Τον Ιούνιο του 1922, λίγους μόλις μήνες πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή, η τύχη των Ελλήνων του Πόντου εξακολουθούσε να απασχολεί τον ευρωπαϊκό Τύπο. Ενώ οι διώξεις, οι εκτοπισμοί και οι σφαγές βρίσκονταν ακόμη σε εξέλιξη, δεν ήταν λίγες οι φωνές στη Δύση που υιοθετούσαν ή αναπαρήγαγαν τις θέσεις της κεμαλικής ηγεσίας.
Ένα σπάνιο δημοσίευμα της γαλλόφωνης αθηναϊκής οικονομικής και πολιτικής εφημερίδας Journal de la Bourse, με ημερομηνία 5/18 Ιουνίου 1922, φωτίζει αυτή ακριβώς τη σύγκρουση αφηγήσεων – απόκομμα υπάρχει στις συλλογές της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών.
Στην πρώτη σελίδα της εφημερίδας δημοσιεύεται επιστολή του ναυάρχου Βότση, πρώην Ύπατου Αρμοστή της Ελλάδας στην Κωνσταντινούπολη, υπό τον τίτλο «Les Massacres du Pont – Une lettre de M. Votsis» («Οι σφαγές του Πόντου – Μια επιστολή του κ. Βότση»).
Η επιστολή αποτελεί ουσιαστικά μια δημόσια απάντηση σε άρθρο της γαλλικής εφημερίδας Le Temps, η οποία, σύμφωνα με τον Νικόλαο Βότση, υιοθετούσε φιλοτουρκική στάση και αμφισβητούσε τις πληροφορίες για τις διώξεις των Ελλήνων του Πόντου.
«Η Le Temps αρνείται να πιστέψει στην τουρκική βαρβαρότητα και δίνει πίστη στις επίσημες δηλώσεις της Άγκυρας», γράφει χαρακτηριστικά.
Σύμφωνα με τον Έλληνα διπλωμάτη, η κεμαλική πλευρά επιχειρούσε να παρουσιάσει τους Πόντιους ως εξεγερμένους πληθυσμούς που δρούσαν με την υποστήριξη της ελληνικής κυβέρνησης, ώστε να δικαιολογηθούν οι διώξεις που βρίσκονταν σε εξέλιξη.
«Οι δηλώσεις αυτές επιχειρούν να επιβάλουν τον μύθο μιας υποτιθέμενης εξέγερσης των κατοίκων του Πόντου, οι οποίοι δήθεν υποστηρίζονταν από την κυβέρνηση των Αθηνών», σημειώνει.
Ο Βότσης απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή την εκδοχή. Όπως τονίζει, οι κάτοικοι του Πόντου δεν κατέφυγαν στα βουνά ως επαναστάτες ή αντάρτες, αλλά για να σώσουν τη ζωή τους.
«Οι πιο θαρραλέοι από τους κατοίκους του Πόντου κατέφυγαν στα βουνά. Δεν κατέφυγαν όμως εκεί ως επαναστάτες, αλλά μόνο για να υπερασπιστούν τις απειλούμενες ζωές τους και να ξεφύγουν από τις μαζικές εκτοπίσεις, οι οποίες στην πραγματικότητα ήταν οργανωμένες σφαγές», αναφέρει.
Η μαρτυρία αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς προέρχεται από άνθρωπο που είχε υπηρετήσει στην Κωνσταντινούπολη και γνώριζε από πρώτο χέρι τις εξελίξεις.
Μάλιστα, σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της επιστολής, ο Νικόλαος Βότσης διαψεύδει ευθέως τον ισχυρισμό ότι η ελληνική κυβέρνηση υποστήριζε στρατιωτικά ή οργανωτικά τους Πόντιους αντάρτες.
«Μπορώ να βεβαιώσω ότι αυτοί οι δυστυχείς άνθρωποι δεν υποστηρίχθηκαν καθόλου από την ελληνική κυβέρνηση. Περισσότερες από μία φορές αναγκάστηκα να αρνηθώ τη βοήθεια που μου ζητούσαν», γράφει.
Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς αγγίζει ένα ζήτημα που απασχολεί μέχρι σήμερα την ιστοριογραφία γύρω από τον Πόντο: το βαθμό εμπλοκής ή μη της επίσημης ελληνικής πολιτείας στα γεγονότα της περιόδου.
Ο πρώην Ύπατος Αρμοστής επιμένει ότι οι διώξεις δεν αποτελούσαν αντίδραση σε κάποια εξέγερση, αλλά μέρος ενός προαποφασισμένου σχεδίου.
«Η μαζική εκτόπιση των χριστιανικών πληθυσμών ήταν στην πραγματικότητα προμελετημένη από τους Τούρκους», υπογραμμίζει.
Για να στηρίξει τα λεγόμενά του, επικαλείται τη Μαύρη Βίβλο Διωγμών και Μαρτυρίων του εν Τουρκία Ελληνισμού (1914-1918), που συντάχθηκε στα ελληνικά και τα γαλλικά από την Κεντρική Επιτροπή υπέρ των μετατοπισθέντων ελληνικών πληθυσμών, και εκδόθηκε από το Πατριαρχικό Τυπογραφείο της Κωνσταντινούπολης το 1919.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η αποκάλυψη ότι η κυβέρνηση της Άγκυρας απέρριψε πρόταση των Συμμάχων για τη μεταφορά γυναικών και παιδιών που είχαν καταφύγει στις όχθες του ποταμού Άλυ, γεγονός που κατά τον ναύαρχο Βότση αποδείκνυε ότι στόχος δεν ήταν η αντιμετώπιση κάποιας ένοπλης απειλής αλλά η εξόντωση των πληθυσμών.
Το δημοσίευμα αποτελεί μια σπάνια μαρτυρία της εποχής, γραμμένη όχι εκ των υστέρων αλλά εν μέσω των γεγονότων. Παράλληλα, αποτυπώνει πως ήδη από το 1922 βρισκόταν σε εξέλιξη μια μάχη για την ερμηνεία των γεγονότων του Πόντου: από τη μία οι αναφορές διπλωματών, εκκλησιαστικών και διεθνών παρατηρητών που μιλούσαν για διώξεις και σφαγές, και από την άλλη η προσπάθεια της κεμαλικής ηγεσίας να παρουσιάσει τις επιχειρήσεις ως μέτρα καταστολής μιας υποτιθέμενης εξέγερσης.
