Στον Πόντο η πίστη δεν ήταν ποτέ αποκομμένη από την καθημερινότητα. Ήταν δεμένη με τη γη, το μόχθο, τις εποχές και τον κύκλο της ζωής. Ανάμεσα στους αγίους που κατείχαν ξεχωριστή θέση στη συνείδηση των Ποντίων, ο Άγιος Τρύφωνας ξεχώριζε ως ο άγιος της γης, των αμπελιών και της αγροτικής ευλογίας.
Η μνήμη του τιμάται σήμερα, 1η Φεβρουαρίου, ημέρα που στον Πόντο δεν αποτελούσε μόνο θρησκευτική εορτή, αλλά σηματοδοτούσε και την έναρξη των γεωργικών εργασιών, ιδιαιτέρως της αμπελουργικής περιόδου.
Θεραπευτής σωμάτων και ψυχών
Ο Άγιος Τρύφωνας έζησε κατά τον 3ο αιώνα μ.Χ. και τιμάται τόσο από την Ορθόδοξη όσο και από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία ως μεγαλομάρτυρας και άγιος ανάργυρος, καθώς προσέφερε τις θεραπείες και τα θαύματά του χωρίς καμία υλική ανταμοιβή.
Η γιορτή του παραμένει κοινή και στα δύο εορτολόγια την 1η Φεβρουαρίου, ενώ σύμφωνα με το παλαιό ημερολόγιο η μνήμη του τοποθετείται στις 14 Φεβρουαρίου. Κατά το διάστημα από τον 11ο έως τον 20ό αιώνα, στο λειτουργικό ημερολόγιο της Λατινικής Εκκλησίας, η μνήμη του εορταζόταν στις 10 Νοεμβρίου, μαζί με τους Αγίους Ρεσπίκιο και Νύμφα.
Ο Άγιος Τρύφωνας γεννήθηκε στη Λάμψακο της Φρυγίας (σημερινό Λαψέκι της Τουρκίας) και έζησε κατά τη βασιλεία των Ρωμαίων αυτοκρατόρων Γορδιανού Γ’, Φιλίππου του Άραβος και Δεκίου.
Το όνομά του προέρχεται από την αρχαιοελληνική λέξη τρυφή, που σημαίνει χαρά και ευχαρίστηση.
Προερχόταν από φτωχή οικογένεια και έβοσκε χήνες για να ζήσει. Παράλληλα όμως, μελετούσε με ζήλο την Αγία Γραφή και διακρινόταν από πολύ νέος για τη βαθιά ευσέβεια και την πνευματική του καλλιέργεια. Πολύ νωρίς στη ζωή του, επίσης, αξιώθηκε της θείας Χάριτος και του χαρίσματος της θαυματουργίας.
Ο Άγιος Τρύφωνας δεν θεράπευε μόνο σωματικές ασθένειες. Με την προσευχή του εξαγίαζε ψυχές που βασανίζονταν από δαιμονικές δυνάμεις.
Η φήμη του έφτασε κάποτε μέχρι τη Ρώμη, όπου ο αυτοκράτορας Γορδιανός Γ΄ τον κάλεσε για να θεραπεύσει τη βαριά άρρωστη κόρη του.
Μετά τη θαυματουργική θεραπεία της, ο αυτοκράτορας προσπάθησε να τον ανταμείψει με αξιώματα και πλούτη. Ο Τρύφωνας, όμως, πιστός στην ταπείνωση και την αφοσίωσή του στον Θεό, τα αρνήθηκε όλα, επιλέγοντας να ζήσει απλά.
Το μαρτύριο και η ομολογία πίστης
Κατά τους σφοδρούς διωγμούς του αυτοκράτορα Δεκίου, το έτος 250 μ.Χ., ο Άγιος Τρύφωνας συνελήφθη επειδή αρνήθηκε να θυσιάσει στους ειδωλολατρικούς θεούς. Συνελήφθη από στρατιωτικό, τον Φρόντωνα και οδηγήθηκε ενώπιον των έπαρχων Τιβερίου Γράγχου και Κλαυδίου Ακυλίνου, στη Νίκαια της Βιθυνίας, παρουσία του μάντη Πομπηιανού.
Υπέστη φρικτά βασανιστήρια: κατατρυπήθηκε με σπαθιά, σύρθηκε δεμένος πίσω από άλογα μέσα στο ψύχος, μαστιγώθηκε, σύρθηκε πάνω σε σιδερένια καρφιά και καυτηριάστηκε με αναμμένες λαμπάδες. Παρά τα βασανιστήρια, παρέμεινε ακλόνητος στην πίστη του και προσευχόταν ακόμη και για τους διώκτες του.
Τελικά, αποκεφαλίστηκε, παραδίδοντας το πνεύμα του με τα εξής λόγια:
Κύριε Ιησού Χριστέ, δέξαι το πνεύμα μου.
Οι χριστιανοί παρέλαβαν με ευλάβεια το τίμιο λείψανό του, το άλειψαν με μύρα και το τύλιξαν σε καθαρό σεντόνι. Σύμφωνα με την επιθυμία του Αγίου, το μετέφεραν στη γενέτειρά του, τη Λάμψακο, ενώ στα βυζαντινά χρόνια τα λείψανά του μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη.
Στη λαϊκή παράδοση και στον Πόντο
Στην ελληνική και ποντιακή λαογραφία, ο Άγιος Τρύφωνας θεωρείται προστάτης των γεωργών και των αμπελουργών. Πίστευαν πως προστατεύει τις καλλιέργειες από έντομα, κάμπιες, ποντίκια και αρρώστιες.
Στον Πόντο η 1η Φεβρουαρίου θεωρούνταν η αρχή της ανοιξιάτικης γεωργικής περιόδου.
Πραγματοποιούνταν αγιασμοί στα αμπέλια και οι καλλιεργητές ζητούσαν την ευλογία του Αγίου για καλή σοδειά. Το κλάδεμα ξεκινούσε μόνο μετά τη γιορτή του, καθώς θεωρούταν αμαρτία το αντίθετο.
Η παράδοση αυτή συνδέεται με τη γνωστή δοξασία πως όποιος έπιανε κλαδευτήρι ανήμερα της γιορτής του, έκοβε τη μύτη του –κάτι που συναντάται και σε περιοχές της Μακεδονίας, όπου ο Άγιος είναι γνωστός ως Άι-Τρίφυλλας, ευλογώντας τη βλάστηση και τη γονιμότητα της γης.
Για τους Ποντίους ο Άγιος Τρύφωνας δεν ήταν μια μακρινή αγιολογική μορφή. Ήταν ο άγιος που περπατούσε μαζί τους στα αμπέλια, που φύλαγε τον ιδρώτα τους και ευλογούσε τη ζωή τους.
Η τιμή του Αγίου Τρύφωνα στο Βυζάντιο και τα ιερά λείψανα
Η τιμή προς το πρόσωπο του Αγίου Τρύφωνα δεν περιορίστηκε μόνο στη λαϊκή ευσέβεια και την αγροτική παράδοση, αλλά απέκτησε και ισχυρή θέση στο Βυζάντιο.
Ο ίδιος ο Ιουστινιανός ανήγειρε ναό αφιερωμένο στον Άγιο Τρύφωνα στην Κωνσταντινούπολη, γεγονός που φανερώνει το κύρος και τη βαθιά εκκλησιαστική αναγνώριση του μεγαλομάρτυρα, ήδη από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες.
Στα μέσα του 9ου αιώνα, ιδρύθηκε και η Μονή του Αγίου Τρύφωνα, η οποία υπαγόταν στη Μητρόπολη Χαλκηδόνος, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη λατρεία του Αγίου στη Μικρά Ασία και την Πόλη. Η παρουσία μοναστικών ιδρυμάτων αφιερωμένων στο όνομά του μαρτυρεί ότι ο Άγιος Τρύφωνας θεωρούνταν όχι μόνο θαυματουργός και προστάτης της γης, αλλά και πνευματικός φρουρός της αυτοκρατορίας.
Σήμερα, σε πολλά μοναστήρια και ναούς της Ελλάδας φυλάσσονται τεμάχια από τα λείψανά του, τα οποία αποτελούν αντικείμενο ιδιαίτερης ευλάβειας.
Ξεχωριστή σημασία έχει το γεγονός ότι τμήμα της τίμιας κάρας φυλάσσεται στη Μονή Ξενοφώντος στο Άγιον Όρος, συνδέοντας τον Άγιο με το πνευματικό κέντρο της Ορθοδοξίας και επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική του παρουσία στην εκκλησιαστική ζωή.
Επίσης, είναι πολιούχος της Βυτίνας· στο ναό που βρίσκεται στην πλατεία της κωμόπολης φυλάσσεται θαυματουργή εικόνα που ιστορήθηκε περίπου το 1500 στη Μικρά Ασία και μεταφέρθηκε στην Αρκαδία σε μια επιδημία πανώλης, σύμφωνα με την παράδοση.
