Ένας ξεριζωμός από τα άγια χώματα του Πόντου, ταξίδια στο άγνωστο μιας οικογένειας αρχόντων της Τραπεζούντας, της οικογένειας του Λάμπου Κυριακίδη, μια ψυχούλα που μένει πίσω και είναι άγνωστη η τύχη της… Βουτιά στην ιστορία και την παράδοση, με συχνές παραπομπές σε τραγούδια, νανουρίσματα, ακόμα και παροιμίες της ποντιακής διαλέκτου… Κάθε σελίδα και ένα ψυχογράφημα των Ποντίων. Και μια εικόνα της ζωής τους. Στον Πόντο, την Ελλάδα, τη Ρωσία, την Ευρώπη.
Για το τελευταίο του βιβλίο «Τραπεζούντα – Το διαμάντι
της Ανατολής», ο συγγραφέας Θοδωρής Δεύτος μιλά στο
pontos-news.gr.
Πέρα από μια πολύ ωραία και συγκινητική ιστορία, που ρέει, το βιβλίο σας παίρνει τον αναγνώστη από το χέρι και του γνωρίζει τόπους ελληνικούς του Πόντου, συνήθειες και ήθη, τραγούδια και νανουρίσματα· έναν ολόκληρο πλούτο πληροφοριών. Ποιες ήταν οι πηγές σας και πόσο χρόνο δουλεύατε το βιβλίο;
Η αλήθεια είναι ότι προηγήθηκε μια πολύμηνη μελέτη σε επίπεδο ιστορίας και λαογραφίας, διάβασα περισσότερα από 30 βιβλία κάθε είδους που αφορούσαν τον Πόντο, αλλά το δυσκολότερο για μένα δεν ήταν αυτό, αλλά το πώς θα καταφέρω να διεισδύσω στην ψυχοσύνθεση του Πόντιου. Κι αυτό για έναν Ηπειρώτη, πιστέψτε με, δεν ήταν καθόλου εύκολη υπόθεση. Γι’ αυτό και με χαροποιεί ιδιαίτερα το γεγονός ότι αναγνώστες που έχουν διαβάσει το βιβλίο, μου επισημαίνουν αυτό το σημείο και αναρωτιούνται: «Πώς κατάφερε ένας Ηπειρώτης να μπει στο πετσί μας, στην ψυχοσύνθεση μας!».
Στην τελευταία παρουσίαση του βιβλίου, στο σύλλογο Ποντίων Ασπροπύργου, η ομιλήτρια έκανε ειδική αναφορά σε αυτό ακριβώς το σημείο! Όσο για το χρόνο που απαιτήθηκε για να ολοκληρωθεί αυτό το βιβλίο, ήταν σχεδόν εννέα μήνες.
Κεντρικό πρόσωπο στο βιβλίο σας, η γιαγιά Θεοφρονία. Μια πραγματική Πόντια με τσαγανό, που η δύναμή της είναι καταλυτική ανεξαρτήτως χώρας, προσώπων, συνθηκών… Και που στην πραγματικότητα θέλει ένα πράγμα, το οποίο δεν θα αποκαλύψουμε. Τι ακριβώς αντιπροσωπεύει αυτή η φοβερή γυναίκα στο αφήγημά σας;
Μια γιαγιά σε συνδέει πάντα με το παρελθόν, με τη ρίζα που λένε οι Πόντιοι, αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στο χτες και το αύριο, στις δυσκολίες και την ελπίδα· είναι η δύναμη και η πείρα, η γνώση και η σιγουριά, είναι το αποκούμπι στα δύσκολα, το αγκωνάρι!
Τι να θέλει άραγε μια γιαγιά που ξεριζώθηκε από τον τόπο της; Τι άραγε μπορεί να επιθυμεί ο κάθε πρόσφυγας; Τι άλλο μπορεί να επιθυμεί, πέρα από την επιστροφή και τη λύτρωση της ψυχής της; Θα τα καταφέρει; Αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα και η ομορφιά του βιβλίου.
Επιτρέψτε μου την «κόντρα» ερώτηση: Στο έργο σκιαγραφείται με τα καλύτερα χρώματα ένας Τούρκος, ο Χασάν, που όμως εμφανίζεται διαρκώς να αναδεικνύει το μεγαλείο των Ελλήνων, ενώ υπάρχει και μια ιδιαίτερη θρησκευτική διάσταση που επίσης ας αφήσουμε να την ανακαλύψει ο αναγνώστης. Προσωπικά αισθάνθηκα λίγο άβολα έχοντας την αίσθηση ότι οι Τούρκοι αν δεν είναι σαν τον Χασάν δεν είναι καλοί; Είναι έτσι;
Νομίζετε ότι έχουμε να χωρίσουμε κάτι με τον τουρκικό λαό; Το πρόβλημα δεν είναι ο λαός, οι πολίτες. Είναι ο σοβινισμός, ο μιλιταρισμός και ο επεκτατισμός, η λογική της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, από την οποία εμφορείται η πολιτική τους ηγεσία.
Σας θυμίζω ότι πολλοί Τούρκοι έκλαιγαν όταν έφευγαν οι Έλληνες από την Τραπεζούντα και την Πόλη το ’55, γιατί αναγνώριζαν, ακριβώς, την ανωτερότητα και την προσφορά των Ελλήνων στον τόπο εκείνο. Υπάρχει βέβαια πάντα η προπαγάνδα και ο φανατισμός που αυτή προκαλεί, ειδικά όταν απευθύνεσαι σε έναν αμόρφωτο και ενδεή λαό. Αυτό όμως είναι άλλης διάστασης θέμα. Συνεπώς δεν πρέπει να τους τσουβαλιάζουμε όλους μαζί – υπάρχουν πάντα οι καλοί, αυτοί που σκέπτονται και αναγνωρίζουν, αλλά και οι άλλοι, αυτοί που από τη μια στιγμή στην άλλη μπορούν να γίνουν τέρατα (υπομονή μέχρι το επόμενο βιβλίο μου!).
Ένας Ηπειρώτης γράφει για τον Πόντο καλά, και παλαιότερα για τη Σμύρνη, επίσης καλά. Πώς προέκυψε αυτό; Πόθεν τα ελατήρια σας; Και πόσο δύσκολο ήταν να προσεγγίσετε την ψυχοσύνθεση ενός «άρχοντα» ξεριζωμένου;
Ο καθένας από εμάς κουβαλάει έναν σταυρό, είναι δίπλα μας και δεν το γνωρίζουμε. Ξέρετε πόσοι άνθρωποι μου λένε, με αφορμή τα βιβλία που αναφέρατε, «κι εμένα η γιαγιά μου ήταν από το Αϊβαλί, από την Αμάσεια, ο παππούς μου από τη Σινώπη, την Αργυρούπολη, την Κερασούντα»! Άνθρωποι με τους οποίους συναναστρέφομαι καθημερινά. Όλων μας οι ψυχές βράζουν στο ίδιο καζάνι και μια σπίθα μόνο αρκεί, για να τις μπουρλοτιάσει!
Εγώ λοιπόν κατάγομαι από την Β. Ήπειρο, το χωριό μου απέχει από τα σύνορα μια ώρα με τα πόδια, και όμως ο πατέρας μου, που έφυγε από εκεί το 1945 για να σπουδάσει και μετά τα σύνορα έκλεισαν, συνάντησε τον αδελφό του μετά από 40 χρόνια. Αυτήν τη στιγμή της αντάμωσης των δύο αδελφών, που χωρίστηκαν παιδιά και αγκαλιάστηκαν ασπρομάλληδες, λυπάμαι, αλλά δεν μπορώ να σας την περιγράψω. Η εξήγηση λοιπόν στην εύλογη απορία σας, μετά από αυτό, είναι νομίζω προφανής!
Ο λόγος για τον οποίο γράφω για τις αλησμόνητες πατρίδες, είναι γιατί πονάω κι εγώ όσο ο Πόντιος, ο Μικρασιάτης, ο Κύπριος, και ελπίζω όχι άλλος Έλληνας στο μέλλον.
Πατρίδες αλησμόνητες σίγουρα. Είναι και «χαμένες» όπως κάποιοι συνηθίζουν να τις χαρακτηρίζουν;
Αυτή είναι μια άλλη κουβέντα που εμπίπτει στην σφαίρα της πολιτικής, και όπως αποδεικνύουν τα πράγματα, οι πολιτικές μας ηγεσίες τα τελευταία κυρίως χρόνια, αποδείχτηκαν κατώτερες των περιστάσεων. Όμως στις ψυχές μας ποτέ οι πατρίδες αυτές δεν πρόκειται να θεωρηθούν χαμένες. Θα παραμένουν αλησμόνητες, κι ας ξέρουμε ότι αυτή μπορεί να είναι μια ουτοπική θεώρηση των πραγμάτων.
Είστε δάσκαλος. Μαθηματικός μεν αλλά δάσκαλος. Πόσο πιστεύετε ότι ένα μυθιστόρημα μπορεί να έχει μια παιδευτική αξία; Να διδάξει; Και τι θέλετε, εντέλει, εσείς να πείτε μέσα από το μυθιστόρημά σας;
Ένα από τα πλέον γλυκά πράγματα που μου είπαν, ήταν ένα μήνυμα που έλαβα στο facebook από μια συνάδελφο από την Καλαμαριά, η οποία μου είπε ότι θα διαβάσει στους μαθητές της αποσπάσματα από το βιβλίο, για να μάθουν την πραγματική ιστορία του Πόντου! Πραγματικά με συγκίνησε! Ναι λοιπόν, θεωρώ ότι μέσα από ένα μυθιστόρημα μπορεί πολύ καλύτερα να περάσει η ιστορία μιας ιστορικής περιόδου. Όσο για το μήνυμα που θέλω να στείλω, είναι να μην ξεχάσουμε ΠΟΤΕ τι είχαμε, τι χάσαμε, και κυρίως γιατί το χάσαμε!
Σοβαρό κίνητρο όλων ημών που διαβάζουμε «προσφυγική λογοτεχνία» –ας την ορίσουμε έτσι λίγο αυθαίρετα, αλλά για να γίνει κατανοητό ότι μιλάμε για βιβλία που πραγματεύονται ιστορίες ανθρώπων του ελληνισμού που ξεριζώθηκαν βιαίως– είναι (πέραν της γονιδιακής νομοτέλειας που μας ωθεί να βρεθούμε κοντά στις πατρίδες μας) η ανάγκη να μην ξεχάσουμε. Τι ρόλο παίζει η αλήθεια, η μη λήθη, στον δικό σας κόσμο;
Είναι αλήθεια ότι με την πάροδο των χρόνων οι μνήμες σκουριάζουν, αραχνιάζουν, οι γενιές που βίωσαν την προσφυγιά φεύγοντας παίρνουν μαζί τους τις μνήμες και την πίκρα μαζί. Όμως όλοι έχουμε ένα χρέος, μια υποχρέωση απέναντι στις γενιές που έρχονται, γενιές που έχουν άλλα ερεθίσματα, άλλες αξίες, βουτηγμένες στην τεχνολογική επανάσταση. Έναντι όλων αυτών, εμείς οι μεγαλύτεροι έχουμε ένα χρέος προσωπικό και εθνικό μαζί, εγώ τουλάχιστον έτσι το αισθάνομαι, να διατηρήσουμε αυτές τις μνήμες ζωντανές. Λυπάμαι πολλές φορές όταν βλέπω σε συγκεντρώσεις τέτοιου χαρακτήρα μόνον άσπρα μαλλιά. Αισθάνομαι ότι κάτι δεν κάναμε καλά!
Γιά να ξαναδούμε τα πράγματα λοιπόν πατριώτες, απ’ την αρχή όμως!
- Το μυθιστόρημα Τραπεζούντα – Το διαμάντι της Ανατολής κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ωκεανός και παρουσιάζεται αυτήν την περίοδο ανά την Ελλάδα. Παρακολουθήστε την ενότητα Εκδηλώσεις του pontos-news.gr, για να μάθετε πού.
Η συνέντευξη δόθηκε στην Έρση Βατού.
