Κάθε χρόνο, λίγο μετά το θερινό ηλιοστάσιο, όταν η ημέρα φτάνει στη μεγαλύτερη διάρκειά της, ο λαϊκός πολιτισμός των Ελλήνων συνδέει τον κύκλο της φύσης με τη γιορτή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου. Από την 21η Ιουνίου, ημέρα συνήθως του ηλιοστασίου, μέχρι την 24η, ημέρα που η Εκκλησία τιμά το γενέθλιο του αγίου, χριστιανικά και αρχαιότερα λαϊκά στοιχεία συνυπήρξαν μέσα από έθιμα των Ποντίων.
Ο Αϊ-Γιάννης ήταν γνωστός με πολλά προσωνύμια. Σε διάφορες περιοχές του Πόντου τον αποκαλούσαν Κλήδονα, Λαμπαδιάρη, Λαμπαδιστή, Φανιστή, Ριγανά ή Αγιλουτρούπη. Οι ονομασίες αυτές δεν ήταν τυχαίες· αντανακλούσαν τα έθιμα που συνόδευαν τη γιορτή του και ιδίως δύο από τις σημαντικότερες λαϊκές τελετουργίες του καλοκαιριού: τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη και τον Κλήδονα.
Οι φωτιές που «έκαιγαν» το παλιό
Το άναμμα των φωτιών την παραμονή της γιορτής αποτελούσε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα. Πρόκειται για μια πρακτική με πολύ βαθιές ρίζες, που συνδέεται με πανάρχαιες αντιλήψεις γύρω από τη δύναμη του ήλιου και της φωτιάς κατά τη στιγμή της θερινής τροπής.
Στα ποντιακά χωριά, κυρίως στα παράλια, τα παιδιά και οι νέοι συγκέντρωναν από τα σπίτια παλιά αντικείμενα, ξύλα, ψάθες και κόσκινα. Όλα στοιβάζονταν στην πλατεία, όπου άναβαν οι μεγάλες φωτιές. Γύρω τους συγκεντρωνόταν ολόκληρο το χωριό.
Οι νέοι πηδούσαν πάνω από τις φλόγες. Σε ορισμένες περιοχές έλεγαν:
«Εξέβαμεν ασ’ σο κακόν καιρόν και εσέβαμεν ‘ς σον καλόν»,
δηλαδή «Βγήκαμε από τον κακό καιρό και μπαίνουμε στον καλό».
Σε άλλα μέρη ακούγονταν κατάρες εναντίον των εχθρών και ευχές για ευημερία της κοινότητας. Η φωτιά λειτουργούσε συμβολικά ως μέσο κάθαρσης: έκαιγε το παλιό και άνοιγε το δρόμο για έναν νέο κύκλο ζωής.
Σε ορισμένα χωριά μάλιστα έκαιγαν ολόκληρους κορμούς δέντρων, μετατρέποντας τη γιορτή σε ένα εντυπωσιακό συλλογικό δρώμενο που κρατούσε μέχρι αργά τη νύχτα.
Ο Κλήδονας και τα «ριζικά»
Συμπλήρωμα των φωτιών ήταν ο Κλήδονας, ένα έθιμο μαντικής που είχε ως κέντρο του την αναζήτηση του «ριζικού», δηλαδή της τύχης και του μέλλοντος.
Η λέξη κλήδων είναι αρχαία ελληνική και συνδέεται με προφητικό μήνυμα ή οιωνό. Στον Πόντο η διαδικασία είχε ιδιαίτερη τελετουργική μορφή.
Νεαρές κοπέλες συγκέντρωναν νερό από επτά διαφορετικές βρύσες του χωριού, ενώ στα παράλια χρησιμοποιούσαν θαλασσινό νερό από επτά διαφορετικά κύματα. Το νερό φυλασσόταν σε ιερό ή απόμερο σημείο κοντά στην εκκλησία μέχρι την επόμενη ημέρα.
Στη συνέχεια οι κοπέλες περνούσαν από τα σπίτια και συγκέντρωναν μικρά προσωπικά αντικείμενα: δαχτυλίδια, κλειδιά, νομίσματα και άλλα φυλαχτά. Όταν χτυπούσε η καμπάνα, όλοι συγκεντρώνονταν στην πλατεία. Μια παντρεμένη –συχνά νεόνυμφη– ή ένα πρωτότοκο παιδί αναλάμβανε να βγάζει ένα-ένα τα αντικείμενα από το δοχείο, ενώ απήγγελλε αυτοσχέδιες ευχές για γάμο, παιδιά, πλούσια σοδειά ή καλοτυχία.
Χαρακτηριστική είναι η περιγραφή από τον Χρήστο Δημάρχου στο έργο Ο Ελληνικός Πόντος – Μορφές και εικόνες ζωής:
«Με λαχτάρα και με καρδιοχτύπια περιμένουν νιές και κοπελιές να μιλήσει το “αμίλητο” νερό, που έμεινε ώρες κάτω απ’ τ’ άστρα με το τάξιμο της καθεμιάς, συμβολιζόμενο από ένα οποιοδήποτε μικρό αντικείμενο ριγμένο μέσα στο δοχείο του νερού, ξεμοναχιασμένο μέσα στη νύχτα. Τα “κοτσάκια” (δίστιχα) θ’ αρχίσουν σε λίγο ν’ απαγγέλλονται από την κορυφαία τους, μουρμουρίζοντας χαρούμενες ή όχι προφητείες».
Ψελό βουνό θε ν’ ανηβώ, ψηλό μαρμαροβούνι –
έμπα, ήλιε, ‘βγά, κύρ ήλιε –
Όλα καλορίζικα… να είν’ του ριζικού σου…
Όσα καράβια γίντανε, να είν’ του ριζικού σου…
Όσα παλάτια γίντανε, να είν’ του ριζικού σου…
Όσα βραχιόλια γίντανε, να είν’ του ριζικού σου…
Όσα χρυσάφια γίνουνε, να είν’ του ριζικού σου…
Η μέρα που «γυρίζει» ο ήλιος
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ποντιακή ονομασία Αγιλουτρούπης ή Αελουτρούπς, που προέρχεται από το «ηλιοτρόπιο» και παραπέμπει στην τροπή του ήλιου.
Σε ελληνικά χωριά της ενδοχώρας του Πόντου υπήρχε η δοξασία ότι εκείνη την ημέρα ο ήλιος κάνει τρεις απότομες στροφές στον ουρανό. Όποιος κατάφερνε να τις δει θα ήταν ευτυχισμένος σε όλη του τη ζωή.
«Τέρεν, τέρεν πώς κλώσκεται ο ήλον», έλεγαν χαρακτηριστικά, καλώντας ο ένας τον άλλο να παρατηρήσουν το ουράνιο φαινόμενο.
Με το πέρασμα των χρόνων η λέξη συνδέθηκε λαϊκά και με τα λουτρά. Έτσι, σε περιοχές όπως η Σινώπη, οι κάτοικοι ξενυχτούσαν περιμένοντας την ανατολή του ήλιου και στη συνέχεια έριχναν στη θάλασσα όσους συναντούσαν στο δρόμο, εκτός αν εκείνοι υπόσχονταν κέρασμα ή τραπέζι.
Από τα χωριά στα παρχάρια
Η γιορτή του Αϊ-Γιάννη συνέπιπτε και με μια άλλη σημαντική στιγμή της ζωής στον Πόντο: την αναχώρηση για τα παρχάρια, τα ορεινά θερινά βοσκοτόπια.
Δεν είναι τυχαίο ότι διασώθηκε το δίστιχο:
«Τ’ Αγε-Λουτροπί’, τ’ Αγεννί’, εξέβαν ‘ς σον παρχάρ’».
Αυτή η μετάβαση σήμαινε την έναρξη μιας νέας εποχής για τις οικογένειες και τα κοπάδια τους. Έτσι, η γιορτή του Αϊ-Γιάννη δεν ήταν μόνο μια θρησκευτική εορτή ή ένα λαϊκό δρώμενο. Ήταν ένα συμβολικό πέρασμα από τον έναν κύκλο ζωής στον επόμενο, συνδεδεμένο με τη φύση, την κοινότητα και την ελπίδα για καλή τύχη.
