Μια συγκλονιστική καταγραφή του άγριου διωγμού των ελληνικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας περιέχει η Μαύρη Βίβλος διωγμών και μαρτυρίων του εν Τουρκία ελληνισμού (1914-1918), ένας τόμος που συντάχθηκε από την «Κεντρική πατριαρχική επιτροπή υπέρ των μετατοπισθέντων ελληνικών πληθυσμών» και εκδόθηκε από το Πατριαρχικό Τυπογραφείο της Κωνσταντινούπολης το 1919.
Στις 418 σελίδες του τόμου παρατίθενται λεπτομερή στοιχεία ως προς τους εκτοπισμούς και τις λεηλασίες, αλλά και περιστατικά που κυριολεκτικά ανατριχιάζουν τον αναγνώστη/μελετητή – είτε αφορούν την Ανατολική Θράκη, είτε τη Μικρασία ή τον Πόντο.
Το απόσπασμα που ακολουθεί αφορά την Επαρχία Τραπεζούντος. Είναι γραμμένο από τον μεγάλο ιεράρχη Χρύσανθο, τον μητροπολίτη τότε και αργότερα αρχιεπίσκοπο Αθηνών, και περιγράφει τα όσα συνέβησαν το 1916, κατά την περίοδο που του είχε ανατεθεί η διοίκηση του τόπου αφότου κατελήφθη η Τραπεζούντα από τους Ρώσους. Το κείμενο γράφτηκε στις 12 Οκτωβρίου 1918.
Τας παραμονάς της πτώσεως της Τραπεζούντος, ο νομάρχης Τραπεζούντος απήλθε καταλιπών δι’ επισήμου εγγράφου, υπό ημερομην. 3 Απριλίου 1916, την διοίκησιν του τόπου εις εμέ· την πέμπτην Απριλίου εισήλασαν εις Τραπεζούντα τα ρωσσικά στρατεύματα και την επαύριον, 6ην του μηνός, εισήλθον εις Τραπεζούντα Ρώσσοι στρατηγοί, εις εμέ αναθέσαντες πάλιν την προσωρινήν διοίκησιν του τόπου· την εξουσίαν ταύτην, ως και όλον το κύρος του Μητροπολίτου παρά ταις ρωσσικαίς στρατιωτικαίς αρχαίς, εχρησιμοποίησεν η Μητρόπολις ιδία προς εξασφάλισιν της ζωής, τιμής και περιουσίας των τούρκων, εκτεθειμένων εις μυρίους κινδύνους ….
Ενώ δε η Μητρόπολις και κατά το παράδειγμα της Μητροπόλεως και όλον το ποίμνιόν μου μετ’ αυταπαρνήσεως επροστάτευον τους μουσουλμάνους του βιλαετίου Τραπεζούντος και καθ’ ον χρόνον η Μητρόπολις, εν μέσω ποικίλων δυσχερειών και αντιδράσεων, αναλαβούσα παρά των ρωσσικών αρχών την υπεύθυνον πληρεξουσιότητα προς εγκατάστασιν των μουσουλμάνων προσφύγων, νυκτός και ημέρας πατρικώς εφρόντιζε να εγκαταστήση ασφαλώς με όλα τα έπιπλα και κτήνη των χιλιάδας μουσουλμάνων προσφύγων εις τας ιδίας των εστίας, ήτοι εις τας περιφερείας Ριζαίου, Όφεως, Σουρμένων, Γεμουράς, Πλατάνων και Ματσούκας, άλλας δε δεκάδας χιλιάδων απροστατεύτων μουσουλμάνων προσφύγων επί διετίαν όλην έτρεφεν εκ των συνδρομών των ομογενών της Ρωσσίας και εκ των υπέρ των προσφύγων πλουσίων επιδομάτων της Ρωσσικής κυβερνήσεως, κατά τον αυτόν χρόνον η τουρκική κυβέρνησις βιαίως απέσπα από των εστιών του το πέραν του ρωσσικού μετώπου απολειφθέν ποίμνιόν μου Ελεβής και Τριπόλεως, καταδικάσασα αυτό, ως και όλους τους ομογενείς του Πόντου, εν μέσω παγερού χειμώνος να μεταναστεύση διά μέσου δυσβάτων και χιονοσκεπών ορέων εις την Σεβάστειαν και να καταστραφή· και ούτω εκ 1.250 ψυχών της Ελεβής υπελείφθησαν εις την ζωήν περί τας 150, και εκ 2.300 ψυχών της Τριπόλεως περί τας 200 ψυχάς, και εκ 13.000 ψυχών της περιφερείας Τριπόλεως μόλις επέζησαν 1.500-2.000 ψυχαί.
Παρά πάντα ταύτα ημείς εδώ εξηκολουθούμεν να θερμαίνωμεν εις τους κόλπους ημών τους Μουσουλμάνους, ίνα κατόπιν ως όφεις δήξωσι τους ευεργέτας· τούτο και εγένετο μόλις εδόθη η κατάλληλος ευκαιρία. […]
Ενώ δε ημείς ειργαζόμεθα με όλην την ειλικρίνειαν και την χαρακτηρίζουσαν τους Έλληνας ιπποτικότητα, ο δόλιος Αχμέτ βέης θεωρήσας εύθετον την στιγμήν προς έναρξιν της υπό του Νεοτουρκικού Κομιτάτου οργανωθείσης καταστροφής μετέβη εις Ρίζαιον, οπόθεν εξαπελύθη κατά του ελληνικού έθνους ο όλεθρος και η καταστροφή· και οι μέχρι χθες πίστιν και αφοσίωσιν μέχρι θανάτου ομνύοντες εις την Μητρόπολίν μου μουσουλμάνοι του βιλαετίου Τραπεζούντος, συνεννοηθέντες μετά των εκ του μετώπου προελαυνόντων τούρκων τσετέδων, ώρμησαν εις την ύπαιθρον χώραν από Ριζαίου μέχρι Πλατάνων, κατέστρεψαν και ηρήμωσαν όλα τα ελληνικά χωρία φονεύσαντες πολλούς, εν οις και δύο ιερείς της επαρχίας μου· η ακμαία και ανθηρά ελληνική κοινότης Ριζαίου κατεστράφη εν μια ημέρα και όλοι οι ομογενείς κάτοικοι ληστευθέντες, γυμνοί ηναγκάσθησαν όλοι να διαπεραιωθώσι διά λέμβων και ακατίων εις Ρωσσίαν· αι εκκλησίαι, τα σχολεία και αι οικίαι των κατεστράφησαν· εκ 2.000 ομογενών μόνον τέσσαρες υπολείπονται εν Ριζαίω· λεηλασίας υπέστησαν και οι ομογενείς του Όφεως, αντί βαρυτάτων λύτρων εξαγοράσαντες την επί τινας ημέρας φύλαξίν των· η περιφέρεια Σουρμένων ελεηλατήθη αγρίως· οι πλείστοι των ομογενών Σουρμένων γυμνοί απήλθον εις Ρωσσίαν, οι υπολειφθέντες εξησφάλισαν την εν Σουρμένοις διαμονήν των πληρώσαντες λύτρα 70 χιλιάδες ρουβλίων· όλα τα ελληνικά χωρία της Γεμουράς ελεηλατήθησαν ομοίως και οι πλείστοι των κατοίκων μετηνάστευσαν εις Ρωσσίαν· το αυτό συνέβη και εις την περιφέρειαν Πλατάνων, η οποία ηρημώθη τελείως· ομοίως ηρημώθησαν και τινα χωρία της περιφερείας Τραπεζούντος. […]
