Η σκηνή είναι σχεδόν σκοτεινή και οι θεατές κάθονται τόσο κοντά που μπορούν να κοιτούν τη Λέλα (Ευτυχία Φαναριώτη) στα μάτια. Ο μονόλογός της είναι σπαρακτικός και ο λόγος της παραληρηματικός. Η σκέψη της πετάει από τα όσα προηγήθηκαν της Καταστροφής στη Σμύρνη μέχρι τη Δραπετσώνα και τα Βούρλα όπου βρίσκεται πρόσφυγας, κλεισμένη σε έναν οίκο ανοχής του Μεσοπολέμου.
Το Τελευταίο Σπίρτο, το θεατρικό έργο που έγραψε ο Θωμάς Σίδερης, στηρίζεται στο υπό έκδοση μυθιστόρημά του «Το μεσοφόρι που χόρευε». Οι πρόσφυγες της Δραπετσώνας, Πόντιοι και Μικρασιάτες, παρελαύνουν πάνω στη σκηνή μέσα από τη Λέλα που γνωρίζει τον Μάρκο Βαμβακάρη και τον Ανέστο Δέλια, ανοίγει την αγκαλιά της στον Πανάγο και στον θετό του γιο Βαγγελάκη, και κλαίει το θάνατο της Αντριάνας, μιας Πόντιας προσφυγοπούλας.
Έναν μικρό αλλά καταλυτικό ρόλο έχει και ο Αναστάσης (Βασίλης Ζώης), ο 19χρονος φαντάρος που ζούσε σ’ ένα απομονωμένο χωριό και ξαφνικά τον κάλεσαν να πολεμήσει στο Μικρασιατικό Μέτωπο.
Για όλα όσα βλέπουμε στη σκηνή αλλά και όλα όσα εννοούνται και τα κουβαλάει μαζί της η πρωταγωνίστριά του, ο Θωμάς Σίδερης μίλησε στο pontos-news.
Ποια είναι η Λέλα της σκηνής και ποια η Λέλα της Γαλάτειας Καζαντζάκη;
Η Γαλάτεια Καζαντζάκη επισκέφτηκε ένα χειμωνιάτικο βράδυ του 1926 τα Βούρλα της Δραπετσώνας, συντροφιά με τον Νίκο Καββαδία. Δεν πήγαν μάλιστα στο κύριο οικιστικό συγκρότημα όπου βρίσκονταν αποκλεισμένες οι πόρνες, αλλά στα σλέπια, εκεί που εξόριζαν –κατά κάποιον τρόπο– τις ανήμπορες γυναίκες, όσες είχαν φθίση και αφροδίσια και όσες περίμεναν παιδί. Τα σλέπια ήταν κάτι μισοβυθισμένες βάρκες σε έναν μικρό όρμο της Δραπετσώνας. Οι συνθήκες που ζούσαν οι γυναίκες αυτές ήταν φριχτές.
Μετά από εκείνη την επίσκεψη η Γαλάτεια Καζαντζάκη έγραψε το «Αμαρτωλόν» και ο Νίκος Καββαδίας ένα άλλο ποίημα που μιλάει για του Ντούνα το ποτάμι. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον που δυο ποιητές βλέπουν την ίδια εικόνα και την αποτυπώνει ο καθένας με τον δικό του τρόπο. Ας μην ξεχνάμε ότι η μία ήταν αστή ποιήτρια και ο άλλος ένας κοσμογυρισμένος ναυτικός. Την ηρωίδα μου πάντως τη δανείζομαι από το «Αμαρτωλόν». Νομίζω ότι κάνει μια πολύ ευαίσθητη προσέγγιση στη ζωή αυτών των γυναικών.
Τότε τι είναι αυτό που διαφοροποιεί τη Λέλα στο Τελευταίο Σπίρτο;
Σε γενικές γραμμές οι δύο ηρωίδες ακολουθούν κοινή πορεία. Εκείνο που διαφοροποιεί τη δική μου Λέλα είναι ο σκληρός και συνάμα ευαίσθητος χαρακτήρας της. Κι αυτό το βλέπουμε καθαρά κάθε φορά που ματώνει προσπαθώντας να ενώσει τα κοφτερά κομμάτια της ζωής της. Σε κάθε περίπτωση, το Τελευταίο Σπίρτο δεν μιλά για κάποια Λέλα· η Λέλα είναι εκείνη που παίρνει την κατάσταση στα χέρια της και αποφασίζει να μιλήσει για τον εαυτό της. Έστω κι αν το κάνει την ύστατη στιγμή.
Τι επιθυμείτε να δώσετε στο κοινό με το συγκεκριμένο έργο;
Το κύριο θέμα του έργου είναι η απώλεια και πώς μπορείς να την διαχειριστείς. Η απώλεια της πατρίδας, η απώλεια των δικών σου ανθρώπων, η απώλεια της μνήμης σου. Η ηρωίδα μου παλεύει μέχρι τέλους, δεν θέλει επ’ ουδενί να αποδεχθεί ούτε την απώλεια ούτε τη σιωπή του Θεού. Σε κάποια στιγμή λέει μάλιστα «Γύρω μου μιλιούνια ο κόσμος και εγώ ήμουνα εντελώς μόνη». Σε πρώτη ανάγνωση, το έργο είναι οι πρόσφυγες που ήρθαν στην Ελλάδα μετά την Καταστροφή και μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Ανταλλαγής. Κουβαλάει μέσα της τον βίαιο ξεριζωμό και την προσφυγιά σε όλη την τραγική διάστασή της.
Σε ένα δεύτερο επίπεδο;
Σε ένα δεύτερο επίπεδο υπάρχει ο συμβολισμός. Τα πρόσωπα διαλύονται μέσα στο χρόνο και επαναλαμβάνονται στη ζωή της με διαφορετικά ονόματα. Η σιωπή του πατέρα της είναι η σιωπή του Θεού. Και από την άλλη, ο άντρας που αγάπησε με τέτοιο πάθος και της στοίχειωσε το μυαλό μοιάζει με την εικόνα του Χριστού πάνω στο σταυρό και κείνη να του πλένει τα πόδια όπως η Μαγδαληνή. Όπως βλέπετε, με απασχολεί ιδιαίτερα το θέμα της θρησκευτικής πίστης και πώς αυτό εισχωρεί στις ζωές των ανθρώπων.
Καταφέρνει όμως η Λέλα να ελέγξει (σε κάποιο βαθμό) τη μοίρα της; Ή παραμένει μια τραγική ηρωίδα έως το τέλος;
Στο Τελευταίο Σπίρτο βλέπουμε μια εθνική τραγωδία πώς εισχωρεί μέσα στην προσωπική τραγωδία. Βλέπουμε την προσφυγιά και τον ξεριζωμό μέσα από τα μάτια μιας πόρνης, ενός ανθρώπου που βρίσκεται στο περιθώριο της ζωής. Η ιδιότητα του απόκληρου ενσωματώνεται μέσα στην ιδιότητα του ξεριζωμένου. Το παιχνίδι εξαρχής φαίνεται χαμένο όχι μόνο για τη Λέλα αλλά και για όποιον βιώνει παρόμοιες καταστάσεις. Ωστόσο, όταν αντιλαμβάνεται πια το πραγματικό νόημα όσων έχουν συμβεί στη ζωή της, αποφασίζει να πει εκείνη την τελευταία λέξη. Είναι η δική της «δικαιοσύνη» και η τιμωρία της.
Ο Αναστάσης έχει έναν σαφή, αν και σιωπηλό, ρόλο στην πλοκή. Ο Ανέστος ποιος είναι;
Πρόκειται για ένα υπαρκτό πρόσωπο. Είναι ο Ανέστος Δελιάς, Σμυρνιός στην καταγωγή, ο οποίος ήρθε στην Ελλάδα μετά την Καταστροφή σε εφηβική ηλικία. Ήταν σπουδαίος μουσικός και συνθέτης, και παρά τα λίγα τραγούδια που έγραψε η παρακαταθήκη που μας άφησε είναι σημαντική. Πέθανε μέσα στην Κατοχή σε νεαρή ηλικία από την πείνα και τις κακουχίες. Ήταν χρήστης ουσιών, και σύμφωνα με τα όσα λέει ο Μάρκος Βαμβακάρης στην αυτοβιογραφία του, ήταν ο μοναδικός από την «Ξακουστή Τετράδα» [Μάρκο Βαμβακάρη, Γιώργο Μπάτη, Ανέστο Δελιά και Στράτο Παγιουμτζή] που πέρασε στην ηρωίνη.
Ο Ανέστος επηρεάζει σε σημαντικό βαθμό τη ζωή της Λέλας. Είναι η σανίδα σωτηρίας που προσπαθεί να πιαστεί μακριά από την πατρίδα της. Στα Βούρλα τον έφερε για πρώτη φορά ο Μάρκος. Έτσι τον γνώρισε. Προσπαθεί να πιαστεί πάνω του και να ξεπεράσει την απώλεια του Αναστάση, ενός δεκαεννιάχρονου φαντάρου που γνώρισε στο Χαλκά Μπουνάρ. Τον βλέπει σαν τη συνέχειά του. Αν ο Αναστάσης σημαδεύει τη ζωή της στη Σμύρνη, ο Ανέστος σημαδεύει τη ζωή της στον Πειραιά. Απ’ ό,τι παρατηρείτε, και οι δυο έχουν παραπλήσια ονόματα και συμβολίζουν υπό μία έννοια την ανάσταση μέσα σε τόσο θανατικό που κατακλύζει τη ζωή της ηρωίδας.
Όλοι οι έγκλειστοι των Βούρλων στο περιθώριο, λοιπόν;
Φυσικά. Οι ρεμπέτες έζησαν στο περιθώριο της κοινωνικής ζωής, όπως και οι γυναίκες που ήταν έγκλειστες στα Βούρλα. Όπως και οι πρόσφυγες άλλωστε, που το τότε αστικό κράτος τούς τοποθέτησε στο περιθώριο γιατί ένιωσε ότι απειλείται. Αυτό που φοβήθηκε η εξουσία ήταν η αλλοίωση του εκλογικού αποτελέσματος. Οι πρόσφυγες τοποθετήθηκαν μακριά από τα κέντρα των πόλεων. Χωρίστηκαν οικογένειες, ο ένας στάλθηκε σε μια πόλη της Μακεδονίας και ο άλλος, από την ίδια οικογένεια, στην Ήπειρο. Αυτή η απομόνωση και το περιθώριο περνούν μέσα στο έργο.
♦ Το Τελευταίο Σπίρτο ανεβάζεται κάθε Δευτέρα στις 20:00 και κάθε Τρίτη στις 21:15 στο LA THEATER (Κωνσταντινουπόλεως 82 και Ιερά Οδός, Γκάζι) | Κρατήσεις θέσεων: 210 5789337 και 6932 445712.
♦ Ειδικά για τους αναγνώστες του pontos-news, έκπτωση στο εισιτήριο από τα 12 στα 8 ευρώ και έκπτωση 50% στις ομαδικές κρατήσεις.
