Πέντε ημέρες πριν από την είσοδο του τουρκικού στρατού στη Σμύρνη (με το νέο ημερολόγιο), η πόλη είχε αρχίσει να κατακλύζεται από πρόσφυγες. Ο φόβος εξαπλωνόταν και ο Αμερικανός γενικός πρόξενος Τζορτζ Χόρτον επιχειρούσε να κινητοποιήσει την κυβέρνησή του, ζητώντας μεσολάβηση και την αποστολή πολεμικών πλοίων.
Το τηλεγράφημα που απέστειλε το μεσημέρι της 4ης Σεπτεμβρίου 1922 δεν αποτελεί μόνο μια δραματική καταγραφή των τελευταίων ημερών της ελληνικής Σμύρνης.
Απαντά και σε έναν ισχυρισμό που έχει διατυπωθεί στη διεθνή βιβλιογραφία: ότι ο Χόρτον δεν θέλησε να μεσολαβήσει για να σωθούν ανθρώπινες ζωές.
Η Ισμήνη και ο Κρίστοφερ Λαμπ, οι οποίοι έχουν αφιερώσει δέκα χρόνια στην έρευνα της ζωής και του έργου του, επισημαίνουν ότι τα πρωτογενή τεκμήρια αποδεικνύουν ακριβώς το αντίθετο.
«Οι πρόσφυγες κατακλύζουν τη Σμύρνη»
Το τηλεγράφημα του Χόρτον προς τον ναύαρχο Μαρκ Μπρίστολ, ύπατο αρμοστή των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη, διαβιβάστηκε και στο αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών. Οι πρώτες λέξεις αποτύπωναν την κατάσταση που επικρατούσε στην πόλη:
«Οι πρόσφυγες κατακλύζουν τη Σμύρνη και ο πανικός αυξάνεται».
Ο Χόρτον παρακαλούσε τον Μπρίστολ, «για το συμφέρον της ανθρωπότητας», να μεσολαβήσει προς την κυβέρνηση της Άγκυρας, ώστε να επιτευχθεί μια συμφωνία που θα επέτρεπε την εκκένωση των ελληνικών δυνάμεων.
Ανησυχούσε ότι η ανεξέλεγκτη κατάσταση μπορούσε να οδηγήσει στην καταστροφή της Σμύρνης, είτε από την ανατίναξη αποθηκών πυρομαχικών είτε από ενέργειες στασιαστών και αποδιοργανωμένων Ελλήνων στρατιωτών. Ανέφερε ακόμη ότι ο Έλληνας ύπατος αρμοστής τον είχε εξουσιοδοτήσει προφορικά να προχωρήσει σε ενέργειες μεσολάβησης.
Παράλληλα, επανέλαβε το αίτημά του για την αποστολή ενός ή περισσότερων αμερικανικών πολεμικών πλοίων. Πρόσθεσε ότι και ο Βρετανός γενικός πρόξενος είχε απευθύνει ανάλογη έκκληση προς τη δική του κυβέρνηση.
Η Ουάσινγκτον προστάτευε μόνο τους Αμερικανούς
Η απάντηση δόθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 1922, στις 4 το απόγευμα.
Ο ασκών χρέη υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Γουίλιαμ Φίλιπς ενημέρωσε τον Χόρτον ότι είχε δοθεί άδεια στον Μπρίστολ να στείλει αντιτορπιλικά στη Σμύρνη. Η αποστολή τους, όμως, θα είχε έναν αυστηρά περιορισμένο σκοπό: την προστασία των Αμερικανών πολιτών και των περιουσιών τους.
Ξεκαθαριζόταν μάλιστα ότι η παρουσία των πολεμικών πλοίων δεν έπρεπε να θεωρηθεί συμμετοχή των ΗΠΑ σε οποιαδήποτε ναυτική ή πολιτική επίδειξη.
Ακόμη σαφέστερο ήταν το τηλεγράφημα που έστειλε την ίδια ημέρα ο Φίλιπς προς τον Μπρίστολ:
Το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών δεν προτίθεται να κάνει τίποτε περισσότερο από την αποστολή αντιτορπιλικών για την προστασία αμερικανικών ζωών και περιουσιών.
Η κυβέρνηση των ΗΠΑ έκρινε ότι η κατάσταση δεν δικαιολογούσε την ανάληψη του ρόλου του εθελοντικού μεσολαβητή. Η έκκληση του Χόρτον είχε ουσιαστικά απορριφθεί.
Η έρευνα της Ισμήνης και του Κρίστοφερ Λαμπ
Το τηλεγράφημα βρίσκεται στον πυρήνα ενός επιχειρήματος που αναπτύσσουν η Ισμήνη και ο Κρίστοφερ Λαμπ στο επιστημονικό άρθρο τους «George Horton’s Truth on Genocide and Smyrna and Why it Matters».
Οι δύο ερευνητές αναφέρονται στον ισχυρισμό ότι ο Χόρτον αρνήθηκε να μεσολαβήσει με τους Τούρκους για τη σωτηρία των προσφύγων. Όπως επισημαίνουν, η άποψη αυτή έρχεται σε σύγκρουση με τις ιστορικές μελέτες και, κυρίως, με τα πρωτογενή τεκμήρια.
Ο Χόρτον ζήτησε να υπάρξει μεσολάβηση για να αποτραπεί η βία και να σωθούν ανθρώπινες ζωές.
Κατά τους Λαμπ, τα ίδια έγγραφα αποδεικνύουν ότι του απαγορεύθηκε να αναλάβει αυτή την πρωτοβουλία από την κυβέρνηση του προέδρου Γουόρεν Χάρντινγκ, κατόπιν εισήγησης του ασκούντος χρέη υπουργού Εξωτερικών.
Το ντοκουμέντο της 4ης Σεπτεμβρίου, επομένως, δεν αποτυπώνει μόνο την αγωνία του Αμερικανού προξένου. Αποκαθιστά και το ρόλο του ως διπλωμάτη που προσπάθησε να αξιοποιήσει τη θέση του για να προστατεύσει αμάχους, αλλά βρέθηκε αντιμέτωπος με τα όρια που του επέβαλε η ίδια του η κυβέρνηση.
Η σύγκρουση του Χόρτον με τον Μπρίστολ
Το τηλεγράφημα φωτίζει παράλληλα τη μακροχρόνια σύγκρουση του Χόρτον με τον ανώτερό του, ναύαρχο Μαρκ Μπρίστολ.
Σύμφωνα με την έρευνα της Ισμήνης και του Κρίστοφερ Λαμπ, ο Μπρίστολ απέδιδε συστηματικά τη βία στις ελληνικές δυνάμεις, υποβάθμιζε τις τουρκικές σφαγές και έφτασε έως την άρνηση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου, παρά τις αναφορές που λάμβανε από τους ίδιους τους αξιωματικούς του.
Οι Λαμπ υποστηρίζουν ακόμη ότι επιχείρησε να εμποδίσει τον Χόρτον να διασώσει πρόσφυγες και συνέβαλε στην αναστολή της αμερικανικής βοήθειας προς τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Μικράς Ασίας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αλληλογραφία του Σεπτεμβρίου του 1922 αποκτά ιδιαίτερη σημασία: ο Χόρτον έβλεπε την ανθρωπιστική καταστροφή να πλησιάζει, ενώ η αμερικανική ηγεσία επέλεγε να περιορίσει αυστηρά την παρέμβασή της στην προστασία των δικών της πολιτών και συμφερόντων.
Μια αναγκαία ιστορική διευκρίνιση
Το τηλεγράφημα της 4ης Σεπτεμβρίου δεν πρέπει να παρουσιαστεί ως πρόβλεψη για τον εμπρησμό που ακολούθησε ούτε ως τεκμήριο για το ποιος πυρπόλησε τη Σμύρνη.
Τη συγκεκριμένη στιγμή, πριν από την είσοδο των τουρκικών δυνάμεων, ο Χόρτον εξέφραζε το φόβο ότι η πόλη κινδύνευε από τις αποθήκες πυρομαχικών και από ενέργειες αποδιοργανωμένων Ελλήνων στρατιωτών.
Η αξία του εγγράφου βρίσκεται αλλού: στην έγκαιρη καταγραφή της προσφυγικής πλημμυρίδας, του αυξανόμενου πανικού και της προσπάθειας για διεθνή μεσολάβηση.
Μέσα στις επόμενες ημέρες ο τουρκικός στρατός θα έμπαινε στη Σμύρνη. Θα ακολουθούσαν οι διώξεις, οι σφαγές και η μεγάλη πυρκαγιά που κατέστρεψε τις ελληνικές και αρμενικές συνοικίες.
Η προειδοποίηση όμως είχε ήδη σταλεί. Και μαζί της είχε καταγραφεί και η απάντηση της Ουάσινγκτον.
Αξίζει να σημειωθεί βέβαια ότι η άρνηση των ΗΠΑ να αναλάβουν προληπτικά το ρόλο του μεσολαβητή δεν σημαίνει ότι αμερικανικά πλοία δεν συμμετείχαν αργότερα στην εκκένωση. Σύμφωνα με το Naval History and Heritage Command, στις 16 Σεπτεμβρίου το USS «Edsall» έγινε ναυαρχίδα της αμερικανικής ναυτικής δύναμης στα τουρκικά ύδατα και, μαζί με έξι ακόμη αντιτορπιλικά, συνέβαλε στην απομάκρυνση περίπου 250.000 Ελλήνων προσφύγων.
Αλλά η βοήθεια ήρθε αφότου η Σμύρνη είχε ήδη καταληφθεί και η μεγάλη πυρκαγιά είχε ξεσπάσει – όχι ως η προληπτική μεσολάβηση που ζητούσε ο Χόρτον στις 4 Σεπτεμβρίου.
Πηγές
• U.S. Department of State, Office of the Historian, τηλεγράφημα του Τζορτζ Χόρτον, 4 Σεπτεμβρίου 1922.
• U.S. Department of State, Office of the Historian, απάντηση του Γουίλιαμ Φίλιπς προς τον Χόρτον, 5 Σεπτεμβρίου 1922.
• U.S. Department of State, Office of the Historian, απάντηση προς τον ναύαρχο Μαρκ Μπρίστολ για την αμερικανική μεσολάβηση.
• Ismini & Christopher Lamb, «George Horton’s Truth on Genocide and Smyrna and Why it Matters», American Journal of Contemporary Hellenic Issues, τομ. 14, 2023.
| Διαβάστε περισσότερα |
