Οι πρώτες ειδήσεις για μια καινοτόμο προσφυγή, αυτήν της Αρμενικής Εκκλησίας ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Τουρκίας, που μπορεί να ανοίξει δρόμο σε ανάλογες προσφυγές ακόμα και ιδιωτών που εκδιώχτηκαν από τους Νεότουρκους, θα βγουν σε λίγες εβδομάδες.
Το Αρμενικό Καθολικοσάτο (Πατριαρχείο) του Μεγάλου Οίκου της Κιλικίας έχει προσφύγει στο τουρκικό ανώτατο δικαστήριο διεκδικώντας την επιστροφή της αρχαίας Αγίας Έδρας στο Σις (σήμερα Κοζάν, στην Τουρκία) όπου χτυπούσε η καρδιά της αρμενικής Εκκλησίας για αιώνες, μέχρι τη Γενοκτονία και τον ξεριζωμό.
Ο τελευταίος Καθολικός (Πατριάρχης) αναγκάστηκε να φύγει από εκεί το 1921 και το 1930, μετά από περιπλανήσεις, η Έδρα μεταφέρθηκε στο Αντελιάς του Λιβάνου.
Η πόλη Σις γύρω στο 1920
Από εκεί ήρθε στην Ελλάδα πριν από λίγες ημέρες, προσκεκλημένος σε εκδήλωση διαθρησκευτικού διαλόγου, ο Καθολικός πατριάρχης του Μεγάλου Οίκου της Κιλικίας Αράμ Α΄, ο οποίος είχε στην Αθήνα και συνάντηση με τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμο.
Μιλώντας στο pontos-news.gr ο Αρμένιος Πατριάρχης τόνισε ότι είναι η πρώτη φορά στην ιστορία που κατατίθεται αγωγή για επανορθώσεις, ενώπιον του τουρκικού Συνταγματικού Δικαστηρίου.
Πού στηρίξατε την προσφυγή σας στο Δικαστήριο;
Η ενέργειά μας δεν έγινε βιαστικά και επιφανειακά. Συζητήσαμε το θέμα πολύ σοβαρά με Τούρκους νομικούς και ειδικούς του διεθνούς δικαίου· των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ιδιαίτερα, και το μελετήσαμε πολύπλευρα.
Είτε το δέχεται η Τουρκία είτε όχι, η Γενοκτονία είναι γεγονός. Δεν είναι εφεύρημα. Οι συνέπειες της Γενοκτονίας είναι πολύ σοβαρές. Οι ιδιοκτησίες μας, της Εκκλησίας, της κοινότητας, των ιδιωτών, καταστράφηκαν ολικώς ή μερικώς και μεγάλο τμήμα τους κατασχέθηκε από την τουρκική κυβέρνηση.
Εκατό χρόνια μετά, ως Πατριάρχης λέω ότι αυτή η περιουσία ανήκει στην Εκκλησία μας, στους ανθρώπους μας. Το Καθολικοσάτο του Σις είναι το κέντρο της Εκκλησίας, είναι το Πατριαρχείο. Να γιατί ξεκινάμε από εκεί. Έχει βαθιά πολιτική, ηθική και πνευματική σημασία και συμβολισμό.
Το Καθολικοσάτο του Σις πριν από τη Γενοκτονία και την εκδίωξη των Αρμενίων
Σήμερα μπορεί να μην έχουμε τίτλους αλλά ποιος νοιάζεται για τίτλους; Εδώ είχαμε μια Γενοκτονία και χάνονταν ζωές ανθρώπων. Ξέρετε ότι δόθηκε μόνον 48 ώρες στους κληρικούς για να εγκαταλείψουν το Σις; Τίτλους μπορεί να μην έχουμε αλλά η ιστορία έχει γραφτεί: Εκεί ήταν η καρδιά της Εκκλησίας από τον 13ο αιώνα μέχρι τη Γενοκτονία. Αξιώνουμε λοιπόν την επιστροφή της περιουσίας που ανήκε στην Εκκλησία.
Μιλάμε όμως μόνο για αποζημιώσεις ή και για επιστροφή γαιών και λογοδοσία;
Δεν ζητάμε αποζημιώσεις. Θέλουμε την περιουσία της Εκκλησίας αλλά και το λατρευτικό δικαίωμα. Είναι πολύ σημαντικό να αποκατασταθεί αυτό· η ελευθερία συνείδησης.
Ας υποθέσουμε ότι το δικαστήριο σάς επιτρέπει το λατρευτικό δικαίωμα αλλά δεν σας επιστρέφει την περιουσία. Τι θα κάνει το Καθολικοσάτο;
Δεν μπορούν να διαχωριστούν αυτά τα δύο, ούτε νομικά ούτε πρακτικά. Μου ανήκει η περιουσία. Δεν μπορεί η Τουρκία να ισχυριστεί ότι είναι δική της. Αυτό είναι απαράδεκτο. Η περιουσία ανήκει στην Εκκλησία μας και την θέλουμε πίσω. Τελεία.
Μου έρχεται στο μυαλό η Παναγία Σουμελά. Την έχουν οι Τούρκοι αλλά επιτρέπουν τη λειτουργία.
Υπάρχει μια διαφοροποίηση εδώ. Είμαστε θύματα Γενοκτονίας και αναγκαστήκαμε να εγκαταλείψουμε τη χώρα. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης ζει εκεί. Ασφαλώς πρέπει να είναι πιο ευέλικτος για πολλούς λόγους, αλλά εμείς, ως Εκκλησία, δεν είμαστε εκεί.
Και οι Έλληνες ήταν θύματα γενοκτονίας. Σφαγιάστηκαν, διώχτηκαν και πετάχτηκαν στη θάλασσα. Θεωρείτε ότι η υπόθεσή σας θα δημιουργήσει δεδικασμένο και για δικές τους διεκδικήσεις.
Ελπίζω πως ναι. Φέτος είναι τα 100 χρόνια της Γενοκτονίας. Μέχρι τώρα η δικαστική οδός είχε κλειστή την πόρτα. Επιδιώκαμε την αναγνώριση της Γενοκτονίας και δεν ανοίγαμε την πόρτα των δικαστηρίων για επανορθώσεις. Τώρα όμως είναι η ώρα να την ανοίξουμε ή -το λιγότερο- να την χτυπήσουμε. Αυτή θα πρέπει να είναι η στρατηγική μας. Πριν από τρία χρόνια με αυτό στο μυαλό μου διοργάνωσα μια διεθνή διάσκεψη στο Λίβανο…
«Από την Αναγνώριση στις Επανορθώσεις»…
Ακριβώς… όπου χωρίς να υποτιμώ την ανάγκη για αναγνώριση, είναι άλλωστε αλληλοσυνδεόμενα τα δύο, είπα ότι πρέπει αργά αλλά με σταθερά βήματα να ανοίξουμε τη δικαστική οδό. Σήμερα λοιπόν κάναμε το πρώτο βήμα και περιμένουμε να δούμε την αντίδραση της Τουρκίας.
Ο Αράμ Α΄ με τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο κατά την επίσκεψή του στην Ιερά Αρχιεπισκοπή στην Αθήνα
Δείτε, οι Τούρκοι είναι καλοί διπλωμάτες. Εδώ τους τεστάρουμε. Αν ήμουν αυτοί θα έλεγα: Ελάτε και πάρτε τα. Με μια τέτοια κίνηση θα μπορούσαν να πουν με έναν τρόπο στη Δύση “εμείς είμαστε θετικοί απέναντι στους Αρμενίους”. Θα μας έφερνα, ίσως, έτσι σε αμηχανία…
Επισήμως πάντως το τουρκικό κράτος δεν έχει τοποθετηθεί. Είχαμε μόνο μια δήλωση του δημάρχου του Κοζάν (Σις) που είπε ότι οι Αρμένιοι θα έπρεπε να είχαν εγείρει τα αιτήματά τους έξι μήνες μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Λοζάνης!
Μελετήσαμε κι εμείς τη Λοζάνη. Η Λοζάνη ξεκάθαρα λέει ότι έχουμε δικαίωμα να πράξουμε αυτό που πράττουμε. Και η Τουρκία την έχει αποδεχτεί.
Αν πάρετε πίσω την εκκλησιαστική περιουσία στο Σις θα εξετάζατε επιστροφή της Έδρας εκεί;
Ας πάρουμε πρώτη τη γη μας και μετά θα σκεφτούμε τι θα πράξουμε.
Αναφερθήκαμε νωρίτερα αλλά να το φωτίσουμε περισσότερο. Αρμένιοι πολίτες αλλά και Έλληνες θα μπορέσουν, εκτιμάτε, στη συνέχεια να στραφούν στα τουρκικά δικαστήρια για να διεκδικήσουν τις περιουσίες τους;
Δεν είμαι ειδικός αλλά πιστεύω ότι μπορεί να ανοίξει ο δρόμος για μια τέτοια εξέλιξη. Προτεραιότητά μας είναι η περιουσία της Εκκλησίας και η κοινοτική περιουσία και να ακολουθήσουν οι πολίτες.
Ταξιδεύετε στην Τουρκία;
Όχι. Μία φορά πήγα στην Τουρκία, για μια ημέρα: Για την ενθρόνιση του Πατριάρχη Βαρθολομαίου, ο οποίος είναι φίλος μου. Το 1991 ήμουν αρχιεπίσκοπος και εξελέγην πρόεδρος του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών. Ο ίδιος έπαιξε σημαντικό ρόλο στην εκλογή μου. Λίγους μήνες αργότερα εξελέγη στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, με προσκάλεσε για την ενθρόνιση και πήγα.
Ο Καθολικός Αράμ Α΄ με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο πριν από έναν χρόνο στη Θράκη
Έχετε κάποια επίσημη επαφή με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο για το θέμα της αγωγής που κατέθεσε το Καθολικοσάτο;
Όχι. Ουδεμία σύνδεση υπάρχει του Οικουμενικού Πατριαρχείου με αυτό το θέμα· ούτε καν του Πατριαρχείου των Αρμενίων στην Κωνσταντινούπολη. Δεν ήθελα να αναμιχθεί κανείς εκ των δύο σε αυτό, για να μην έρθουν σε δύσκολη θέση.
Να επιστρέψουμε στις γενοκτονίες Αρμενίων, Ελλήνων και άλλων λαών στην Τουρκία. Θα ήθελα να ακούσω την άποψή σας για την «πρόθεση» πίσω από τις γενοκτονίες, επειδή οι Τούρκοι συνηθίζουν να μιλούν για «απόνερα πολέμου», σπανιότερα για «κάποιες σφαγές» που έγιναν, ενίοτε δε ακόμα και για προβοκάτσια των ίδιων των Αρμενίων.
Χαίρομαι που αντιλαμβάνεστε το βάρος του όρου «πρόθεση». Πράγματι, εγώ χρησιμοποιώ αυτόν τον όρο. Το έκανα στο Βατικανό αλλά και στην Ουάσινγκτον ενώπιον του αντιπροέδρου των ΗΠΑ, Τζο Μπάιντεν. Είπα: Μολονότι ο όρος γενοκτονία δεν είχε εφευρεθεί ακόμα και δεν αποτελούσε μέρος του διεθνούς λεξιλογίου, το γεγονός ότι υπήρχε πρόθεση ενέχει νομικές συνέπειες.
Η πρόθεση των Οθωμανών Τούρκων ήταν γενοκτονική: Να εξοντωθούν οι Αρμένιοι.
Υπάρχουν δε πολλά αρχεία που επιβεβαιώνουν την πρόθεση της γενοκτονίας. Ακόμα και αν σήμερα για γεωπολιτικούς λόγους ορισμένες χώρες, όπως οι ΗΠΑ, δεν είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν τον όρο γενοκτονία, είναι γενοκτονία.
Δεν μπορούμε να ξαναδιαβάζουμε ή να ερμηνεύουμε εκ νέου την ιστορία υπό το φως της σημερινής πραγματικότητας ή των συμφερόντων μας.
Γι’ αυτό εκτιμώ ότι είναι χάσιμο χρόνου να συζητούμε αν πρόκειται ή δεν πρόκειται για γενοκτονία. Ακόμα και οι Τούρκοι το ξέρουν. Απλά φοβούνται τις συνέπειες της αναγνώρισης. Αργά ή γρήγορα όμως θα το πράξουν. Διότι βλέπουμε ότι και η κοινωνία των πολιτών στην Τουρκία το δέχεται όλο και περισσότερο.
Θυμάμαι σε μια διάλεξη, συζητούσαμε για το θέμα και λέγαμε περί λογοδοσίας και ηθικής υποχρέωσης αναγνώρισης της Γενοκτονίας από την Τουρκία και κάποιος από το κοινό είπε: Οφείλουμε να συγχωρούμε όσους διαπράττουν αμαρτία. Ασφαλώς, απάντησα. Η συγχώρηση είναι στην ίδια τη χριστιανική μας πίστη. Όμως η συγχώρηση έρχεται μετά την εξομολόγηση και τη μετάνοια.
Αν η Τουρκία μετανοήσει για τις αμαρτίες των προγόνων της απέναντι στους δικούς μου προγόνους τότε ναι. Εγώ δεν θεωρώ την Τουρκία εχθρό. Δεν χρησιμοποιώ αυτόν τον όρο. Αλλά έχουμε πρόβλημα με την Τουρκία. Οι πρόγονοι των Τούρκων σφαγίασαν τους δικούς μου. Δεν το παραδέχονται. Πώς θα συμφιλιωθούμε έτσι; Η Τουρκία θα πρέπει πρώτα να συμφιλιωθεί με το δικό της παρελθόν.
Είχατε επαφή με θρησκευτικούς ηγέτες στην Τουρκία;
Με κάλεσαν πριν από δύο χρόνια στην Τουρκία να μιλήσω στην τηλεόραση, το θέμα θα ήταν η γενοκτονία, αλλά αρνήθηκα να πάω. Αισθάνομαι ότι ο λαός μας δεν είναι ακόμα έτοιμος ψυχολογικά να δεχτεί τον επικεφαλής της Εκκλησίας να συνομιλεί προσκεκλημένος στην Κωνσταντινούπολη. Ως, δε, θρησκευτικός ηγέτης δεν είναι σωστό να μπαίνω σε αντιπαράθεση. Είναι λάθος.
Μα ένας διάλογος με θρησκευτικούς ηγέτες της γείτονος δεν θα βοηθούσε;
Σε πολλές περιστάσεις έχω ανεπισήμως βρεθεί με θρησκευτικούς ηγέτες της Τουρκίας αλλά ως Εκκλησία είμαστε κατά του επίσημου διαλόγου.
Δεν θέλουμε να κάνουμε διάλογο για τη Γενοκτονία γιατί η Γενοκτονία είναι γεγονός· είναι ιστορία. Δεν χρειάζεται να τη συζητάμε.
Η συνέντευξη παραχωρήθηκε στη δημοσιογράφο Έρση Βατού.
