Η 24η Σεπτεμβρίου δεν είναι η επίσημη ημέρα μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας. Είναι όμως η ημερομηνία κατά την οποία, το 1998, η Βουλή των Ελλήνων ψήφισε ομόφωνα τον νόμο 2645/1998 και όρισε τη 14η Σεπτεμβρίου ως ημέρα εθνικής μνήμης.
Η απόφαση ελήφθη 75 χρόνια μετά τη Συνθήκη της Λοζάνης, τέσσερα χρόνια μετά την αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου και δύο χρόνια μετά τη θεσμοθέτηση της ημέρας μνήμης για τη Γενοκτονία των Αρμενίων.
Η διαδρομή αυτή δείχνει ότι η ελληνική πολιτεία δεν αντιμετώπισε εξαρχής ως ενιαίο ιστορικό κεφάλαιο την εξόντωση και τον ξεριζωμό των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι αναγνωρίσεις ήρθαν σταδιακά, με διαφορετικούς νόμους και ξεχωριστές ημέρες μνήμης.
Και μια σημαντική εκκρεμότητα παραμένει: η Ελλάδα δεν έχει αναγνωρίσει επισήμως τη Γενοκτονία των Ασσυρίων.
Από τη Λοζάνη στη νομική έννοια της Γενοκτονίας
Η Συνθήκη της Λοζάνης υπογράφηκε στις 24 Ιουλίου 1923, οριοθετώντας τη νέα Τουρκία και διαμορφώνοντας το μεταπολεμικό πλαίσιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Είχε προηγηθεί, τον Ιανουάριο του ίδιου έτους, η Σύμβαση για την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών.
Η Λοζάνη έκλεισε τις διεθνείς εκκρεμότητες του πολέμου, χωρίς όμως να επιλύσει το ζήτημα της ευθύνης για τις μαζικές σφαγές, τις εκτοπίσεις, τα τάγματα εργασίας και τον αφανισμό των χριστιανικών κοινοτήτων.
Χρειάζεται πάντως, μια ουσιαστική ιστορική διευκρίνιση: ο όρος «γενοκτονία» δεν υπήρχε το 1923. Διατυπώθηκε το 1944 από τον Ραφαέλ Λέμκιν και απέκτησε διεθνή νομική υπόσταση με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για την Πρόληψη και Καταστολή του Εγκλήματος της Γενοκτονίας, η οποία υιοθετήθηκε το 1948.
Επομένως, τα 71 ή τα 75 χρόνια από τη Λοζάνη δεν αποτυπώνουν καθυστέρηση απέναντι σε έναν νομικό μηχανισμό που υπήρχε ήδη το 1923. Αποτυπώνουν όμως το μεγάλο χρονικό διάστημα που χρειάστηκε για να δώσει η ελληνική πολιτεία θεσμικό όνομα και επίσημη ημέρα μνήμης στα εγκλήματα.
1994: Η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ποντίων
Στις 24 Φεβρουαρίου 1994, η Βουλή αναγνώρισε επισήμως τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και καθιέρωσε τη 19η Μαΐου ως ημέρα μνήμης, με το νόμο 2193/1994.
Είχαν περάσει 71 χρόνια από τη Λοζάνη και δεκαετίες κατά τις οποίες η ιστορική μνήμη διατηρούνταν κυρίως μέσα στις οικογένειες των προσφύγων, στα ποντιακά σωματεία και μέσα από την έρευνα και τις μαρτυρίες των επιζώντων.
Η απόφαση του 1994 αποτέλεσε την πρώτη αυτοτελή νομοθετική πράξη της ελληνικής πολιτείας για τη Γενοκτονία ενός από τους ελληνικούς πληθυσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
1996: Η Γενοκτονία των Αρμενίων
Δύο χρόνια αργότερα, στις 25 Απριλίου 1996, ψηφίστηκε ο νόμος 2397/1996, με τον οποίο η 24η Απριλίου καθιερώθηκε ως ημέρα μνήμης της Γενοκτονίας των Αρμενίων από την Τουρκία.
Η ημερομηνία παραπέμπει στην 24η Απριλίου 1915, όταν άρχισαν στην Κωνσταντινούπολη οι συλλήψεις Αρμενίων διανοουμένων, κληρικών και εκπροσώπων της κοινότητας – γεγονός που θεωρείται συμβολικά η αφετηρία της Γενοκτονίας.
Η ελληνική αναγνώριση ήρθε 81 χρόνια αργότερα και τοποθετήθηκε χρονικά ανάμεσα στους δύο νόμους που αφορούσαν τον ελληνισμό του Πόντου και της υπόλοιπης Μικράς Ασίας.
1998: Η σειρά της Μικράς Ασίας
Στις 24 Σεπτεμβρίου 1998, η Βουλή ψήφισε το νόμο 2645/1998, με τον οποίο ορίστηκε η 14η Σεπτεμβρίου ως «ημέρα εθνικής μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας από το Τουρκικό Κράτος».
Η σχετική πρωτοβουλία συνδέθηκε με τους αγώνες της Ομοσπονδίας Προσφυγικών Σωματείων Ελλάδος και τριών βουλευτών μικρασιατικής καταγωγής: του Γιάννη Καψή, του Γιάννη Διαμαντίδη και του Γιάννη Χαραλάμπους.
Ο νόμος δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 13 Οκτωβρίου 1998. Η 14η Σεπτεμβρίου είχε πλέον αποκτήσει επίσημο θεσμικό χαρακτήρα, τέσσερα χρόνια μετά την ξεχωριστή αναγνώριση για τον Πόντο.
Ένα ιστορικό κεφάλαιο, διαφορετικοί νόμοι
Η ελληνική νομοθεσία αποτύπωσε τη μνήμη των Γενοκτονιών μέσα από χωριστές γεωγραφικές και εθνικές αναφορές: τον Πόντο, τη Μικρά Ασία και τους Αρμενίους. Δεν δημιουργήθηκε ένα ενιαίο θεσμικό πλαίσιο για το σύνολο των χριστιανικών πληθυσμών που υπέστησαν τις πολιτικές των Νεότουρκων και των Κεμαλικών.
Το 2007, η Διεθνής Ένωση Ακαδημαϊκών για τη Μελέτη των Γενοκτονιών έδωσε μία ευρύτερη διάσταση.
Με ψήφισμά της έκρινε ότι η οθωμανική εκστρατεία κατά των χριστιανικών μειονοτήτων, την περίοδο 1914-1923, συνιστούσε Γενοκτονία κατά των Αρμενίων, των Ασσυρίων και των Ελλήνων του Πόντου και της Ανατολής.
Στο θεσμικό μωσαϊκό προστέθηκε και η Θράκη. Με τον νόμο 4954/2022 ορίστηκε η 6η Απριλίου ως Ημέρα Θρακικού Ελληνισμού, ενώ το σχετικό Προεδρικό Διάταγμα εκδόθηκε το 2025. Ωστόσο, η επίσημη νομοθετική διατύπωση διαφέρει από εκείνη των νόμων για τον Πόντο, τη Μικρά Ασία και τους Αρμενίους, καθώς δεν περιλαμβάνει ρητά τον όρο «Γενοκτονία».
Το κενό των Ασσυρίων
Παρά την κοινή ιστορική εμπειρία και τις διεθνείς αναγνωρίσεις, η Γενοκτονία των Ασσυρίων δεν έχει αναγνωριστεί επισήμως από την Ελλάδα.
Τον Αύγουστο του 2026, η Παμποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος επανέφερε δημόσια το αίτημα, επισημαίνοντας ότι οι Γενοκτονίες Ελλήνων, Αρμενίων και Ασσυρίων αποτέλεσαν επιμέρους τμήματα ενός ενιαίου και οργανωμένου σχεδίου εξόντωσης των χριστιανικών κοινοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Λίγους μήνες νωρίτερα, ο πρώην πρόεδρος της Βουλής Απόστολος Κακλαμάνης είχε χαρακτηρίσει τη μη αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ασσυρίων «ιστορικό κενό που πρέπει να καλυφθεί».
