Στη Νέα Ιωνία του Βόλου, στην προσφυγική συνοικία που δημιουργήθηκε για ανθρώπους οι οποίοι είχαν αφήσει πίσω τους τη Μικρά Ασία μετά την Καταστροφή του 1922, γεννήθηκε στις 5 Νοεμβρίου 1956 ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας.
Εκεί όπου οικογένειες ξεριζωμένες από τη Σμύρνη και άλλες περιοχές της Ιωνίας προσπαθούσαν να ξαναστήσουν τη ζωή τους, ήρθε στον κόσμο ένα παιδί που έμελλε να γράψει τη δική του ιστορία στο ελληνικό τραγούδι.
Ο ίδιος δεν έζησε για πολλά χρόνια στη Νέα Ιωνία. Ο πατέρας του, Δημήτρης Μαχαιρίτσας, μουσικός και συνθέτης, ανέλαβε τη διεύθυνση της Κρατικής Συμφωνικής Ορχήστρας και η οικογένεια μετακόμισε στην Αθήνα. Ο Λαυρέντης πήγε μόλις έναν χρόνο σχολείο στον Βόλο. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο συγκεκριμένος τόπος έμεινε έξω από τη διαδρομή του.
«Στον Βόλο γεννήθηκα. Βολιώτης λογίζομαι αν και έναν χρόνο μόνο πήγα εκεί σχολείο γιατί μετά ήρθαμε στην Αθήνα. Ο πατέρας μου έγινε διευθυντής της Κρατικής Συμφωνικής Ορχήστρας. Μουσικός, μεγάλο ταλέντο, αλλά πέθανε πολύ νέος», είχε πει ο ίδιος σε συνέντευξή του.
Η Νέα Ιωνία δεν ήταν απλώς η καταχώριση ενός τόπου γέννησης στη βιογραφία του. Ήταν το πρώτο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκε. Μια συνοικία φτιαγμένη από πρόσφυγες, με οικογένειες που κουβαλούσαν μνήμες, τραγούδια, συνήθειες και μια ιδιαίτερη μουσική παράδοση. Και παρ’ όλο που ο Μαχαιρίτσας δεν πρόλαβε να μεγαλώσει εκεί, η επαφή του με αυτόν τον κόσμο υπήρξε μέρος της αφετηρίας του.
Ανάμεσα στην κλασική μουσική και τα 45άρια
Το σπίτι του ήταν από μόνο του ένα μικρό μουσικό σχολείο. Ο πατέρας του ήταν άνθρωπος της κλασικής μουσικής, ενώ η μητέρα του αγαπούσε τη γαλλική και την ιταλική μουσική. Παράλληλα, τα μεγαλύτερα αδέλφια του έφερναν στο σπίτι τα καινούργια ακούσματα της εποχής.
«Δεν ακουγόντουσαν τα πάντα μέσα στο σπίτι. Υπήρχε μια ψιλοδικτατορία επειδή ο πατέρας μου ήταν της κλασικής μουσικής, η μάνα μου ήταν με τα γαλλικά και τα ιταλικά της, και τα πιο μεγάλα μου αδέρφια μου φέρνανε 45άρια δισκάκια με Ανταμό, Κριστόφ, Λούτσιο Ντάλα, Μπιτλς…» είχε πει ο ίδιος.
Ο Λαυρέντης ξεκίνησε να μαθαίνει πιάνο σε ηλικία έξι ετών, φυσικά επηρεασμένος από τον πατέρα του. «Ξεκίνησα να μαθαίνω πιάνο επειδή ο πατέρας μου ήταν εξαιρετικός πιανίστας», είχε πει.
Αργότερα, όμως, η κιθάρα, το ροκ και οι ήχοι που έρχονταν από τη Δύση θα γίνονταν ο δικός του δρόμος. Οι Beatles υπήρξαν καθοριστικοί. Το «Help!» ήρθε στη ζωή του όταν ήταν ακόμη παιδί. Έβγαλε κάποια λεφτά στα καλάντα που είχε πει και το πρώτο πράγμα που έκανε ήταν να τα ξοδέψει για να αγοράσει το συγκεκριμένο άλμπουμ του εμβληματικού συγκροτήματος. Στα επόμενα χρόνια θα ακολουθούσαν οι δίσκοι και τα τραγούδια που θα διαμόρφωναν την αισθητική του.
Η μουσική του, ωστόσο, δεν περιορίστηκε ποτέ σε ένα είδος. Ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας μεγάλωσε μουσικά ανάμεσα σε διαφορετικούς κόσμους: την κλασική παιδεία του πατέρα, τα ευρωπαϊκά ακούσματα της μητέρας, το ροκ των μεγαλύτερων αδελφών και αργότερα το ελληνικό τραγούδι, το λαϊκό, το ρεμπέτικο και τη μουσική παράδοση που γνώρισε, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, όταν ακόμα ήταν παιδί. Εκεί, στη Νέα Ιωνία Βόλου.
Από τον Βόλο στην Αθήνα
Η μετακόμιση στην Αθήνα άλλαξε το περιβάλλον του. Τα Πατήσια, το Κολωνάκι και κυρίως η Πλάκα έγιναν οι γειτονιές στις οποίες διαμορφώθηκε ως νέος άνθρωπος και μουσικός. Η Πλάκα, ιδιαίτερα, υπήρξε το μεγάλο του σχολείο. Εκεί έζησε τη νύχτα, γνώρισε μουσικούς, έπαιξε, πειραματίστηκε και δημιούργησε το πρώτο του συγκρότημα, τους P.L.J. Η ζωή δεν ήταν εύκολη. Ήταν, όπως την περιέγραφε ο ίδιος, μια «ρέμπελη ζωή» επειδή ήταν άφραγκη, αλλά χρόνια αργότερα την κοιτούσε με νοσταλγία.
Ο πατέρας του δεν πρόλαβε να δει την πορεία που θα ακολουθούσε ο γιος του. Πέθανε το 1969, σε ηλικία μόλις 36 ετών, από νεφροπάθεια. Η απώλεια αυτή υπήρξε ένα από τα βαθύτερα τραύματα της ζωής του.
«Τον θυμάμαι να παίζει ώρες ατέλειωτες πιάνο στο σπίτι και να συνθέτει σονάτες. Δυστυχώς δεν πρόλαβε να γράψει πολλά έργα. Αλλά ακόμα κι αυτά τα λίγα τα έχω συγκεντρώσει και ηχογραφήσει και κάποια στιγμή θα κυκλοφορήσουν», είχε αποκαλύψει.
Ο θάνατος του πατέρα του δεν ήταν μόνο μια οικογενειακή απώλεια. Ήταν και η πρόωρη διακοπή μιας σχέσης με έναν άνθρωπο που είχε συνδέσει τη ζωή του με τη μουσική και είχε λειτουργήσει ως η πρώτη μεγάλη μουσική αναφορά του Λαυρέντη.
Η Μικρασία που δεν έμεινε μόνο στον τόπο γέννησης
Κι εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας του Λαυρέντη Μαχαιρίτσα. Δεν έζησε τη ζωή του στη Νέα Ιωνία. Δεν μεγάλωσε μέσα στην προσφυγική συνοικία, ούτε πέρασε εκεί τα χρόνια που συνήθως διαμορφώνουν βαθιά έναν άνθρωπο. Παρ’ όλα αυτά, η Μικρασία εμφανίζεται κάποια στιγμή στη δισκογραφία του, όχι ως… διακοσμητική αναφορά, αλλά ως βασικό μουσικό και στιχουργικό υλικό. Το 1993, στο άλμπουμ Ρίξε κόκκινο στη νύχτα, κυκλοφόρησε το «Μικρασιάτικο», σε μουσική του ίδιου και στίχους της Λίνας Δημοπούλου, με τη φωνή του μαζί με εκείνη της Ελευθερίας Αρβανιτάκη.
Το τραγούδι αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ο Μαχαιρίτσας μπορούσε να ενώνει διαφορετικές μουσικές καταβολές. Ο ηλεκτρικός και ροκ ήχος συνυπάρχει με στοιχεία από την ανατολίτικη και λαϊκή μουσική παράδοση, ενώ ο ρυθμός και η ενορχήστρωση παραπέμπουν σε ήχους που έχουν τις ρίζες τους στη Μικρά Ασία.
Και δεν πρόκειται για ένα τραγούδι που χρησιμοποιεί τη λέξη «Μικρασιάτικο» στον τίτλο του. Είναι ένα έργο που συνομιλεί με έναν ολόκληρο κόσμο: τις γυναίκες της Μικρασίας, τα παλιά τραγούδια, τα νανουρίσματα, τα «τζιβαέρια», τους δρόμους και τους ρυθμούς της Ανατολής. Η ερμηνεία του Μαχαιρίτσα συναντήθηκε με εκείνη της Ελευθερίας Αρβανιτάκη και το αποτέλεσμα ήταν ένα τραγούδι που πατούσε γερά στη μικρασιατική μουσική παράδοση, χωρίς να χάνει τη σύγχρονη ταυτότητα του δημιουργού του.
Ο ρυθμός είναι απτάλικος. Τα παραδοσιακά όργανα, οι μπαγλαμάδες, οι τζουράδες, τα ντέφια και τα βιολιά δημιουργούν ένα ηχητικό περιβάλλον που παραπέμπει στην Ανατολή. Και η επιλογή της Αρβανιτάκη λειτουργεί καταλυτικά.
Η φωνή της έχει μέσα της το χρώμα της παραδοσιακής και λαϊκής μουσικής που όλοι γνωρίσαμε μέσα από τις συγκλονιστικές ερμηνείες της σε σμυρνέικα τραγούδια, ενώ η τραχιά, αναγνωρίσιμη ερμηνεία του Μαχαιρίτσα δημιουργεί την αντίθεση που κάνει το ντουέτο τόσο ιδιαίτερο. Οι στίχοι της Λίνας Δημοπούλου επιστρέφουν στις χαμένες εικόνες της Μικράς Ασίας: στις «Μικρασιάτισσες κυράδες», στα «νανουρίσματα ουσάκ», στα «τζιβαέρια», στους μαχαλάδες, στα παλιά κουρντίσματα.
Αλλά το τραγούδι δεν είναι απλώς ένας ύμνος στη νοσταλγία. Είναι και μια καταγγελία για το παρόν. Η μνήμη της Μικράς Ασίας λειτουργεί ως μέτρο σύγκρισης με έναν κόσμο που ο δημιουργός θεωρεί ότι έχει χάσει την ανθρωπιά και την ποιότητά του. Γι’ αυτό μέσα στους στίχους συνυπάρχουν η ομορφιά των παλιών μουσικών και η οργή για τη σύγχρονη πραγματικότητα.
«Πλιάτσικο των πολιτευτάδων
τεμενάδες σε φονιάδες
ανθρωπόμορφοι λεφτάδες»
Και στο τέλος: «Χορεύει η ψυχή μου σ’ ένα ντουνιά κατάδικο… και κλαίω απ’ τη ντροπή μου».
Το «Μικρασιάτικο» δεν κοιτάζει μόνο προς τα πίσω. Κοιτάζει τη Μικρά Ασία μέσα από το παρόν. Και αυτό είναι που το κάνει τόσο σημαντικό για την καλλιτεχνική διαδρομή του Μαχαιρίτσα. Η επιλογή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία όταν θυμάται κανείς από πού ξεκίνησε ο ίδιος. Ο άνθρωπος που γεννήθηκε στη Νέα Ιωνία του Βόλου, σε μια συνοικία που δημιουργήθηκε από πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, βρέθηκε δεκαετίες αργότερα να δημιουργεί ένα τραγούδι που αντλούσε από εκείνη ακριβώς την πολιτισμική «δεξαμενή».
Δεν χρειάζεται, βέβαια, να αποδώσουμε κάθε μουσική του αναφορά στη Μικρά Ασία αποκλειστικά στα παιδικά του χρόνια. Η μουσική του Μαχαιρίτσα διαμορφώθηκε από πολλές και διαφορετικές επιρροές. Η σχέση του με την ελληνική μουσική παράδοση πέρασε μέσα από την Αθήνα, την Πλάκα, τους μουσικούς που συνάντησε και τις συνεργασίες που ακολούθησαν.
Όμως η προσφυγική καταγωγή του τόπου όπου γεννήθηκε προσθέτει μια ιδιαίτερη διάσταση στην ιστορία. Η Μικρά Ασία και ο πόνος του ξεριζωμού υπήρχαν στο κοινωνικό περιβάλλον του, πριν καν ακόμη γίνει μουσική αναφορά στη δισκογραφία του.
Οι εικόνες στη Νέα Ιωνία
Ο ίδιος, πάντως, δεν είχε διαγράψει ποτέ τα παιδικά του βιώματα από εκείνα τα πρώτα χρόνια. Σε συνέντευξή του είχε θυμηθεί ακόμη και τα τραγούδια που άκουγε τις Κυριακές στο ραδιόφωνο και τα καλοκαίρια στον κινηματογράφο «Ιλίσια» στον Βόλο. Μάλιστα, ανάμεσα στις αναμνήσεις του ήταν και η φωνή του Στράτου Διονυσίου, ένα άκουσμα που είχε μείνει χαραγμένο μέσα του. Ο Βόλος, επομένως, δεν ήταν μια μακρινή ανάμνηση ενός τόπου στον οποίο απλώς είχε γεννηθεί. Ήταν ένα κομμάτι της πρώτης του μνήμης, πριν η Αθήνα γίνει ο τόπος όπου θα μεγάλωνε, θα ενηλικιωνόταν και θα αναζητούσε τον δικό του μουσικό δρόμο.
Χρόνια αργότερα, μάλιστα, όταν η καριέρα του περνούσε δύσκολη περίοδο, είχε σκεφτεί ακόμη και να επιστρέψει στον Βόλο και να ανοίξει ωδείο. Δεν το έκανε. Η μουσική του, άλλωστε, είχε ήδη πάρει τον δρόμο της.
Από τους P.L.J. στον «Λάρυ»
Η πορεία του από τα μικρά μουσικά στέκια μέχρι την καθιέρωση δεν ήταν ούτε γρήγορη ούτε εύκολη. Οι P.L.J. αποτέλεσαν την πρώτη σοβαρή απόπειρα να βρει τον ήχο του, ενώ οι εμπειρίες της Πλάκας τον έφεραν κοντά σε ανθρώπους και μουσικά ρεύματα που θα καθόριζαν την καλλιτεχνική του ταυτότητα. Ακολούθησαν συνεργασίες, τραγούδια και δίσκοι που τον έφεραν στο κέντρο του ελληνικού τραγουδιού. Το «Διδυμότειχο Blues» με τον Γιώργο Νταλάρα αποτέλεσε ένα από τα σημεία καμπής της διαδρομής του, ενώ στη συνέχεια ο Μαχαιρίτσας θα συνεργαζόταν με μερικές από τις σημαντικότερες φωνές της ελληνικής μουσικής.
Παρέμεινε, όμως, ένας δημιουργός που δεν χωρούσε εύκολα σε κατηγορίες. Το ροκ ήταν μία από τις αφετηρίες του, όχι το όριο. Στη μουσική του μπορούσαν να συναντηθούν η ηλεκτρική κιθάρα, το λαϊκό τραγούδι, το ρεμπέτικο, η μπαλάντα και οι ήχοι της Μικράς Ασίας. Και ίσως γι’ αυτό το «Μικρασιάτικο» να μην μοιάζει με ξένο σώμα μέσα στη δισκογραφία του. Είναι ακόμη ένα κομμάτι μιας διαδρομής που ποτέ δεν έμεινε σε μόνο μία μουσική πατρίδα.
Η τελευταία διαδρομή
Στις 9 Σεπτεμβρίου 2019, ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας έφυγε ξαφνικά από τη ζωή, σε ηλικία 62 ετών, από καρδιακή ανακοπή, ενώ βρισκόταν στον Πτελεό Μαγνησίας. Ο θάνατός του σφράγισε απότομα μια πορεία τεσσάρων δεκαετιών. Ένας δημιουργός που είχε μάθει να μετατρέπει τις αντιφάσεις της ζωής του σε τραγούδι, έφυγε χωρίς να προλάβει να ολοκληρώσει όλα όσα είχε ακόμη να πει. Και πίσω από τη μεγάλη διαδρομή του καλλιτέχνη υπάρχει πάντα εκείνο το πρώτο σημείο στον χάρτη: η Νέα Ιωνία του Βόλου.
Εκεί γεννήθηκε ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας και έγινε ο τόπος της εκκίνησής του. Χρόνια αργότερα, μέσα από το «Μικρασιάτικο», η Μικρασία βρήκε ακόμη έναν τρόπο να περάσει στη μουσική του. Όχι ως αναπαράσταση μιας ζωής που δεν έζησε, αλλά ως ένας πολιτισμός που είχε ήδη υπάρξει γύρω από την πρώτη του ανάσα.
