Ο Φρίντγιοφ Νάνσεν (Fridtjof Nansen) γεννήθηκε στη Νορβηγία το 1861. Διακρίθηκε ως επιστήμονας, πολικός εξερευνητής, διπλωμάτης και ανθρωπιστής. Ακόμη και σήμερα, σχεδόν έναν αιώνα μετά το θάνατό του, το 1930, το κουράγιο και η προσφορά του εξακολουθούν να αποτελούν έμπνευση για εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.
Σε ηλικία 27 ετών είχε ήδη ολοκληρώσει το διδακτορικό του με θέμα με το κεντρικό νευρικό σύστημα των κατώτερων θαλάσσιων ζώων, και τα αποτελέσματα των ερευνών του συνέβαλαν στη διατύπωση των μοντέρνων θεωριών στη νευρολογία.
Παράλληλα, ο Νάνσεν ήταν ο πρώτος άνθρωπος που διέσχισε το επικίνδυνο παγετωνικό κάλυμμα της Γροιλανδίας με σκι. Λίγο καιρό αργότερα, οδήγησε μια αποστολή εξερεύνησης του Αρκτικού Ωκεανού, που διήρκεσε 25 μήνες και έφτασε πλησιέστερα στον Βόρειο Πόλο από οποιαδήποτε άλλη αποστολή στο παρελθόν.
Στη συνέχεια διατέλεσε πρεσβευτής της Νορβηγίας στο Λονδίνο και ήταν ο πρώτος ύπατος αρμοστής της Κοινωνίας των Εθνών για τους πρόσφυγες.
Αυτή η θέση του ήταν που έμελλε να αναδείξει την προσωπικότητα και το έργο του, καθώς ηγήθηκε της πρώτης μεγάλης ανθρωπιστικής επιχείρησης της Κοινωνίας των Εθνών: τον επαναπατρισμό 450.000 αιχμαλώτων του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου από την ΕΣΣΔ, και την ευαισθητοποίηση του κοινού για το λιμό στη Ρωσία.
Θερμός φιλέλληνας, αγωνίστηκε επίσης για τα δίκαια των πληθυσμών που εξοντώθηκαν και καταδιώχθηκαν από τους Οθωμανούς. Η οξυδέρκεια, η ανδρεία και η χαρισματική προσωπικότητά του έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην εξασφάλιση υποστήριξης από κυβερνήσεις και εθελοντικές οργανώσεις.
Με τις ενέργειές του βοήθησε εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες, καθώς είχε αντιληφθεί ότι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετώπιζαν, ήταν η έλλειψη διεθνώς αναγνωρισμένων εγγράφων ταυτοποίησης. Η λύση που έδωσε στο ζήτημα –γνωστή ως «διαβατήριο Νάνσεν»– ήταν το πρώτο νομικό εργαλείο για την παροχή διεθνούς προστασίας στους ανθρώπους αυτούς.
Ο ρόλος του στα επακόλουθα της Μικρασιατικής Καταστροφής
Το 1922, όταν ξέσπασε το δράμα της Μικρασιατικής Καταστροφής, η ελληνική κυβέρνηση ζήτησε βοήθεια από την Κοινωνία των Εθνών. Η τελευταία έστειλε στην Ελλάδα τον πρόεδρο του φιλανθρωπικού τμήματός της, που δεν ήταν άλλος από τον Νάνσεν.
Ο Νορβηγός εξερευνητής ήλθε τότε στην Αθήνα και συμμετείχε σε συσκέψεις με προσωπικότητες της εποχής, όπως οι Νικόλαος Πολίτης, Αλέξανδρος Διομήδης, Ανδρέας Χατζηκυριάκος κ.ά. Στη συνέχεια έγινε ο σημαντικότερος αρωγός της χώρας μας στην προώθηση σημαντικών ζητημάτων στη Γενεύη, πρωταγωνιστώντας στη λήψη του πρώτου Προσφυγικού Δανείου.
Μετά την επίσκεψή του στην Ελλάδα, τον Οκτώβριο 1922, πήγε στην Τουρκία και αγωνίστηκε για την απελευθέρωση των Ελλήνων ομήρων και αιχμαλώτων. Παρά το γεγονός ότι οι Κεμαλικοί τήρησαν άκαμπτη στάση, εκείνος συνέχισε τον αγώνα του διεξάγοντας διαπραγματεύσεις από τη Λοζάνη, ενώ οργάνωσε το πρώτο Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλανθρωπικών Οργανώσεων.
Ως αναγνώριση της δράσης του σε διάφορες χώρες, το 1922 τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης για τη συμβολή του σε ανθρωπιστικές κρίσεις από το 1914 και μετά. Ο ίδιος αφιέρωσε το βραβείο σε όλους τους πρόσφυγες.
Παράλληλα, συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις που οδήγησαν το 1923 στη Συνθήκη της Λοζάνης μεταξύ της ελληνικής και της τουρκικής κυβέρνησης.
Από το 1925 και μετά, ο Νάνσεν αφιέρωσε πολύ χρόνο προσπαθώντας να βοηθήσει τα θύματα της Γενοκτονίας των Αρμενίων. Στόχος του ήταν η ίδρυση μιας εθνικής κοινότητας για τους Αρμένιους πρόσφυγες, εντός των συνόρων της Σοβιετικής Αρμενίας.
Οραματιστής
Ο Φρίντγιοφ Νάνσεν, με το έργο που παρήγαγε με δικά του μέσα στη Δυτική Θράκη, απέδειξε στην Ευρώπη ότι έπρεπε να γίνει γεωργική και βιομηχανική εγκατάσταση των προσφύγων σε ευρύτατη κλίμακα, προβλέποντας ότι μπορούσαν να αποτελέσουν δυναμικό μηχανισμό παραγωγής και ευημερίας για τη χώρα στην οποία είχαν εγκατασταθεί.
Ακούραστος, συμμετείχε ακόμη και στους εράνους που οργανώνονταν σε διάφορες χώρες για την ενίσχυση των Ελλήνων προσφυγόπουλων. Το 1925 αναγορεύθηκε διδάκτωρ της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Πέρασε την υπόλοιπη ζωή του εργαζόμενος αδιάκοπα υπέρ των προσφύγων και προετοιμάζοντας την τελευταία του πολική αποστολή. Ανέκαθεν άνθρωπος του οράματος και της δράσης, όταν πέθανε το 1930, σε ηλικία 69 ετών, σχεδίαζε να πετάξει με αεροπλάνο πάνω από τον Αρκτικό Ωκεανό.
Όταν έφυγε από τη ζωή, ο Ανδρέας Μιχαλακόπουλος είπε ότι «η δράσις του Νάνσεν, όστις επροκάλεσε την βοήθειαν του συμβουλίου, δύναται να παραμείνη επί αιώνας ολοκλήρους ως ένα των ωραιοτέρων παραδειγμάτων της διεθνούς αλληλεγγύης της οποίας ωφελήθη η ευεργετηθείσα Ελλάς».
Συνέχιση του έργου του, βραβείο με το όνομά του και προτομή
Έναν χρόνο μετά το θάνατό του, οι μεγαλύτερες προσωπικότητες της Ευρώπης (Αριστείδης Μπριάν, Ιούλιος Κούρτιους, Αρθούρος Χέντερσον κ.ά.), μεταξύ των οποίων και ο Ελευθέριος Βενιζέλος, υπέγραψαν έκκληση στη μνήμη του προς τους φιλάνθρωπους όλου του κόσμου, ζητώντας τη συνδρομή τους στο ευγενές και υψηλό έργο της αποκατάστασης των προσφύγων όλου του κόσμου.
Μετά το θάνατό του η Κοινωνία των Εθνών ίδρυσε το Διεθνές Γραφείο Νάνσεν για τη στήριξη των προσφύγων, και το 1954 η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες καθιέρωσε προς τιμήν του το Βραβείο Προσφύγων Νάνσεν.
Από την πλευρά της, η πόλη των Αθηνών έχει εκφράσει την ευγνωμοσύνη της στον σπουδαίο επιστήμονα, τοποθετώντας το 2011 προτομή του πάνω σε μαύρο γρανίτη, στη σκιά μιας λεύκας, στο μικρό πάρκο της λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου. Πρόκειται για έργο της γλύπτριας Άννας Χριστοφίδου, το οποίο φιλοτεχνήθηκε με πρωτοβουλία του Κέντρου Προάσπισης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
