Στον λαϊκό κόσμο του Πόντου, ο Αϊ-Λίας δεν ήταν μόνο ο προφήτης της Παλαιάς Διαθήκης. Ήταν ο άγιος των ψηλών τόπων και του ουρανού, ο προφήτης του πύρινου άρματος, της βροντής και του κεραυνού· μια μορφή ισχυρή, έτοιμη να εμφανιστεί τη στιγμή που η ανθρώπινη αδικία ξεπερνούσε τα όρια.
Αυτήν ακριβώς την εικόνα αποτυπώνει η ποντιακή αφήγηση «Το θάμαν τ’ Α-Ηλία», την οποία κατέγραψε ο Σάββας Π. Παπαδόπουλος στα «Λαογραφικά Σύμμεικτα περιοχής Καρς»* και δημοσίευσε το Αρχείον Πόντου της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών.
Η ιστορία –στην ποντιακή διάλεκτο– μεταφέρει τον αναγνώστη σε έναν κόσμο όπου η πίστη, ο φόβος, η εξουσία και το υπερφυσικό συναντώνται. Ένας χριστιανός κινδυνεύει να χάσει τη ζωή του επειδή δεν χαιρέτησε έναν ισχυρό Τούρκο αξιωματούχο. Η εξήγησή του, όμως, γίνεται η αρχή μιας αλυσίδας γεγονότων που κορυφώνεται με την εμφάνιση του Αϊ-Λια μέσα σε σκοτάδι, κεραυνούς και βροντές.
Ο προφήτης του πύρινου άρματος
Η γιορτή του Προφήτη Ηλία στις 20 Ιουλίου βρίσκεται στην καρδιά του καλοκαιριού, σε μια περίοδο κατά την οποία οι ξαφνικές καταιγίδες, οι βροντές και οι κεραυνοί εντυπωσίαζαν αλλά και φόβιζαν τις αγροτικές κοινωνίες.
Στη χριστιανική παράδοση, ο Προφήτης Ηλίας ανελήφθη στους ουρανούς πάνω σε πύρινο άρμα.
Η βιβλική αυτή εικόνα πέρασε στη λαϊκή φαντασία και συνδέθηκε με το θόρυβο της καταιγίδας: το άρμα του προφήτη διασχίζει τον ουρανό, ενώ οι τροχοί του ακούγονται σαν βροντές και οι λάμψεις του σαν κεραυνοί.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί ναοί και ξωκλήσια που φέρουν το όνομά του βρίσκονται σε βουνά, κορυφές και υψώματα. Ο Αϊ-Λίας μοιάζει να κατοικεί πιο κοντά στον ουρανό, εποπτεύοντας τον κόσμο από ψηλά.
Στον Πόντο, η σχέση αυτή με το άρμα και τον κεραυνό διατηρήθηκε όχι μόνο στις διηγήσεις, αλλά και σε μνημεία και αντικείμενα. Χαρακτηριστικό είναι το νόμισμα από τη Σάντα, με ανάγλυφη παράσταση του Προφήτη Ηλία πάνω στο άρμα του, το οποίο φυλάσσεται στο Μουσείο Ποντιακού Ελληνισμού.
Τι αφηγείται «Το θάμαν τ’ Α-Ηλία»
Στην ποντιακή αφήγηση πρωταγωνιστεί ένας πλούσιος Τούρκος αξιωματούχος, ο οποίος απαιτούσε από όποιον περνούσε μπροστά από την πόρτα του να τον χαιρετά. Όποιος δεν το έκανε, θανατωνόταν με διαταγή του.
Το Μεγάλο Σάββατο, ένας Ρωμιός πέρασε μπροστά από το σπίτι του χωρίς να τον χαιρετήσει. Οι άνδρες του αξιωματούχου τον συνέλαβαν και τον οδήγησαν ενώπιόν του.
Όταν ρωτήθηκε γιατί δεν απέδωσε τον απαιτούμενο χαιρετισμό, ο χριστιανός απάντησε ότι ο νους του ήταν στραμμένος στην Ανάσταση και ότι βιαζόταν να προλάβει το «Χριστός Ανέστη».
Ο αξιωματούχος αποφάσισε να του χαρίσει τη ζωή, αλλά του ανακοίνωσε ότι θα τον ακολουθούσε στην εκκλησία. Η απόφασή του, ωστόσο, έκρυβε ένα σχέδιο εξόντωσης: είχε δώσει εντολή στους στρατιώτες του να βρίσκονται έτοιμοι και, μόλις εκείνος τους έκανε το συμφωνημένο νεύμα, να επιτεθούν στον ναό και να σκοτώσουν τους συγκεντρωμένους χριστιανούς.
Όλα ήταν έτοιμα για τη σφαγή.
Τότε, σύμφωνα με την αφήγηση, εμφανίστηκε ο Αϊ-Λίας.
Ο ουρανός σκοτείνιασε, έπεσαν αστραπές και κεραυνοί και ο τόπος ολόκληρος σείστηκε. Οι ένοπλοι που περίμεναν το σύνθημα του αξιωματούχου χτυπήθηκαν και διαλύθηκαν μέσα στη θεομηνία.
Μόνος του έμεινε ζωντανός ο άνθρωπος που είχε σχεδιάσει την επίθεση.
Μπροστά σε όσα είδε, αναγνώρισε ότι οι χριστιανοί είχαν δίκιο. Την επόμενη ημέρα πήρε την οικογένειά του και, σύμφωνα με το ποντιακό κείμενο, βαπτίστηκαν όλοι χριστιανοί.
Η τιμωρία και η μεταστροφή
Η ιστορία ακολουθεί τη δομή πολλών λαϊκών θρησκευτικών παραδόσεων: ένας ισχυρός άνθρωπος καταχράται την εξουσία του, ένας αδύναμος πιστός κινδυνεύει και, όταν η ανθρώπινη δικαιοσύνη αδυνατεί να παρέμβει, εμφανίζεται η θεϊκή δύναμη.
Ο Αϊ-Λίας δεν παρουσιάζεται απλώς ως ένας άγιος που προστατεύει. Εμφανίζεται ως τιμωρός της αδικίας, με όπλα τα στοιχεία της φύσης που συνδέθηκαν περισσότερο με τη μορφή του: το σκοτάδι, τη βροντή, τον κεραυνό και τη φωτιά.
Η αφήγηση, ωστόσο, δεν ολοκληρώνεται με την καταστροφή. Ο αξιωματούχος που σχεδίασε τη σφαγή επιβιώνει, αναγνωρίζει το λάθος του και αλλάζει πίστη και ζωή.
Έτσι, το θαύμα αποκτά διπλό χαρακτήρα: από τη μία πλευρά σώζει τους χριστιανούς και τιμωρεί τους επίδοξους διώκτες τους· από την άλλη, οδηγεί τον μοναδικό επιζώντα στη μετάνοια και τη μεταστροφή.
Ο Προφήτης Ηλίας στη Σάντα
Η παρουσία του Προφήτη Ηλία στον θρησκευτικό χάρτη του Πόντου αποτυπώνεται και στο ναό του στα Πινατάντων της Σάντας.
Σε φωτογραφική τεκμηρίωση που δημοσιεύτηκε στο Αρχείον Πόντου, ο Άντονι Μπράιερ περιγράφει την εκκλησία του Προφήτη Ηλία ως τον καλύτερα διατηρημένο ναό της Σάντας την εποχή της καταγραφής, σημειώνοντας ότι το ανεξάρτητο καμπαναριό που βρισκόταν μπροστά και αριστερά από το κτήριο είχε ήδη καταστραφεί.
Ο ναός, το νόμισμα με το πύρινο άρμα και η αφήγηση από την περιοχή του Καρς αποτελούν διαφορετικές όψεις της ίδιας λαϊκής και θρησκευτικής μνήμης.
Ο Αϊ-Λίας παραμένει ο προφήτης που περνά από τον ουρανό, ταράζει τη γη και στέκεται απέναντι στην αδικία. Και όταν οι πρώτες καλοκαιρινές βροντές ακούγονταν πάνω από τα βουνά του Πόντου, η λαϊκή φαντασία γνώριζε ήδη ποιος οδηγούσε το άρμα.
* Σάββας Π. Παπαδόπουλος, «Λαογραφικά Σύμμεικτα περιοχής Καρς», Αρχείον Πόντου, τόμος 44 (1992-1993), Επιτροπή Ποντιακών Μελετών. Ακολουθεί το κείμενο, όπως δημοσιεύθηκε, στην ποντιακή διάλεκτο:
