Στα κιβώτια των προσφύγων από την Αργυρούπολη του Πόντου χώρεσε και μια… βιβλιοθήκη – κυριολεκτικά.
Χειρόγραφα, παλαιές εκδόσεις και βιβλία που είχαν υπηρετήσει την εκπαίδευση μιας ολόκληρης κοινότητας εγκατέλειψαν μαζί με τους ανθρώπους της τον τόπο όπου είχαν συγκεντρωθεί και διαβαστεί. Η διάσωσή τους απαιτούσε χώρο, μεταφορικά μέσα και φροντίδα, την ώρα που οι ίδιοι οι πρόσφυγες αγωνίζονταν για την επιβίωσή τους.
Αυτή την ιστορία επανέφερε στο προσκήνιο η σειρά ντοκιμαντέρ «Όσα φέρνει η μνήμη» της ΕΡΤ3, με το επεισόδιο που ήταν αφιερωμένο στη Βιβλιοθήκη του Φροντιστηρίου της Αργυρούπολης. Μια συλλογή που έφτασε στη Νάουσα, αλλά χρειάστηκε να περάσει και εκεί από αλλεπάλληλες δοκιμασίες.
Μια πόλη μεταλλωρύχων με πολύτιμα βιβλία
Η Αργυρούπολη, νοτιοδυτικά της Τραπεζούντας, υπήρξε σημαντικό κέντρο του ποντιακού ελληνισμού. Συνδεδεμένη με την εκμετάλλευση των μεταλλείων, ανέπτυξε παράλληλα μια αξιόλογη εκπαιδευτική και πνευματική ζωή, με επίκεντρο το Φροντιστήριό της.
Σύμφωνα με το ιστορικό που δημοσιεύει η Εύξεινος Λέσχη Ποντίων Νάουσας, το 1888 ιδρύθηκε στην πόλη ο φιλεκπαιδευτικός σύλλογος «Μεταλλεύς». Το 1908 επανιδρύθηκε με την επωνυμία «Γεώργιος Κυριακίδης», στη μνήμη του φιλολόγου που είχε δωρίσει τη βιβλιοθήκη του. Το όνομα αυτό ακολούθησε τη συλλογή και στη νέα πατρίδα.
Το εύρος των σωζόμενων βιβλίων δίνει μια εικόνα των ενδιαφερόντων και της διδασκαλίας στην κοινότητα.
Στη συλλογή περιλαμβάνονται θεολογικά χειρόγραφα, φιλοσοφικά συγγράμματα και υπομνήματα στον Αριστοτέλη, κείμενα ρητορικής και γραμματικής, καθώς και κώδικες με νομικό περιεχόμενο.
Ξεχωριστή θέση έχουν τα μαθηματάρια: σχολικά κείμενα με ερμηνείες και συνώνυμα ανάμεσα στους στίχους. Δίπλα τους βρίσκονται εκδόσεις από τη Βενετία, τη Βιέννη, την Κωνσταντινούπολη και το Παρίσι.
Έτσι, τα βιβλία διατηρούν ίχνη τόσο της καθημερινής εκπαιδευτικής εργασίας όσο και των ευρύτερων πνευματικών διαδρομών του ελληνισμού.
Από τον Πόντο στα μπαούλα της προσφυγιάς
Η μεταφορά της βιβλιοθήκης συνδέθηκε με τη συλλογική προσπάθεια των Αργυρουπολιτών να διασώσουν, μαζί με τα βιβλία, εκκλησιαστικά κειμήλια και εικόνες. Πρόκειται για τη διαδρομή των προσφύγων μέσω Τραπεζούντας προς την Καλαμαριά, με τα βιβλία τοποθετημένα σε μπαούλα. Αργότερα, περίπου ογδόντα οικογένειες εγκαταστάθηκαν στη Νάουσα, μεταφέροντας και τη συλλογή.
Ανάμεσα στα πρόσωπα που συνδέθηκαν με αυτή την πορεία ήταν ο πρώην δήμαρχος της Αργυρούπολης Νίκος Μουμτζίδης και ο δάσκαλος Γιάννης Κανονίδης. Η βιβλιοθήκη συνόδευσε την εγκατάσταση των προσφύγων, κρατώντας έναν υλικό δεσμό με την εκπαιδευτική ζωή που είχαν αφήσει πίσω τους.
Η άφιξη στην Ελλάδα δεν τελείωσε την περιπέτεια
Στη Νάουσα η βιβλιοθήκη άρχισε να λειτουργεί το 1925, με πρώτη στέγη ένα πρώην οθωμανικό τέμενος. Το 1927 ιδρύθηκε ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Ναούσης «Ο Κυριακίδης».
Η κατάρρευση του κτηρίου και η διάλυση του συλλόγου άνοιξαν έναν νέο κύκλο μετακινήσεων και απωλειών. Τα βιβλία πέρασαν στη Δημοτική Βιβλιοθήκη, ενώ μετά την πυρκαγιά του 1949 μεταφέρθηκαν σε υπόγειο σχολείου. Η διαφύλαξή τους σε ακατάλληλους χώρους στοίχισε στη συλλογή και άλλους τόμους.
Το 1959 ιδρύθηκε η Εύξεινος Λέσχη Νάουσας και το 1964, έπειτα από ενέργειες του δασκάλου Ορφέα Κανονίδη, τα βιβλία επέστρεψαν στους Ποντίους της πόλης. Η διάσωση απέκτησε έτσι συνέχεια: μετά τη γενιά που τα μετέφερε από τον Πόντο, άλλοι άνθρωποι ανέλαβαν να τα αναζητήσουν και να τα συγκεντρώσουν ξανά.
Από τα κιβώτια στην ψηφιοποίηση
Η Εύξεινος Λέσχη καταγράφει στο ιστορικό της 973 σωζόμενους τόμους, οι οποίοι φυλάσσονται σε ειδικές συνθήκες. Μάλιστα, το 2012 ολοκληρώθηκε η ψηφιοποίηση της ιστορικής συλλογής σε συνεργασία με τη Μονάδα Ψηφιοποίησης του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Η προσπάθεια ανάδειξης της βιβλιοθήκης συνδέεται και με το σχεδιαζόμενο μουσείο της Ευξείνου Λέσχης Ποντίων Νάουσας στο κτήριο Τουρπάλη. Όπως είχε καταγράψει το pontosnews.gr σε ρεπορτάζ του τον Απρίλιο του 2026, η ιστορική συλλογή προορίζεται να βρεθεί στο επίκεντρο της έκθεσης, πλαισιωμένη από οικογενειακά κειμήλια.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τον ξεριζωμό, τα βιβλία εξακολουθούν να μαρτυρούν τι δίδασκαν, τι διάβαζαν και τι επέλεξαν να διασώσουν οι άνθρωποι της Αργυρούπολης.
Το επεισόδιο του ντοκιμαντέρ ΕΡΤ3 προσφέρει την αφορμή να ξαναδούμε αυτή τη διαδρομή. Το σενάριο και τη σκηνοθεσία υπογράφει ο Ηλίας Ιωσηφίδης και τα κείμενα, την παρουσίαση και την αφήγηση ο Λευτέρης Ελευθεριάδης.
Στα γυρίσματα συμμετείχαν ο πρώην πρόεδρος της Λέσχης Γιάννης Καϊλάρης, ο ο επιστημονικός συνεργάτης της Έδρας Ποντιακών Σπουδών Θεοδόσης Κυριακίδης, ο πρόεδρος της Λέσχης Φώτης Φανιάδης, καθώς και η Τζωρτζίνα Αθανασίου, υπεύθυνη δημοσίων σχέσεων, και η Μαρία Φανιάδου, μέλος.
