Ήταν μια από τις περσινές επιτυχίες και τώρα παίζεται ξανά για λίγες παραστάσεις. Ο λόγος για τον Ζορμπά που μέχρι τις 8 Νοεμβρίου παίζεται ξανά στη Θεσσαλονίκη και συγκεκριμένα στο Θέατρο Μονής Λαζαριστών. Όπως και πέρυσι στον ίδιο χώρο, που έγινε μεγάλη εισπρακτική και εμπορική επιτυχία. Και παρά το «σφιχτό» πρόγραμμα της κρατικής σκηνής της συμπρωτεύουσας, οι υπεύθυνοι βρήκαν λίγες μέρες κενό για να το ανεβάσουν ξανά.
Φυσικά η βάση και για τη συγκεκριμένη παράσταση και για όσες προηγήθηκαν είναι το βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1946. Βέβαια, όπως θα διαβάσετε παρακάτω, ο συγγραφέας είχε δημοσιεύσει κάποια προσχέδια από το 1936.
Αθροίζοντας τα χρόνια μιλάμε για 80-90 χρόνια ζωής. Φυσικά η μεγάλη έκρηξη έγινε το 1964 με την ταινία Αλέξης Ζορμπάς του Μιχάλη Κακογιάννη που έφτασε μέχρι τα Όσκαρ αλλά και μέχρι την άκρη του κόσμου.
Ναι, ο Ζορμπάς έγινε μέχρι και τουριστικό project –για να μιλήσουμε και τη γλώσσα των τεχνοκρατών– που πολλές φορές φλέρταρε (ενίοτε και ξεπέρασε) το φολκλόρ, κάνοντας την κεντρική ιδέα του Καζαντζάκη να χαθεί με μπουζούκια και εικόνες καρτποσταλικές. Νά όμως που σε βάθος χρόνου όχι μόνο δεν αλλοίωσε το μύθο του ήρωα, αλλά τον πέρασε και στο σήμερα. Γιατί όπως φαίνεται από την επιτυχία της παράστασης, ακόμα και στη σημερινή σκληρότητα και στον όχι και τόσο ευχάριστο κόσμο στον οποίον ζούμε, η περσόνα και η φιλοσοφία του Αλέξη Ζορμπά, δεν μοιάζει παρελθοντική αλλά ίσως και αιώνιος πόθος.
Τι συμβαίνει στον Βορρά
Στην παράσταση του ΚΘΒΕ, σε διασκευή και σκηνοθεσία Λευτέρη Γιοβανούδη, το παρόν της τεχνολογίας συναντάται με τη διαχρονικότητα του έργου. Ο Χρήστος Παπαδόπουλος έχει γράψει μουσική, αν και η σκηνή με το συρτάκι του Μίκη Θεοδωράκη έχει κρατηθεί ατόφια. Και μουσικά και οπτικά. Όσον αφορά τους ηθοποιούς, το ρόλο του αφεντικού υποδύεται ο Νίκος Τσολερίδης, η Κλειώ Δανάη Οθωναίου είναι η χήρα, η Μπέττυ Νικολέση η Μαντάμ Ορτάνς. Και βέβαια, πάνω απ’ όλα, ο Πασχάλης Τσαρούχας είναι ο Αλέξης Ζορμπάς. Σε όλα του. Στη λεβεντιά, στη φιλοσοφία ζωής του ήρωα, στις κινήσεις του, στην παρουσία και την ερμηνεία του.
Το κοινό της συμπρωτεύουσας αγκάλιασε και αγάπησε την παράσταση. Ξέχωρα ότι είναι καλοστημένη και λαμπερή, ως φαίνεται στην γκρίζα πραγματικότητα που βιώνουμε, τα χρώματα και οι αναμνήσεις μιας άλλης εποχής, συν ένας ήρωας που έχει όλα τα καλά και τα αρνητικά μας ως φυλή, λειτουργούν λυτρωτικά για το κοινό.
Και αν σκεφτεί κάποιος πόσο έχει περάσει ο μύθος του Ζορμπά ανά δεκαετίες, το γεγονός ότι το 2026 γίνεται πάλι επιτυχία, σημαίνει πολλά. Αρά εδώ δεν ισχύει ο στίχος του Σταμάτη Κραουνάκη και Μάνου Τσιλιμίδη: «τέρμα τα ντεμέκ, / φάγαμε μαρμάγκα / και Ζορμπά Λε Γκρεκ». Ίσως γιατί ανακαλύψαμε ότι ο «Ζορμπά Λε Γκρεκ» μπορεί και να είμαστε εμείς.
Ο αληθινός Ζορμπάς
Το μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη ξεκίνησε να γράφεται στην Αίγινα το 1941. Όμως νεότερες μελέτες έδειξαν ότι ο συγγραφέας είχε δημοσιεύσει μέρος του προλόγου του βιβλίου στο περιοδικό Κρητικές σελίδες, τον Δεκέμβριο του 1936.
Στην τελική του μορφή και με τον τίτλο Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1946.
Την επόμενη χρονιά, το 1947, κυκλοφόρησε μεν στη Γαλλία από τον εκδοτικό οίκο Du Chéne, αλλά το βιβλίο κατασχέθηκε από τον Hachette για χρηματικές διαφορές που υπήρχαν ανάμεσα στους δύο εκδοτικούς οίκους, και εξαφανίστηκε από τα βιβλιοπωλεία. Πάντως το 1954 (που ως φαίνεται είχε λυθεί το πρόβλημα με τους εκδοτικούς οίκους) πήρε το βραβείο του καλύτερου ξένου μυθιστορήματος που εκδόθηκε στη Γαλλία. Φυσικά το βιβλίο είχε μεταφραστεί στις περισσότερες γλώσσες, και ειδικά μετά την ταινία του 1964, εκτοξεύτηκε.
Όσον αφορά την αλήθεια, ο πραγματικός Ζορμπάς λεγόταν Γιώργος και όχι Αλέξης, και ουδέποτε στη ζωή του πήγε στην Κρήτη. Επίσης, σε αντίθεση με το βιβλίο, με τον συγγραφέα-αφεντικό δεν συναντήθηκαν στον Πειραιά αλλά στο Άγιον Όρος. Πριν ο Ζορμπάς ωστόσο φτάσει στην Αθωνική Πολιτεία, είχε περάσει από πολλά μέρη.
Γεννήθηκε το 1865. Αρχικά σαν τόπος γεννήσεως του αναφερόταν ο Κολινδρός του Νομού Πιερίας. Νεότερα στοιχεία όμως, δείχνουν ότι ο πραγματικός τόπος γεννήσεώς του είναι το Καταφύγι Πιερίων της Περιφερειακής Ενότητας Κοζάνης.
Όπως και να ναι, ο Ζορμπάς ήταν Μακεδόνας. Ήταν γιος του πλούσιου κτηματία και τσέλιγκα Φώτη Ζορμπά και της Ευγενίας Σπανού, και είχε άλλα τρία αδέλφια. Παρόλο που υπήρχαν χρήματα από το σπίτι, ο Γιώργος έκανε πολλές δουλειές για να επιβιώσει: κτηνοτρόφος, υλοτόμος, σιδεράς, γανωματής, σταβλιτής, μεταλλωρύχος, επιχειρηματίας. Ήταν και πολύτεκνος καθώς με την πρώτη του σύζυγο Ελένη, έκαναν 12 παιδιά, εκ των οποίων επέζησαν 7. Η Ελένη ήταν κόρη του αρχιεργάτη του μεταλλείων Γιάννη Καλκούνη που τότε ήταν αφεντικό του Ζορμπά.
Ο τελευταίος ερωτεύτηκε την Ελένη, ο πατέρας της όμως δεν τον ήθελε για γαμπρό του και τελικά κλέφτηκαν. Όλα τα παραπάνω συνέβησαν στη Χαλκιδική. Τη σύζυγο του την αγαπούσε πολύ, και ο θάνατός της τον βύθισε σε βαθιά θλἰψη. Ήταν τότε, το 1915, που πήρε την απόφαση να γίνει καλόγερος και πήγε στο Άγιον Όρος. Η γνωριμία του όμως με τον Καζαντζάκη αλλάζει τα πλάνα του.
Έτσι κατεβαίνουν και οι δυο στην Μάνη όπου εκμεταλλεύονται τα ορυχεία της Πράστοβας. Όπως έγινε δηλαδή στο βιβλίο, αλλά σε άλλη περιοχή.
Όπως γράφει η wikipedia, το 1920 ακολούθησε τον Νίκο Καζαντζάκη ως απεσταλμένο του ελληνικού κράτους στην περιοχή του Εύξεινου Πόντου, μετά τη Γενοκτονία, όπου διέσωσε περίπου 100.000 Πόντιους, μεταφέροντάς τους στη Θεσσαλονίκη, σύμφωνα με τα αρχεία του υπουργείου Εξωτερικών της Ελλάδας.
Μετά από τις περιπλανήσεις του στην Ελλάδα, πηγαίνει μαζί με την κόρη του Κατερίνα στα Σκόπια. Εκεί παντρεύεται τη δεύτερη γυναίκα του και δημιουργεί τη νέα του οικογένεια. Και ως φαίνεται, αυτή η μετάβαση στο εξωτερικό σήμανε και το τέλος της φιλίας του με τον Νίκο Καζαντζάκη.
Ο Γιώργος Ζορμπάς έφυγε από την ζωή το 1941, εξουθενωμένος από τις κακουχίες και την πείνα του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου. Ο τάφος του βρίσκεται στο νεκροταφείο του Δήμου Μπούτελ, στα Σκόπια.
Ναι, το φινάλε της ζωής του δεν ήταν ανάλογο με τον μυθιστορηματικό του βίο. Αλλά αυτό δεν συμβαίνει με τους περισσότερους ανθρώπους;
Πάντως στο εντελώς Ζορμπάς DNA του, δισέγγονος του είναι ο αξέχαστος Παύλος Σιδηρόπουλος.
Ο καιρός των Ελλήνων
Η παγκόσμια επιτυχία του βιβλίου έκανε τον ηθοποιό Φρέντερικ Μαρτς –που το 1953 ήταν από τα πρώτα ονόματα στο Χόλιγουντ– να θελήσει να το μεταφέρει στον κινηματογράφο. Ως πρωταγωνιστής αλλά και παραγωγός. Μάλιστα εκείνη τη χρονιά βρισκόταν στην Κρήτη και το ανακοίνωσε στους δημοσιογράφους. Ήθελε μάλιστα για σκηνοθέτη τον Ελίας Καζάν. Μόνο που κάπου στράβωσε το project και δεν έγινε. Χρειάστηκαν 10 χρόνια (και 7 από το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη, που έφυγε από την ζωή το 1957) για να γίνει τελικά η ταινία.
Με σκηνοθέτη τον Μιχάλη Κακογιάννη και πρωταγωνιστή έναν Μεξικανό: Τον Άντονι Κουίν.
«Ο Άντονι Κουίν, μονοκόμματος, πελώριος και αξύριστος, είναι ένας τέλειος Ζορμπάς», είχε γράψει ο νεαρός τότε δημοσιογράφος Φρέντυ Γερμανός που κάλυπτε τα γυρίσματα, που για τρεις μήνες έγιναν στην Κρήτη. Αν και ξεκίνησαν με γκολ από τα αποδυτήρια, καθώς η πρώτη επιλογή για το ρόλο της Μαντάμ Ορτανς ήταν η Σιμόν Σινιορέ. Όταν όμως η τελευταία διαπίστωσε πως ο σκηνοθέτης ήθελε να της προσθέσει χρόνια με ειδικό μακιγιάζ, αποχώρησε.
Η Λίλα Κέντροβα, που την αντικατέστησε, αποδείχτηκε λίρα 100, καθώς στα Όσκαρ του 1965 κέρδισε του β’ γυναικείου ρόλου ως Μαντάμ Ορτάνς. Ένας ρόλος που την…κυνήγησε και μετά.
Και μπορεί να υπήρξαν γκρίνιες και διαμαρτυρίες για την όχι και τόσο «τουριστική» εικόνα της χώρας μας, όπως πίστευαν κάποιοι, αλλά η ταινία υπήρξε τεράστια επιτυχία σε όλους τους τομείς. Για την ιστορία, ο Άλαν Μπέιτς υποδύθηκε το ξένο αφεντικό (βλέπε Καζαντζάκης), ενώ από ελληνικής πλευράς είχαμε μεταξύ άλλων: Ειρήνη Παππά, Γιώργο Φούντα αλλά και τους πρωτοεμφανιζόμενους τότε Σωτήρη Μουστάκα, Ελένη Ανουσάκη και Γιώργο Βογιατζή.
Και φυσικά η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη που όχι μόνο πέρασε στην ιστορία, αλλά έγινε κάτι σαν εθνικό μας soundtrack.
Για να καταλάβετε για τη διαχρονικότητα της μουσικής του, το 1999 ο νεαρός τότε βρετανός σκηνοθέτης Γκάι Ρίτσι (μετέπειτα σύζυγος της Μαντόνα) στην πρώτη του ταινία, τις Δυο καπνισμένες κάνες, στην capitale σκηνή έβαλε τη μουσική του Θεοδωράκη από τον Ζορμπά.
Εκτός από το όσκαρ της Κέντροβα, η ταινία κέρδισε άλλα δύο: Καλλιτεχνικής Διεύθυνσης (για ασπρόμαυρη ταινία) για τον Βασίλη Φωτόπουλο, και Φωτογραφίας (για ασπρόμαυρη ταινία) για τον Γουόλτερ Λάσαλι. Ο τελευταίος απέδειξε ότι το πνεύμα του Ζορμπά υπήρξε καθοριστικό για την ζωή του, καθώς αγάπησε την Κρήτη τόσο πολύ, που όχι μόνο αγόρασε σπίτι στο νησί, αλλά όταν έφυγε από τον κινηματογράφο έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του εκεί (πέθανε το 2017).
Zorba the Greek
Mπορεί το 1968 στην Ελλάδα να είχαμε χούντα, αλλά στο Broadway των ΗΠΑ, μετά την καλή πορεία του Ilya Darling (δηλαδή της μιούζικαλ θεατρικής διασκευής τού Ποτέ την Κυριακή) ανεβαίνει το Zorba the Greek. Δηλαδή η μιούζικαλ μεταφορά της ταινίας.
Αρχικά χωρίς τη μουσική του Θεοδωράκη, αλλά με του Τζον Κάντερ, ενός από τους σπουδαιότερους θεατρικούς συνθέτες και κυρίως στα μιούζικαλ.
Όπως καταλαβαίνετε, ο Ζορμπάς τότε έγινε με εντελώς αμερικάνικη ματιά. Παρ’ όλα αυτά η παράσταση είχε επιτυχία και άρχισε τις περιοδείες ανά τη χώρα.
Και στο ανέβασμα του 1971 στο Νιου Τζέρσεϊ, το ρόλο του Ζορμπά υποδύθηκε ο Τίτος Βανδής που τότε βρισκόταν στις ΗΠΑ.
Η παράσταση συνέχισε να παρουσιάζεται και σε άλλες χώρες μέχρι το 1983 που ο Μιχάλης Κακογιάννης ανεβάζει στο Μπρόντγουεϊ τη δική του μιούζικαλ εκδοχή. Και εδώ πρωταγωνιστούν ο Άντονι Κουίν και η Λίλα Κέντροβα.
Η τελευταία αποδείχτηκε η τυχερή του συγκεκριμένου ανεβάσματος, καθώς κέρδισε το βραβείο Τόνι για την ερμηνεία της ως Μαντάμ Ορτάνς.
Η παράσταση πήγε πολύ καλά εισπρακτικά, ειδικά αν σκεφτεί κάποιος ότι πλέον κόντευε δυο δεκαετίες όλη αυτή η ιστορία. Γι’ αυτό και ίσως οι κριτικές ήταν στο σύνολο τους απαξιωτικές για το εν λόγω ανέβασμα.
Κι εδώ αρχίζει και η γκρίνια στη χώρα μας. Και η δική μας απαξίωση, χωρίς όμως να φταίει το έργο αλλά η τουριστική εικόνα που είχε μεταφερθεί στον υπόλοιπο πλανήτη. Ειδικά στα χρόνια της χούντας, οι ξένοι έβλεπαν μια εικόνα της χώρας μας που πια δεν ήταν αυτή που παρουσίαζε η ταινία το 1964.
Παρ’ όλα αυτά, το 1979 ο Ζορμπάς γίνεται μπαλέτο από τη Λυρική Σκηνή με τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Και λίγα χρόνια μετά, το 1988 η παράσταση ταξιδεύει στην Αυστραλία, και συγκεκριμένα στο Σίδνει.
Η επιστροφή ενός μύθου
Για όλα αυτά που αναφέραμε παραπάνω, η μεταφορά του Ζορμπά στο θέατρο έγινε για πρώτη φορά το 1983 και μάλιστα στην Κύπρο. Και εδώ κρύβεται μια άκρως συγκινητική ιστορία: Η παράσταση έκανε πρεμιέρα στις 23 Δεκεμβρίου 1983 στο Θέατρο Σιαντεκλαίρ στη Λευκωσία, που από αυτή την παράσταση και μετά μετονομάστηκε σε «Νέο Θέατρο Βλαδίμηρου Καυκαρίδη».
Ο Καυκαρίδης ήταν ένας ονομαστός σκηνοθέτης και ηθοποιός του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου, που εκείνη την περίοδο μόλις είχε αποχωρήσει από τον Κυπριακό Θεατρικό Οργανισμό.
Σχεδίαζε τη μεταφορά του Ζορμπά στην σκηνή, αλλά δυστυχώς έφυγε ξαφνικά από τη ζωή από καρδιακή προσβολή στις 3 Νοεμβρίου 1983, σε ηλικία μόλις 52 ετών.
Η παράσταση ανέβηκε σε διασκευή και σκηνοθεσία Φώτου Φωτιάδη, ο οποίος έπαιξε και τον κεντρικό ρόλο στην παράσταση, που φυσικά ήταν αφιερωμένη στον εκλιπόντα.
Και μια μικρή σημείωση: Ο θάνατος του Καυκαρίδη ήταν η αφορμή για να γίνει θεσμός στην Kύπρο η κρατική επιχορήγηση προς το Ελεύθερο Θέατρο.
Όσον αφορά τη χώρα μας, το καλοκαίρι του 1984 ο Γιάννης Βόγλης ίδρυσε τον Καλλιτεχνικό Οργανισμό «Ανατολή». Τότε ανέβασε τη θεατρική μεταφορά του «Αλέξη Ζορμπά», με την οποία περιόδευσε με τεράστια επιτυχία στην Ελλάδα, την Κύπρο και τον Καναδά.
Τον Ιούλιο του 1988 ο Σταύρος Παράβας ανεβἀζει στο θέατρο του Λυκαβηττού τον Αλέξη Ζορμπά, σε σκηνοθεσία Γιώργου Ρεμούνδου και συμπρωταγωνιστές του τον Αντώνη Καφετζόπουλο και την Άννα Φόνσου. Το αξιοσημείωτο είναι ότι εδώ χρησιμοποιήθηκε η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Οι κριτικές της εποχής ήταν συγκρατημένες για το όλο εγχείρημα, αν και χαρακτήρισαν την παράσταση ως αξιοπρεπέστατη και αρκετά διασκεδαστική.
Και φτάνουμε στον αιώνα μας, και συγκεκριμένα στο καλοκαίρι του 2001. Ο Αλμπέρτο Εσκενάζι αναλαμβάνει την προσαρμογή, τη σκηνοθεσία και φυσικά τον πρωταγωνιστικό ρόλο στον δικό του Αλέξη Ζορμπά. Δίπλα του ο Γιώργος Γιαννόπουλος στο ρόλο του ξένου. Τη μουσική στην παράσταση υπέγραφε ο Γιάννης Σπυρόπουλος (Μπαχ) ενώ ανέβηκε ξανά και το καλοκαίρι των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας, το 2004.
Το 2010, στο Εθνικό Θέατρο, με όχημα το μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη, ο Λιθουανός σκηνοθέτης Τσέζαρις Γκραουζίνις στήνει μια διαφορετική παράσταση που στο εισαγωγικό του σημείωμα την παρουσιάζει ως «ημερολόγιο καταστρώματος ενός περιπετειώδους ταξιδιού».
Στην ουσία ήταν μια πρωτότυπη δραματουργική σύνθεση, από τη συνεργασία του σκηνοθέτη με τους ηθοποιούς κατά τη διάρκεια των προβών. Ανάμεσα στους ηθοποιούς που πρωταγωνιστούσαν σημειώνουμε μεταξύ άλλων τους: Μανώλη Μαυροματάκη, Δέσποινα Κούρτη και Δημήτρη Κουρούμπαλη.
Το 2017 ο Γρηγόρης Βαλτινός γίνεται «Αλέξης Ζορμπάς». Σε μια χορταστική παράσταση με τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, σε σκηνοθεσία του Σταμάτη Φασουλή και σε διασκευή των Θανάση Παπαθανασίου και Μιχάλη Ρέππα.
Δίπλα στον πρωταγωνιστή ήταν ο Μέμος Μπεγνής και η Ταμίλα Κουλίεβα. Η παράσταση ανέβηκε τη σεζόν 2017-18 στο θέατρο Βέμπο και μετά πήγε καλοκαιρινή περιοδεία. Στην ουσία ήταν μια δημιουργία απενοχοποίησης από το μύθο του έργου, με ήλιο, θάλασσα, καλή διάθεση, και σε δεύτερο επίπεδο περνούσαν τα φιλοσοφικά ερωτήματα και οι στοχασμοί του συγγραφέα.
Η επιτυχία της παράστασης άνοιξε το δρόμο το 2022 στον Γιάννη Κακλέα να δώσει τη δική του εκδοχή στον τόσο ελληνικό, αλλά και διεθνή μύθο του Ζορμπά.
«Μια παράσταση βγαλμένη κατευθείαν από την ελληνική ψυχή», όπως σημείωνε ο σκηνοθέτης, που υπέγραφε μαζί με τον Γεράσιμο Ευαγγελάτο τη διασκευή. Και φυσικά με τη μουσική του Μἰκη Θεοδωράκη.
Ο Γιάννης Στάνκογλου ήταν ο πρωταγωνιστής σε έναν πολυπληθή θίασο με τον Αιμιλιανό Σταματάκη στο ρόλο του ξένου και τη σπουδαία Όλια Λαζαρίδου ως Μαντάμ Ορτάνς.
Εν κατακλείδι: Με τον Ζορμπά δεν τελειώνουμε ποτέ. Κι αυτό δεν το λες και κακό.
Σπύρος Δευτεραίος
