Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος είχε δηλώσει για τον Δημήτρη Ροντήρη, ότι ήταν «Ίσως ο σπουδαιότερος Έλληνας παιδαγωγός». Σ’ ένα αφιέρωμα στον μεγάλο σκηνοθέτη και δάσκαλο η Μελίνα Μερκούρη μιλώντας σε πρώτο πληθυντικό και κοιτάζοντας την κάμερα της ΕΡΤ είχε πει: «Είχατε μια μαγεία στους ανθρώπους. Και εντιμότητα. Και σκληράδα».
Ποιος ήταν ο άνθρωπος που από τα χέρια του πέρασαν, μεταξύ άλλων, ο Δημήτρης Χορν, η Μαρίκα Κοτοπούλη, η Βάσω Μανωλίδου, ο Αλέξης Μινωτής, η Κατίνα Παξινού και η Ελένη Παπαδάκη; Αλλά και από την επόμενη γενιά ευτύχισαν να είναι μαθητές του η Αλίκη Βουγιουκλάκη, η Τζένη Καρέζη, ο Αλέκος Αλεξανδράκης, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ και πολλοί άλλοι και σπουδαίοι;
Η ιστορία της ζωής και κυρίως της καριέρας αυτού του ανθρώπου που άφησε την τελευταία του πνοή, σαν σήμερα το 1981, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως και θεατρική. Αγαπήθηκε αλλά και πολεμήθηκε. Έφερε καινοτομίες αλλά απαξιώθηκε και ως ξεπερασμένος.
Ποιος είναι ο Μίμης Ερμάννος;
Γεννήθηκε την τελευταία χρονιά του 18ου αιώνα, δηλαδή το 1899, στον Πόρο. Εκεί βρίσκονταν λόγω της μετάθεσης του δικαστικού πατέρα του Αχιλλέα Ροντήρη. Ο Δημήτρης Ροντήρης ήταν το πέμπτο και μικρότερο παιδί μιας οικογένειας που και οικονομικά ήταν καλά και μόρφωση είχαν. Συγκεκριμένα ο αδελφός του Γιάννης δημιούργησε το μεγαλύτερο εργοστάσιο σιδηροβιομηχανίας στην Ελλάδα και ο αδελφός του Νίκος ήταν δικηγόρος, διετέλεσε πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου και υπήρξε ο νομικός σύμβουλος του σκηνοθέτη. Η αδελφή του Μαρούλα σπούδασε μουσική ενώ η άλλη κόρη της οικογένειας, η Φλώρα, ήταν φιλόλογος και ίδρυσε με τον σύζυγό της Κάρολο Μπερζάν, το Πρότυπο Λύκειο Αθηνών (μετέπειτα Σχολή Μωραΐτη).
Σε πολύ μικρή ηλικία, η οικογένεια μετακόμισε στον Πειραιά. Για τον Δημήτρη είχανε αποφασίσει να τον στείλουν στην Σχολή Ευελπίδων. Όπως και έγινε. Μόνο που ο ίδιος ασφυκτιούσε, αφού από μικρός ήθελε να ασχοληθεί με το θέατρο. Εγκαταλείπει την Ευελπίδων και το 1917 εγγράφεται στη Νομική Αθηνών (το 1923 θα πάρει μεταγραφή για τη Φιλοσοφική) ενώ παράλληλα αρχίζει να εργάζεται ως δημόσιος υπάλληλος. Η πρώτη του εμφάνιση ως ερασιτέχνης ηθοποιός γίνεται το 1917, στη μεσαίου μήκους ταινία Η προίκα της Αννούλας, ενώ τον επόμενο χρόνο εγγράφεται, κρυφά από τον πατέρα του, στη νεοϊδρυθείσα Δραματική Σχολή της Εταιρείας Ελληνικού Θεάτρου. Εκεί έχει την ευκαιρία να μαθητεύσει δίπλα σε σημαντικούς ανθρώπους του Ελληνικού Θεάτρου, όπως ο Αιμίλιος Βεάκης και ο Φώτος Πολίτης.
Την ίδια χρονιά αρχίζει η συνεργασία του με τον σκηνοθέτη Θωμά Οικονόμου και το Θέατρο Ωδείου όπου εμφανίζεται με το ψευδώνυμο Μίμης Ερμάννος. Εκεί εμφανίζεται σε αρκετούς ρόλους και αρχίζει επίσης να ασχολείται με τη μετάφραση. Το 1923 προσλαμβάνεται στον θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη, ενώ το 1927 παίρνει μέρος στην Εκάβη σε σκηνοθεσία Φώτου Πολίτη στο Παναθηναϊκό Στάδιο.
Ο γάμος, οι σπουδές και το Εθνικό θέατρο
Το 1928 σκηνοθετεί για πρώτη φορά. Η αρχή γίνεται με την όπερα Δαχτυλίδι της Μάνας του Μανώλη Καλομοίρη κι αυτό παρόλο που δεν γνώριζε από μουσική. Το 1930 είναι η χρονιά σταθμός στη ζωή του. Ή μάλλον η πρώτη από τις σημαντικές στιγμές του. Εκτός του ότι σκηνοθετεί τον Πρωτομάστορα, παντρεύεται και την αγαπημένη του Βάνα Τσουκαλά.
Είναι όμως και η χρονιά που ο Γεώργιος Παπανδρέου που τότε ήταν υπουργός Παιδείας, αποφασίζει να λειτουργήσει ξανά το «Βασιλικό Θέατρο». Μόνο που πλέον λέγεται «Εθνικό Θέατρο». Διευθυντής αναλαμβάνει ο ποιητής Ιωάννης Γρυπάρης και σκηνοθέτης ο Φώτος Πολίτης. Εκείνη την περίοδο και μέχρι το 1933, ο Δημήτρης Ροντήρης σπουδάζει στο εξωτερικό, με υποτροφία της Ακαδημίας Αθηνών αρχικά και αργότερα ως υπότροφος ανταποκριτής του Εθνικού Θεάτρου. Όταν επιστρέφει το 1933 αναλαμβάνει βοηθός σκηνοθέτη.
Η επόμενη μεγάλη του στιγμή ήταν η επαναφορά του αρχαίου δράματος σε φυσικούς χώρους. Τόλμημα πολύ μεγάλο για την εποχή του.
Το 1936 ανεβάζει την «Ηλέκτρα» στο Ηρώδειο και δυο χρόνια αργότερα το 1938, στην Επίδαυρο και μάλιστα με το φως της ημέρας γιατί δεν υπήρχε τότε ηλεκτρικό στην Αργολίδα.
Την επόμενη χρονιά το Εθνικό πηγαίνει περιοδεία στο εξωτερικό και συγκεκριμένα σε Γερμανία και Βρετανία.
Τα χρόνια της κατοχής
Η κατοχή τον βρίσκει στο Εθνικό θέατρο, όπου εκτός από σκηνοθεσία, διδάσκει και στη σχολή. Το 1942 παραιτείται, αλλά συνεχίζει να διδάσκει στην οικία του πλέον. Πράξη που θεωρήθηκε πολύ γενναία από τους θεατρικούς κύκλους. Το 1943 έρχεται στον κόσμο η κόρη του Κωστούλα. Πολλά χρόνια αργότερα σε συνέντευξή της είχε πει για τον πατέρα της.
«Θαυμάσιος γιος, αδελφός, πατέρας. Ήταν ασυμβίβαστος. Σε αυτά που πίστευε δεν υποχωρούσε.»
Ο Δημήτρης Ροντήρης επανέρχεται στο Εθνικό το 1946, ως διευθυντής πια, διορισμένος από την κυβέρνηση Τσαλδάρη και παραμένει στη θέση αυτή μέχρι το 1950.
Στο διάστημα αυτό μεταξύ άλλων ανεβάζει στο Ηρώδειο την Ορέστεια του Αισχύλου με τη Μαρίκα Κοτοπούλη ως «Κλυταιμνήστρα». Το 1952 συμμετέχει στην περιοδεία του Εθνικού Θεάτρου στις Ηνωμένες Πολιτείες με την Ηλέκτρα του Σοφοκλή και το 1953 επιστρέφει ως γενικός διευθυντής της κρατικής σκηνής, θέση στην οποία θα παραμείνει μέχρι το 1955.
Οι δυο «Σχολές»
Ο Δημήτρης Ροντήρης υπήρξε ο παντοδύναμος σκηνοθέτης της χρυσής εποχής του Εθνικού Θεάτρου, το αντίπαλο δέος του Κάρολου Κουν και ουσιαστικά ο εισηγητής του κλασικισμού στο ανέβασμα της αρχαίας τραγωδίας στην Ελλάδα.
Πολλοί μελετητές του αποδίδουν την «γερμανοποίηση» του ελληνικού θεάτρου, δηλαδή μια κλασική σκηνοθετική γραμμή. Σε αντίθεση με τον Κουν που ήταν τότε ο νεωτεριστής.
Ο Ροντήρης ήταν ένας δημιουργός απόλυτα αφοσιωμένος στο έργο του. Η κόρη του είχε πει, πως νοίκιασαν σπίτι δίπλα στο θέατρο και ότι συνήθως του πήγαιναν φαγητό από το σπίτι, για να μην διακόψει τις πολύωρες πρόβες που έκανε. Πήγαινε γύρω στις 7 το πρωί και γύρναγε σπίτι κοντά στα μεσάνυχτα. Και δεν ήταν λίγες οι φορές που εάν του ερχόταν μια ιδέα, πήγαινε στο θέατρο ακόμα και διακοπτώντας τον ύπνο του. Ήταν αυστηρός με τους μαθητές του και αν αργούσε κάποιος του έβαζε πρόστιμο. Πίστευε ότι ο ηθοποιός «κατασκευάζεται», ανεξάρτητα του όποιου ταλέντου, για αυτό και οι πρόβες ήταν σχεδόν εξοντωτικές.
Η Μελίνα Μερκούρη είχε πει, πως στο δεύτερο χρόνο των σπουδών στη σχολή του Εθνικού θεάτρου, οι πρόβες γίνονταν και στο σπίτι του. Πίστευε ότι η Μελίνα ήταν γεννημένη για κλασικό ρεπερτόριο. Για αυτό όταν της δίδαξε τη «Μαργαρίτα» από τον Φάουστ του Γκαίτε, εκείνη το ερμήνευσε με τέτοια ένταση που έσπασε ένα μέρος του πατώματος στο σπίτι του. Και μπορεί να καλύφθηκε με ένα χαλί, αλλά εκείνο το σημείο είχε γίνει γνωστό ως «η τρύπα της Μελίνας».
Φανταστείτε τι συνέβη όταν η Μελίνα του ανακοίνωσε, στα τέλη της δεκαετίας του ’40, ότι θα έπαιζε στο Λεωφορείο ο πόθος του «βέβηλου» -τότε- Τένεσι Ουίλιαμς σε σκηνοθεσία Κουν και δη στο θέατρο του! Οι εντάσεις μεταξύ τους ήταν απίστευτες μέχρι που εκείνη πήγε να πέσει στις ρόδες ενός αυτοκινήτου. Τελικά η παράσταση έγινε, σημείωσε απίστευτη επιτυχία και όπως είχε γράψει η Μερκούρη στην αυτοβιογραφία της, ο Ροντήρης πήγε στην πρεμιέρα, σχεδόν καμουφλαρισμένος και είδε το έργο.
Για την ιστορία και σύμφωνα με τον Κώστα Γεωργουσόπουλο, ο Κουν υπήρξε θαυμαστής του Ροντήρη.
Η μεγάλη πίκρα
To 1954 κατεβαίνει στην Επίδαυρο με τον Ιππόλυτο και πρωταγωνιστή τον Αλέκο Αλεξανδράκη. Η επιτυχία της παράστασης ήταν απίστευτη, δικαιώνοντας τον Δημήτρη Ροντήρη που πίστευε ότι το αρχαίο δράμα δεν ήταν για τους λίγους. Στην ουσία ήταν η παράσταση που προετοίμαζε την επίσημη έναρξη του Φεστιβάλ Επιδαύρου που έγινε την επόμενη χρονιά. Μόνο που…
Τον Απρίλιο του 1955, επί κυβερνήσεως Αλέξανδρου Παπάγου και με την υπογραφή του τότε υπουργού Παιδείας Αχιλλέα Γεροκωστόπουλου, ο Ροντήρης παύεται από το Εθνικό Θέατρο. Ο θεατρικός κόσμος σοκάρεται ενώ ακόμα και σήμερα, οι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι ήταν πολιτική δίωξη.
Ο Ροντήρης κλείνεται στον εαυτό του. Δυο χρόνια αργότερα, το 1957, ο δήμαρχος της πόλης που μεγάλωσε, του Πειραιά, ο Δημήτριος Σαπουνάκης του αναθέτει τη δημιουργία του Πειραϊκού Θεάτρου. Για πάνω από μια δεκαετία ο Δημήτρης Ροντήρης και οι συνεργάτες του, πηγαίνουν σε όλα τα διεθνή φεστιβάλ διδάσκοντας αρχαία τραγωδία. Γνωρίζει δε και μεγαλεία όπως να τον δεξιωθεί ο Τζον Κένεντι στο Λευκό Οίκο, ενώ το 1968 στην πολιτιστική Ολυμπιάδα που έγινε στο Μεξικό, οι μόνοι εκπρόσωποι της τέχνης διεθνώς ήταν ο Ροντήρης και ο Γάλλος χορογράφος Μορίς Μπεζάρ.
Δίδαξε αρχαία τραγωδία στα πέρατα της γης αλλά μέσα του είχε την πικρία για ότι συνέβη. Και ναι μέχρι το τέλος της καριέρας του, σκηνοθέτησε κάποιες παραστάσεις για τοΕθνικό. Συγκεκριμένα το 1959 την Ορέστεια και το 1978 την Ηλέκτρα του Σοφοκλή, που θα είναι και η τελευταία του σκηνοθεσία. Και μπορεί να έφτασε ως την άκρη του πλανήτη με το έργο, όμως εδώ τα τελευταία χρόνια είχε αρχίσει κάτι σαν απαξίωση για τον ίδιο και τα επιτεύγματά του. Θεωρήθηκε πολύ κλασικός, πολύ παλιός, πολύ…
Όλες αυτές τις περιττές ετικέτες που βάζουν σε ανθρώπους, αγνοώντας ότι η κάθε δημιουργία είναι παράγωγο του ενεστώτα χρόνου. Και το τι μένει ή εξελίσσεται, δεν το γνωρίζει κανένας.
Ευτυχώς η θεατρική ιστορία του τόπου μας έχει αναγνωρίσει το έργο του Δημήτρη Ροντήρη. Και όπως είχε πει τότε ο ίδιος στη Μελίνα Μερκούρη, με παράπονο: «Μια μέρα με το έργο μου, θα αποδείξω τι θα πει αρχαία τραγωδία».
Σπύρος Δευτεραίος
