Το μήνυμα ότι η αδελφοσύνη μεταξύ των λαών μπορεί να βρει τρόπους έκφρασης μέσα από (και σε) δύσκολες καταστάσεις, όσες φορές επαναλαμβάνονται στο ρου της ιστορίας τραγικά γεγονότα, με θύματα απλούς ανθρώπους και μόνα κερδισμένα τα συμφέροντα των δυνατών, περνά μέσα από το ντοκιμαντέρ Πίσω δεν γυρνάω της Φλώρας Πρησιμιντζή, το οποίο προβλήθηκε στο πλαίσιο του 19ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης.
Είναι ίσως μια ελεγεία για τον πόνο και την ανθρωπιά, την ανάγκη και τη βοήθεια, την απόγνωση και τη συμπαράσταση, την προσφορά απλών ανθρώπων σε συνανθρώπους τους που ζουν το δράμα του ξεριζωμού εξαιτίας ενός πολέμου.
Είναι η προσφορά και η ανταπόδοση απογόνων ξεριζωμένων και πεινασμένων προσφύγων στους απογόνους –και σημερινούς πρόσφυγες– εκείνων που πριν από περίπου εκατό χρόνια στήριξαν τους δικούς τους γονείς και παππούδες. Στο Χαλέπι της Συρίας, όπου κάτοικοι της Ιωνίας και του Πόντου κυριεύτηκαν από ανακούφιση –χωρίς να ξεχνούν την πίκρα του ξεριζωμού–, αφού εκεί γλίτωσαν από το μαχαίρι του Τούρκου σφαγέα.
Ιστορίες πόνου που ζωγραφίζονται στα πρόσωπα προσφύγων τού σήμερα από διάφορες κοινωνικές και οικονομικές τάξεις, αρτιμελείς ή μη, και κυρίως στα πρόσωπα γυναικών, με τα δικά τους προβλήματα εξαιτίας της δευτερεύουσας θέσης τους στις μουσουλμανικές κοινωνίες της Εγγύς Ανατολής.
Ιστορίες που μίλησαν στην ψυχή της και τις κατέγραψε με το φακό της η μικρασιατικής καταγωγής (από το χωριό Μέλισσα της περιοχής της Σμύρνης) σκηνοθέτρια Φλώρα Πρησιμιντζή. Τις κατέγραψε ζώντας για αρκετό χρονικό διάστημα –τα γυρίσματα ξεκίνησαν τον Ιανουάριο του 2016 και ολοκληρώθηκαν το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου– στους προσφυγικούς καταυλισμούς της Ελλάδας τού σήμερα.
Παραγωγή της ΕΡΤ
Πρόκειται για εσωτερική παραγωγή της ΕΡΤ. Ήταν μία ιδέα δική της, η οποία γεννήθηκε όταν άνοιξε η ΕΡΤ το καλοκαίρι του 2015, εκείνο το καλοκαίρι με τις έντονες προσφυγικές ροές.
«Ήθελα να καταθέσω μια πρόταση η οποία να ενδιαφέρει εμένα, την ΕΡΤ και την κοινωνία. Γι’ αυτό αποφάσισα να ασχοληθώ με αυτό το θέμα, το Προσφυγικό, και τα κοινά στοιχεία που είχαν οι δικοί μας πρόσφυγες που φιλοξενήθηκαν στο Χαλέπι της Συρίας το 1923 με τους Σύρους που φιλοξενούνται σήμερα στη χώρα μας. Ξεκίνησα τη διαδρομή μου ζητώντας πρώτα απ’ όλα βοήθεια από τον ιστορικό Βλάση Αγτζίδη, ο οποίος μου πρόσφερε πολύ σημαντικά στοιχεία. Μετά μπήκα στη λαοθάλασσα των προσφύγων, όπου άκουσα πολλές ιστορίες κι έζησα την κατάσταση από μέσα», αναφέρει στο pontos-news.gr η Φλώρα Πρησιμιντζή.
Σκληρός ρεαλισμός και ποίηση
Θέλοντας να γλυκάνει τις εικόνες μιας δύσκολης πραγματικότητας που κατέγραψε με το φακό της στους προσφυγικούς καταυλισμούς, η σκηνοθέτρια επιχείρησε και κατάφερε να παντρέψει τον σκληρό ρεαλισμό με το συναισθηματικό βάθος που πηγάζει από την ποίηση.
«Ανέτρεξα στην ποίηση που ενώνει τους λαούς. Χρησιμοποίησα έργα Αράβων, Ιρανών, Αφγανών ποιητών που μιλούν για την προσφυγιά. Και τα δικά μου κείμενα στο ντοκιμαντέρ έχουν ποιητικό χαρακτήρα. Ήθελα να υπάρχει αυτή η αντίθεση, από τη μια πλευρά ο σκληρός ρεαλισμός με τις αφηγήσεις των εμπειριών των προσφύγων, και από την άλλη το ποιητικό βάθος. Το ντοκιμαντέρ πατάει και στα δυο. Δεν ασχολήθηκα με τις θρησκευτικές ή τις πολιτικές πεποιθήσεις. Υπάρχει πόλεμος, και για να γλιτώσουν από αυτόν οι άνθρωποι, αναγκάζονται να φύγουν από τον τόπο τους. Πλούσιοι, φτωχοί, ανάπηροι, μουγγοί, γυναίκες. Σύροι, Ιρανοί, Αφγανοί κτλ.».
Κοινά στοιχεία 100 χρόνια μετά
Όπως λέει η Φλώρα Πρησιμιντζή, τόσο στο υλικό που της πρόσφερε ο Βλάσης Αγτζίδης όσο και στο αρχειακό υλικό της ΕΡΤ εντόπισε πολλά κοινά στοιχεία μεταξύ των Ελλήνων προσφύγων του προηγούμενου αιώνα με τους πρόσφυγες του σήμερα.
«Υπάρχουν παράπλευρες –ακόμα και ολόιδιες– ιστορίες που ενώνουν το χθες με το σήμερα. Υπάρχουν επίσης πολλά κοινά στοιχεία και στον τρόπο που έχει λειτουργήσει η ιστορία. Στο ντοκιμαντέρ υπάρχει ένα σκίτσο, στο οποίο βλέπουμε τη Συρία ως μια γυναίκα περιποιημένη και καλοντυμένη, ενώ στο χώμα, στα πόδια της, βρίσκεται κουρελιασμένη και φτωχή η Ιωνία. Η Συρία τής λέει “σε μένα δεν πρόκειται να συμβεί αυτό, διότι έχω ισχυρούς φίλους”. Και η Ιωνία της απαντά: “κι εγώ είχα ισχυρούς φίλους, αλλά με εγκατέλειψαν”. Η ιστορία, με τον ίδιο τρόπο που λειτούργησε τότε, λειτουργεί και τώρα. Καταπατά τα ανθρώπινα δικαιώματα για τα συμφέροντα κάποιων δυνατών», καταλήγει η Φλώρα Πρησιμιντζή.
Ρωμανός Κοντογιαννίδης
