«Οι ταινίες μου είναι ένα είδος ψυχολογικής απελευθέρωσης να έχεις ένα ήρωα, που να παλεύει και να κάνει όλη τη λάντζα, ενώ εσύ να κάθεσαι αναπαυτικά και να τρως ποπ-κορν». Αυτή η άκρως απενοχοποιημένη ατάκα ανήκει στον Τζορτζ Κοσμάτος. Έναν Έλληνα δημιουργό ή πιο σωστά ελληνικής καταγωγής και κοσμοπολίτη που αγάπησε τον κινηματογράφο στη λαϊκή του μορφή. Αν και μια δυο ταινίες του, εάν τις παρατηρήσει κάποιος πιο προσεκτικά, θα διαπιστώσει ότι υπήρχαν καλά στοιχεία. Όχι ότι οι άλλες ήταν για πέταμα.
Αγαπημένος «σάκος του μποξ» για τους κριτικούς της εποχής που μεγαλούργησε, αλλά και αγαπημένος επαγγελματίας των στούντιο που μάλιστα του είχαν κολλήσει και το παρατσούκλι «ο άνθρωπος που έσωζε προβληματικές ταινίες». Οι… ενδιάμεσοι σαρκαστικά τον αποκαλούσαν επαγγελματία αντιγραφέα και θα διαβάσετε παρακάτω τι εννοούσαν.
Όπως και να ‘ναι ο Τζορτζ Κοσμάτος ήταν ένας άνθρωπος που έκανε λαϊκό σινεμά, που πλέον θεωρείται χαριτωμένο vintage.
Στην ουσία ήταν και λίγο μακριά από τα μεγάλα budget και τα μεγάλα στούντιο. Κάποια στιγμή πήγε να μπει και αυτός εκεί, αλλά δεν του φέρθηκαν και τόσο έντιμα.
Το κοσμοπολίτικο DNA
Ο Τζορτζ Κοσμάτος γεννήθηκε στη Φλωρεντία στις 4 Ιανουαρίου 1941 από πατέρα έμπορο κεφαλλονίτικης καταγωγής και μητέρα, κόρη διπλωμάτη, με καταγωγή από την Κάσο. Λόγω των επαγγελματικών υποχρεώσεων του πατέρα του μεγάλωσε στην Αίγυπτο και την Κύπρο. Παρόλο που μεγάλωσε στην άγρια δεκαετία του ’40, ο μικρός Γιώργος έβρισκε διέξοδο στις σκοτεινές αίθουσες των κινηματογράφων.
Όσο για αυτό το… κοσμοπολίτικο, το είχε και στη ζωή του γιατί είχε μείνει κατά καιρούς σε Σουηδία, Λος Άντζελες αλλά και στη Γκουανταλαχάρα.
Το 1958 η οικογένεια Κοσμάτου μένει στο Λονδίνο. Εκεί ο έφηβος πλέον Τζορτζ ερωτεύεται τη συνομήλική του Μπριγκίτα Λούνμπεργκ. Σουηδή που στην πορεία έγινε μια πετυχημένη εικαστικός. Παντρεύτηκαν όταν ήταν 19 χρονών και το 1974 απέκτησαν ένα γιο, τον Πάνο που και αυτός είναι σήμερα σκηνοθέτης.
Φρεσκοπαντρεμένος ο Κοσμάτος και ήδη σπουδαστής, προσλαμβάνεται από τον Γερμανό σκηνοθέτη Όττο Πρέμιγκερ, ως βοηθός του στη βιβλική ταινία Έξοδος. Και λίγα χρόνια αργότερα και συγκεκριμένα το 1964, ο Κοσμάτος όχι μόνο δουλεύει στο συνεργείο του Μιχάλη Κακογιάννη για τον «Ζορμπά» αλλά εμφανίζεται και σε έναν μικρό ρόλο στην ταινία.
Με τα δικά του φτερά
Στις αρχές της δεκαετίας του ’70, ο Τζορτζ Κοσμάτος ξεκινάει την καριέρα του ως σκηνοθέτης. Και τα γυρίσματα γίνονται σε μια χώρα που την ήξερε από παιδί, την Κύπρο, και μάλιστα με πρωταγωνίστρια μια σταρ της εποχής, την Ράκελ Γουέλς. Ο αγγλικός τίτλος του φιλμ ήταν Beloved, δηλαδή Αγαπημένη. Όμως στη χώρα μας προβλήθηκε κάποια χρόνια αργότερα και δη με τον τίτλο Η ακόλαστη.
Και έχει και χαριτωμένο παρασκήνιο, αν και η εποχή που γυρίστηκε μόνο χαριτωμένη δεν τη λες. Το καλοκαίρι του 1970 έρχονται για λίγες ώρες στην Αθήνα η Ράκελ Γουελς (που ο σύζυγός της ήταν συμπαραγωγός του φιλμ) και ο συμπρωταγωνιστής της Ρίτσαρντ Τζόνσον, προκειμένου να πάρουν το αεροπλάνο για την Κύπρο, όπου λίγους μήνες πριν και συγκεκριμένα τον Μάρτιο, ο Μακάριος είχε δεχθεί δολοφονική απόπειρα. Φυσικά η άφιξη ενός μεγάλου ονόματος όπως ήταν η Γουέλς γίνεται τρελό θέμα και μάλιστα η ηθοποιός συναντιέται και με τον Κύπριο Αρχιεπίσκοπο.
Τη μουσική του φιλμ υπογράφει ο Γιάννης Μαρκόπουλος που εκτός από πρωτότυπα μουσικά θέματα ενσωματώνει και παλαιότερα κομμάτια του, όπως το «Ζαβαρακατρανέμια» –στην ταινία το τραγουδούσε η Μαρία Φαραντούρη. Αυτή ως φαίνεται ήταν η αιτία που παρόλη τη δημοσιότητα που γνώρισε η παραμονή της Ράκελ Γουέλς στο νησί της Αφροδίτης, η ταινία προβλήθηκε τελικά στη μεταπολίτευση και με τον τίτλο που αναφέραμε παραπάνω, για πιθανή εμπορική επιτυχία (ήταν της μόδας τότε οι τολμηρές ταινίες με τους ανάλογους τίτλους).
Μικρή τρυφερή λεπτομέρεια: Στους τίτλους της ταινίας το όνομα του σκηνοθέτη είναι Τζορτζ Π. Κοσμάτος. Όπου Π το αρχικό από το όνομα του πατέρα του, Παναγιώτης.
Από την «Κασσάνδρα» στη Ρόδο
Η επόμενη ταινία του, ήταν το πολεμικό Αντίποινα με πρωταγωνιστές τον Μαρτσέλο Μαστρογιάνι και τον Ρίτσαρντ Μπάρτον, ενώ ακολουθεί το θρίλερ Το πέρασμα της Κασσάνδρας. Και παρόλο που πρωταγωνιστούσαν μεγάλα ονόματα όπως η Σοφία Λόρεν, ο Μπαρτ Λάνγκαστερ και η Άβα Γκάρντνερ, αλλά όχι στην πρώτη τους νιότη, η ταινία και στοίχισε σχετικά λίγα και έφερε πολλά στα ταμεία. Συν ότι πήρε πολύ καλές κριτικές και για πολλούς θεωρείται αν όχι η καλύτερη μια από τις καλύτερες ταινίες του Κεφαλονίτη σκηνοθέτη.
Η επόμενη ταινία του, τον φέρνει ξανά στην Ελλάδα, αυτή τη φορά στη Ρόδο. Η ιστορία της διαδραματίζεται στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μήπως ο συνδυασμός Β’ Παγκόσμιος με Ρόδο, σας φέρνει κάτι στο μυαλό; Ακριβώς, τα Κανόνια του Ναβαρόνε. Πάνω εκεί θέλανε να πατήσουν οι συντελεστές και έστησαν το Απόδραση στην Αθήνα. Και επειδή από το 1979 που κυκλοφόρησε η ταινία υπάρχει μια παρανόηση, η Αθήνα του τίτλου δεν είναι η πρωτεύουσα, αλλά ένα όρος στο νησί.
Στην ταινία πρωταγωνιστούσαν ο Ρότζερ Μουρ (την περίοδο που ήταν ο 007), Τέλης Σαβάλας, Κλαούντια Καρντινάλε και Ντέιβιντ Νίβεν που έπαιζε και στα Κανόνια του Ναβαρόνε. Ο Νίβεν δέχτηκε να παίξει στο φιλμ επειδή στην παραγωγή ήταν ο γιος του. Από ελληνικής πλευράς συναντούμε τον Λυκούργο Καλλέργη, τον Απόστολο Σουγκλάκο, αλλά και την νεαρή τότε Μιμή Ντενίση που υποδυόταν μια από τις εργαζόμενες σε ένα οίκο ανοχής που διηύθυνε η Καρντινάλε. Η τελευταία ήταν ερωμένη ενός ιερέα (Σαβάλας) που πλέον έχει τεθεί αρχηγός του κινήματος κατά των Γερμανών κατακτητών.
Λίγο αλαλούμ η υπόθεση, αλλά στην ουσία αυτό ήθελε να είναι η ταινία, μια περιπέτεια με στοιχεία κωμωδίας.
Παρ’ όλα αυτά δεν πήγε άσχημα στα ταμεία, αλλά ο Κοσμάτος απέκτησε πολύ κακή φήμη ως σκηνοθέτης αφού τσακωνόταν συνέχεια με το συνεργείο. Μάλιστα ο κασκαντέρ Βικ Άρμστρονγκ, στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο με τίτλο The true adventures of the world’s greatest stuntman ανέφερε πως τα μέλη του συνεργείου μισούσαν τον σκηνοθέτη τόσο πολύ που του έκλεψαν το καπέλο και το κάρφωσαν σε έναν ιστό. Πράξη που σημαίνει απέχθεια προς το πρόσωπο.
Έρχεται ο Ράμπο (και η κυρία του)
Το 1982, ο Σιλβέστερ Σταλόνε θέλοντας να πάει λίγο πιο πέρα από τα τρία Ρόκι που είχε κάνει, πρωταγωνιστεί στην ταινία Ράμπο, το πρώτο αίμα σε σκηνοθεσία του Καναδού Τεντ Κότσεφ. Και κάνει επιτέλους και άλλη κινηματογραφική επιτυχία εκτός από τον μυθικό μποξέρ. Όμως βρισκόμαστε στην Αμερική του Ρίγκαν και την τελευταία φάση του Ψυχρού Πολέμου με την Σοβιετική Ένωση. Ο Σταλόνε είναι από τα αγαπημένα παιδιά της εποχής, που προσπαθεί να φέρει πίσω τις παλιές καλές εποχές της Αμερικής. Βάλτε και ένα πόλεμο του Βιετνάμ, που τότε ήταν πολύ της μόδας στις ταινίες. Και επειδή ο ήρωας ήταν βετεράνος του Βιετνάμ, στο νούμερο 2, τον βάζουν να γυρνάει πίσω να απελευθερώσει πρώην συμπολεμιστές του. Το σενάριο το έγραψε ο Τζέιμς Κάμερον (πριν από τον Τιτανικό φυσικά) μαζί με τον Σταλόνε. Αλλά οι πατριωτικές κορώνες του φινάλε ήταν δικές του.
Ο σκηνοθέτης του πρώτου Ράμπο δεν δέχτηκε να το σκηνοθετήσει και οι παραγωγοί πήραν τον καλό επαγγελματία Κοσμάτο.
Η ταινία κόστισε 44 εκατομμύρια, έφερε 300 εκατομμύρια στο ταμείο και ο Σταλόνε έγινε ο πιο ακριβοπληρωμένος ηθοποιός εκείνη την εποχή.
Και μπορεί οι κριτικές στο σύνολό τους να ήταν απαξιωτικές, ο Σταλόνε και ο Κοσμάτος ήταν υποψήφιοι για Χρυσό Βατόμουρο αλλά με τέτοιες εισπράξεις, μάλλον δεν στεναχωρήθηκαν.
Σκηνοθέτης και ηθοποιός πήγανε σετάκι και στην επόμενη, η μάλλον την μεθεπόμενη ταινία που γύρισαν. Η ενδιάμεση ήταν το Ρόκι 4, που και τα ταμεία τσάκισε και ο Σταλόνε γνώρισε την Δανέζα Μπριγκίτε Νίλσεν. Και εκτός του ότι παντρεύτηκαν έπαιξαν μαζί στην Κόμπρα.
Εδώ υπήρχε ένα βιβλίο για να βασιστεί, αλλά στην ουσία πορεύτηκε με το ότι ο Σταλόνε ήθελε να γίνει ο Μπάτσος του Μπέβερλι Χιλς. Μπερδευτήκατε; Να τα πάρουμε από την αρχή. Όταν τρία χρόνια πριν είχαν προτείνει τον Μπάτσο στον Σταλόνε, εκείνος έγραψε μια δική του εκδοχή που δεν είχε καθόλου χιούμορ. Οι παραγωγοί το απέρριψαν και πήραν τον νεαρό Έντι Μέρφι. Ο Σταλόνε πήρε τις ιδέες που είχε και τις έβαλε στο Κόμπρα. Και γενικώς ο Σταλόνε είχε τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο στο σετ.
Και φυσικά ως νιόπαντρος ήθελε να προβάλει την Μπριγκίτε η οποία όμως… δεν τα έλεγε με τίποτα.
Κοσμάτος και Σταλόνε τελείωσαν τα γυρίσματα σκοτωμένοι και στην ουσία ο σκηνοθέτης δεν είχε λόγο στο μοντάζ. Η δε ταινία πήγε καλά στις εισπράξεις, αλλά όχι αυτό που περίμεναν. Και για την ιστορία ένα χρόνο μετά Σταλόνε-Νίλσεν όχι απλά χώρισαν, αλλά δεν ήταν και αυτό που θα λέγαμε πολιτισμένο διαζύγιο.
Κάν’ το όπως οι άλλοι
Όταν γύρω στο 1988 έγινε γνωστό ότι ο Τζέιμς Κάμερον θα γύριζε την Άβυσσο –μια περιπέτεια που διαδραματιζόταν στον βυθό– οι αντίπαλοι παραγωγοί πρότειναν στον Κοσμάτο να κάνουν κάτι παραπλήσιο, με λιγότερο κόστος με απώτερο σκοπό ή να «χτυπήσουν» την Άβυσσο ή να καρπωθούν την όποια επιτυχία.
Έτσι ο Κοσμάτος πήγε στη γενέτειρα Ιταλία και γύρισε το Λεβιάθαν. Όμως η Άβυσσος βυθίστηκε στα ταμεία, άρα το ίδιο έπαθε και το φιλμ του Κοσμάτου. Βέβαια επειδή ήταν κατά πολύ πιο φτηνό από την ταινία του Κάμερον, δεν ήταν τόσο τραγική η κατάσταση.
Δυστυχώς όμως ο Κοσμάτος τότε δεν ήταν στα καλύτερά του. Είχε προηγηθεί μια συμφωνία με την εταιρεία του παραγωγού Ντίνο Ντε Λαουρέντις, για τέσσερα φιλμ που όμως δεν έγιναν ποτέ. Συν το κακό κλίμα που κυριάρχησε στο Κόμπρα, οι μεγάλες πόρτες του Χόλιγουντ έκλεισαν για τον Κοσμάτο.
Η επόμενη ταινία του ήταν πάλι στην ίδια λογική. Οι παραγωγοί θέλανε κάτι να χτυπήσουν την ταινία Wyatt Earp, την ιστορία ενός μυθικού σερίφη, που λόγω της επιτυχίας του Κλιντ Ιστγουντ με τους Ασυγχώρητους, επανέφερε τα ουέστερν στον κινηματογράφο. Το Wyatt Earp με σκηνοθέτη τον Λόρενς Κάνσταν και πρωταγωνιστή τον Κέβιν Κόστνερ ήταν μια πανάκριβη παραγωγή με υψηλές αξιώσεις.
Όμως ο Κοσμάτος τους πρόλαβε και έβγαλε το δικό του, Σύγκρουση στον πράσινο βάλτο με σχεδόν το ίδιο θέμα. Αποτέλεσμα: Το Wyatt Erp κόστισε 63 εκατομμύρια και έφερε στα ταμεία 56. Του Κοσμάτου η ταινία κόστισε 25 εκατομμύρια και απέφερε 73. Και όχι μόνο. Ύστερα από χρόνια οι κριτικοί του έγραψαν καλά λόγια. Θεωρητικά ο Κεφαλονίτης θα έπρεπε να πάρει τα πάνω του. Μόνο που η ζωή είχε άλλα σχέδια.
Η απώλεια
Η γυναίκα του έφυγε από τη ζωή το 1997, σε ηλικία μόλις 57 ετών. Εκείνη την περίοδο προβλήθηκε και το τελευταίο φιλμ που είχε σκηνοθετήσει, το πολιτικό θρίλερ Η συνομωσία της σκιάς. Ο Κοσμάτος ούτως ή άλλως είχε φύγει από την Αμερική και έμενε στον Καναδά. Ο φωνακλάς και ευέξαπτος σκηνοθέτης είχε μεταμορφωθεί σε έναν ήρεμο, πικραμένο άνθρωπο ο οποίος έμενε με τον γιο του, τον αδελφό του Μέμο και τα σπάνια βιβλία του, που μετά θάνατον πουλήθηκαν σε δημοπρασία.
Το 2004 διαγνώσθηκε με καρκίνο του πνεύμονα. Έφυγε σαν σήμερα το 2005, σχεδόν ξεχασμένος.
Ίσως γιατί το είδος του κινηματογράφου που υπηρέτησε φαντάζει πλέον παλιό και άλλης εποχής. Αλλά αν μη τι άλλο έντιμο. Ή όπως έλεγε και ο ίδιος αυτοσαρκαζόμενος «Έβαλα στις αμερικανικές ταινίες την ευρωπαϊκή ευαισθησία μου».
Σπύρος Δευτεραίος
