορίας τους. Πριν γίνουν τεκμήρια διαθέσιμα στον ερευνητή, πολλά από αυτά είχαν τη θέση τους σε μια προσωπική βιβλιοθήκη, σε ένα σπίτι, στη ζωή κάποιου αναγνώστη.
Στην ξενάγηση περνάμε από τις εκδόσεις της Σμύρνης στον προσφυγικό Τύπο. Ο Προσφυγικός Κόσμος, σμυρναίικα περιοδικά όπως ο Ιερός Πολύκαρπος, παλιές εκδόσεις και μεταγενέστερες μελέτες προσφέρουν διαφορετικές εισόδους στο παρελθόν. Στις σελίδες τους διατηρούνται οι τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι περιέγραφαν τον κόσμο τους, όσα τους απασχολούσαν, οι διεκδικήσεις τους.
Ένα από τα τεκμήρια που μας δείχνει η βιβλιοθηκονόμος είναι ο τόμος με τα αποτελέσματα της απογραφής των προσφύγων τον Απρίλιο του 1923. Οι καταγραφές ανά τόπο επιτρέπουν να εξεταστεί πού είχαν εγκατασταθεί πρόσφυγες εκείνη τη στιγμή. Αποτελούν ένα χρονικό στιγμιότυπο μιας μετακίνησης που ακόμη εξελισσόταν.
Οι επιστολές που ανασυστήνουν τις ανάγκες μιας εποχής
Ξεχωριστή θέση έχει το χειρόγραφο αρχείο του Μικρασιατικού Συλλόγου «Ανατολή», που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1891 και στήριξε την εκπαίδευση και τις εκκλησιαστικές ανάγκες των ελληνικών κοινοτήτων της Μικράς Ασίας. Το αρχείο παραδόθηκε στην Εστία το 1950 και ταξινομήθηκε από την ερευνήτρια Κυριακή Μαμώνη.
Η Ευαγγελία Τσώλη περιγράφει επιστολές με αιτήματα για δασκάλους και δασκάλες, βοήθεια για ορφανά, ανάγκες συλλόγων και κοινοτήτων. Οι συντάκτες τους έγραφαν για να λυθεί ένα ζήτημα του δικού τους παρόντος. Σήμερα, οι ίδιες σελίδες επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε ποιος ζητούσε υποστήριξη, από ποιον τόπο, για ποια ανάγκη.
Η ταξινόμηση κατά περιοχές και η δημιουργία ευρετηρίου ονομάτων και θεμάτων διευκολύνουν την έρευνα μέσα στα χιλιάδες έγγραφα, εξηγεί. Η εργασία αυτή ανοίγει δρόμους μέσα στο υλικό: ένα όνομα οδηγεί σε έναν φάκελο και ο φάκελος μπορεί να δώσει το επόμενο στοιχείο.
Ανάμεσα στις ιστορίες που ξεχωρίζει βρίσκεται η εκπαίδευση των προσφυγόπουλων που εργάζονταν την ημέρα. Μετά το 1922, η «Ανατολή» ίδρυσε δώδεκα νυχτερινές σχολές σε προσφυγικές συνοικίες της Αθήνας και του Πειραιά. Παιδιά που έπρεπε να συμβάλουν στην επιβίωση της οικογένειας αναζητούσαν συγχρόνως μια ευκαιρία να μάθουν γράμματα.
Τα αρχεία βοηθούν να ξαναδούμε και αυτές τις λιγότερο προβεβλημένες διαδρομές της προσφυγικής ζωής.
Ψάχνοντας τον παππού και τη γιαγιά
Στη βιβλιοθήκη φτάνουν υποψήφιοι διδάκτορες, ιστορικοί, συγγραφείς, φοιτητές και μαθητές, αναφέρει η Ευαγγελία Τσώλη. Φτάνουν επίσης ερωτήματα ανθρώπων που αναζητούν τις οικογενειακές τους ρίζες. «Έρχεται αρκετός κόσμος και τελευταίως δέχομαι πάρα πολλά αιτήματα στη βιβλιοθήκη με e-mail», λέει. Ανάμεσά τους, και αιτήματα απογόνων προσφύγων που ζουν στο εξωτερικό.
Υπάρχει ένα όριο που η ίδια εξηγεί στους ενδιαφερομένους: η βιβλιοθήκη δεν τηρεί γενεαλογικά μητρώα. Ένα επώνυμο δεν οδηγεί αναγκαστικά σε εύρημα. Αν για κάποιο πρόσωπο έχει δημοσιευθεί μια αναφορά ή αν το όνομά του εμφανίζεται σε ένα τεκμήριο, μπορεί να εντοπιστεί ένα ίχνος. Η αναζήτηση των υπολοίπων χρειάζεται άλλες πηγές και συχνά άλλους φορείς.
Ακόμη και χωρίς να βρεθεί ένα συγκεκριμένο όνομα, τα βιβλία και τα αρχεία μπορούν να φωτίσουν τον κόσμο μέσα στον οποίο έζησε μια οικογένεια. Τον τόπο από τον οποίο έφυγε, την κοινότητα στην οποία ανήκε, τις συνθήκες της εγκατάστασής της. Οι σκόρπιες οικογενειακές αναμνήσεις αποκτούν έτσι ιστορικό πλαίσιο.
Η συνεργασία ανάμεσα στον αναγνώστη και στη βιβλιοθηκονόμο είναι μέρος αυτής της διαδικασίας. Η γνώση της συλλογής υποδεικνύει πού αξίζει να αρχίσει κανείς και πώς να συνεχίσει όταν η πρώτη αναζήτηση δεν αποδώσει.
Οι άνθρωποι που κρατούν ανοιχτή τη διαδρομή
Η σχέση με τους μελετητές χτίζεται συχνά σε βάθος χρόνου. Η Ευαγγελία Τσώλη αναφέρεται στον Παύλο Χατζημωυσή και στη συστηματική βιβλιογραφική εργασία του. Το τρίτομο έργο του 100 χρόνια βιβλιογραφία Μικρασιατικής Καταστροφής και προσφυγικού ζητήματος, 1919-2016, που εξέδωσε η Εστία σε συνεργασία με τις εκδόσεις Μίλητος, συγκεντρώνει αναφορές σε ιστορικά και λογοτεχνικά έργα, μελέτες, Τύπο, μουσική και κινηματογράφο.
Για να υπάρξει αυτή η συνέχεια απαιτείται καθημερινή εργασία. Η βιβλιοθηκονόμος βρίσκεται στην Εστία από το 1992 και περιγράφει την εξυπηρέτηση των αναγνωστών, τη διοικητική δουλειά και την προσπάθεια ανάδειξης του υλικού. Μιλά επίσης για τη διακοπή της λειτουργίας του τμήματος συντήρησης και για τις ανάγκες φροντίδας των παλιών εντύπων. Το χαρτί που επιβίωσε τόσες δεκαετίες χρειάζεται προστασία για να παραμείνει αναγνώσιμο.
Η πρόσβαση, όπως εξηγεί, είναι δωρεάν και η μελέτη γίνεται στο χώρο, χωρίς δανεισμό για το σπίτι. Η αναπαραγωγή αρχειακού υλικού ακολουθεί διαδικασία αίτησης και έγκρισης. Πίσω από κάθε σελίδα που φτάνει στον αναγνώστη βρίσκεται και η δουλειά όσων τη διαφύλαξαν, την ταξινόμησαν, βοήθησαν να εντοπιστεί.
«Εγώ αγαπάω πολύ αυτό που κάνω», λέει η Ευαγγελία Τσώλη.
Ο στρατιώτης της 24ης Ιανουαρίου 1941 έγραφε σε μια άγνωστη δεσποινίδα. Ογδόντα πέντε χρόνια αργότερα, διαβάζουμε τις λέξεις που διάλεξε και βλέπουμε τον τρόπο με τον οποίο τις έγραψε. Το «ποτέ» εξακολουθεί να χωρίζεται σε δύο αράδες. Αυτό το μικρό ίχνος του χεριού του έφτασε ως τη δική μας ζωή.
