Στο αλογοπάζαρο των Ιωαννίνων, κάπου ανάμεσα στο 1928 και το 1931, η Έλλη Παπαδημητρίου σήκωσε τη φωτογραφική της μηχανή. Μια εικόνα από εκείνη την καθημερινή σκηνή έμελλε να γίνει, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, μέρος μιας έκθεσης για την Ελλάδα που γνώρισε η Σμυρνιά γεωπόνος στις περιοδείες της για την προσφυγική αποκατάσταση.
Η Έλλη Παπαδημητρίου είχε μαζί της μια Kodak. Ταξίδευε για τη δουλειά της σε μια χώρα που προσπαθούσε να εγκαταστήσει εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Μπροστά στο φακό της πέρασαν οικισμοί, τοπία και άνθρωποι, πρόσφυγες και γηγενείς. Οι εικόνες τους δεν αποτελούν ένα ενιαίο «άλμπουμ της προσφυγιάς»: είναι και μια καταγραφή των τόπων όπου οι νεοφερμένοι κλήθηκαν να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους.
Αυτές οι φωτογραφίες παρουσιάζονται έως τις 30 Νοεμβρίου στην έκθεση «Η αδρή ουσία των πραγμάτων I Έλλη Παπαδημητρίου», στο Μουσείο Αργυροτεχνίας, στα Ιωάννινα. Την διοργανώνουν το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, το 18ο Photometria International Photography Festival και το Μουσείο Μπενάκη, με επιμέλεια της Ιωάννας Πετροπούλου.
Από τη Σμύρνη στην προσφυγική αποκατάσταση
Η Έλλη Παπαδημητρίου γεννήθηκε στη Σμύρνη και σπούδασε γεωπονία στην Αγγλία. Η Καταστροφή άλλαξε τις προοπτικές επιστροφής της στη γενέθλια πόλη. Στην Ελλάδα εργάστηκε για την Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων, τον οργανισμό που ανέλαβε σημαντικό μέρος της δύσκολης επιχείρησης εγκατάστασης των προσφύγων.
Η αγροτική αποκατάσταση δεν σήμαινε απλώς να δοθεί σε μια οικογένεια ένα σπίτι. Προϋπέθετε γη, εργαλεία, ζώα, υποδομές και δυνατότητα καλλιέργειας. Οι άνθρωποι που έφταναν από διαφορετικούς τόπους έπρεπε να επιβιώσουν σε συνθήκες συχνά άγνωστες, ενώ η εγκατάστασή τους άλλαζε και την καθημερινότητα των παλαιότερων κατοίκων.
Η Έλλη Παπαδημητρίου βρέθηκε κοντά σε αυτή την πραγματικότητα ως γεωπόνος.
Στις διαδρομές της στην Ήπειρο και τη Μακεδονία, το βλέμμα της στράφηκε στα πρόσωπα αλλά και σε όσα τα περιέβαλαν: το χωριό, την εργασία, τα μέσα μετακίνησης, το τοπίο. Δεν χρειάζεται να χαρακτηριστεί κάθε εικονιζόμενος πρόσφυγας για να αποκτήσουν οι φωτογραφίες θέση στην ιστορία της προσφυγικής εγκατάστασης. Η αξία τους βρίσκεται και στο περιβάλλον που διασώζουν.
Από τη Νίγδη στην Κόνιτσα, από τη Λιβερά σε έναν νέο συνοικισμό
Στα κατάλοιπα της Έλλης Παπαδημητρίου, που φυλάσσονται στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ), υπάρχουν καταχωρίσεις που δίνουν ονόματα και προέλευση σε κάποιους από τους ανθρώπους της αποκατάστασης.
Μια φωτογραφία της δεκαετίας του 1920 καταγράφεται ως εικόνα προσφύγων από τη Νίγδη, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν μετά την ανταλλαγή στην Κάτω Κόνιτσα. Η πληροφορία προέρχεται από σημείωση στο πίσω μέρος της φωτογραφίας.
Ένα άλλο τεκμήριο περιγράφει το πρώτο συμβούλιο της Νέας Λιβεράς. Σύμφωνα με τη σημείωση που διασώζουν τα ΑΣΚΙ, πρόσφυγες από τη Λιβερά του Πόντου συγκεντρώθηκαν για το σχηματισμό του νέου συνοικισμού, έχοντας μαζί τους βιβλία και κοινοτικά έγγραφα που είχαν περισώσει. Η αρχειακή καταχώριση δίνει την Κοζάνη ως πιθανό τόπο· η ίδια η ένδειξη δεν επιτρέπει βεβαιότητα.
Στο ίδιο αρχείο καταγράφεται και μια φωτογραφία νεαρής Πόντιας που μεταφέρει ξύλα. Η λεζάντα της παραπέμπει σε εγκατάσταση προσφύγων από τη Λιβερά στον Ταΰγετο, κοντά στην Καστανιά.
Σε μια ακόμη καταχώριση, μια σκηνή από «ιπποδρομίες» προσφύγων της Νέας Καισάρειας συνδέεται με τα άλογα που τους είχαν δοθεί για τη δουλειά. Τέτοιες σημειώσεις δεν αντικαθιστούν την εικόνα, δίνουν όμως στοιχεία για να διαβαστεί: ποιοι αναγνωρίζονται, πού και με ποια αφορμή φωτογραφήθηκαν.
«Σκηνοθεσία καμιά»
Η ίδια επέστρεψε σε εκείνες τις λήψεις δεκαετίες αργότερα. Στον πρόλογο του λευκώματος Παλιές φωτογραφίες: Ήπειρος-Μακεδονία, που εκδόθηκε το 1977, σημείωνε ότι είχαν τραβηχτεί από το 1928 έως το 1931, σε περιοδείες για την αγροτική αποκατάσταση των προσφύγων.
Περιέγραφε μια απλή διαδικασία, χωρίς ιδιαίτερη προετοιμασία και με «σκηνοθεσία καμιά». Η μικρή μηχανή της την ακολουθούσε στη δουλειά· κάποιες φορές χρησιμοποιούσε και μια δανεική υπηρεσιακή. Όταν οι φωτογραφίες μεγεθύνθηκαν, όπως εξηγούσε, ήρθαν ξανά στην επιφάνεια μορφές, τοπία, κτίσματα και συνήθειες μιας εποχής που είχε αλλάξει.
Η ίδια η χρονολογία των λήψεων έχει σημασία. Δεν πρόκειται για εικόνες από τις ημέρες της Καταστροφής ή της πρώτης άφιξης στα λιμάνια, αλλά για τα χρόνια που ακολούθησαν. Μεταφέρουν το βλέμμα από την έκτακτη ανάγκη στη μακρά και δύσκολη διαδικασία της εγκατάστασης.
Το έργο της Έλλης Παπαδημητρίου δεν περιορίστηκε στη φωτογραφία.
Συνεργάστηκε με το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών και συνδέθηκε με τη διάσωση μαρτυριών για τον κόσμο της Ανατολής. Αργότερα, στον Κοινό Λόγο, οι προφορικές αφηγήσεις ανθρώπων απέκτησαν κεντρική θέση στη δουλειά της.
Ανάμεσα στις προφορικές μαρτυρίες και τις φωτογραφίες υπάρχει μια συγγένεια: και στις δύο περιπτώσεις το ενδιαφέρον μετακινείται από τις γενικές περιγραφές προς τους ανθρώπους και τις εμπειρίες τους. Μέρος του φωτογραφικού της αρχείου φυλάσσεται στο Μουσείο Μπενάκη και κατάλοιπά της στα ΑΣΚΙ· η έκθεση των Ιωαννίνων δίνει την ευκαιρία να ξαναδούμε μέρος αυτής της διαδρομής μέσα από την ιστορική στιγμή στην οποία γεννήθηκε.
