Η εικόνα της Σμύρνης στις φλόγες έχει σχεδόν απορροφήσει όλη τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η προκυμαία, οι άνθρωποι που αναζητούν σωτηρία στη θάλασσα, ο καπνός πάνω από την πόλη έγιναν η τελευταία εικόνα ενός κόσμου.
Για να καταλάβει όμως κανείς πώς χάθηκε αυτός ο κόσμος, πρέπει να κοιτάξει και πριν από τη φωτιά. Οι διωγμοί είχαν ήδη ιστορία· οι πρόσφυγες είχαν ήδη προηγούμενες προσφυγιές.
Αυτό το ευρύτερο ιστορικό βάθος ανακαλεί η 14η Σεπτεμβρίου, Ημέρα Εθνικής Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας. Σήμερα, Δευτέρα, 104 χρόνια μετά το 1922, η επέτειος φέρνει ξανά στο προσκήνιο την εξόντωση και τον ξεριζωμό πληθυσμών που για αιώνες αποτελούσαν μέρος της ζωής της Ανατολής.
Στη Βουλή των Ελλήνων, σύμφωνα με τον προγραμματισμό των εργασιών, στις 14:00 θα πραγματοποιηθούν επετειακές αναφορές για την ημέρα μνήμης, καθώς και για τη Διεθνή Ημέρα Δημοκρατίας.
Η μνήμη απέκτησε θεσμικό όνομα το 1998
Η ημέρα καθιερώθηκε με τον νόμο 2645/1998, με επίσημη διατύπωση που αναφέρεται στη γενοκτονία των Ελλήνων της Μικράς Ασίας «από το τουρκικό κάτος». Τρία χρόνια αργότερα, το Προεδρικό Διάταγμα 304/2001 προσδιόρισε την οργάνωση των εκδηλώσεων μνήμης.
Η αναγνώριση αυτή έδωσε δημόσιο και θεσμικό όνομα σε όσα οι οικογένειες των προσφύγων διατηρούσαν στις αφηγήσεις τους.
Η λέξη «Καταστροφή» συμπυκνώνει την απώλεια, τη στρατιωτική ήττα και τον ξεριζωμό. Η αναφορά στη γενοκτονία στρέφει την προσοχή στις πολιτικές και στις πράξεις που στόχευσαν τους ίδιους τους πληθυσμούς.
Η διάκριση έχει σημασία για τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε το 1922. Η εξέταση των στρατιωτικών και πολιτικών ευθυνών για την ήττα χρειάζεται να συνυπάρχει με την ιστορία των αμάχων. Διαφορετικά, οι άνθρωποι που δολοφονήθηκαν ή εκτοπίστηκαν κινδυνεύουν να εμφανίζονται απλώς ως παράπλευρες απώλειες μιας αποτυχημένης εκστρατείας.
Πριν από τη Σμύρνη υπήρχε η Φώκαια
Την άνοιξη του 1914, πέντε χρόνια πριν από την απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη, ελληνικές κοινότητες της δυτικής Μικράς Ασίας υφίσταντο εκφοβισμό, λεηλασίες και βίαιους εκτοπισμούς. Η Πέργαμος, το Δικελί και η Φώκαια βρίσκονταν ανάμεσα στις περιοχές που επλήγησαν.
Στη Φώκαια, τον Ιούνιο του 1914, ο Γάλλος αρχαιολόγος Φελίξ Σαρτιό κατέγραψε δολοφονίες, πυρπολήσεις και τη φυγή των κατοίκων προς τη θάλασσα. Οι φωτογραφίες του δείχνουν ανθρώπους να αναζητούν πλεούμενα, κατεστραμμένα σπίτια και πρόσφυγες που φτάνουν στη Μυτιλήνη. Οκτώ χρόνια πριν από την προκυμαία της Σμύρνης, μια άλλη μικρασιατική ακτή είχε ήδη γίνει τόπος εξόδου.
«Λεηλατούν, πυρπολούν, σκοτώνουν ψυχρά», έγραφε ο Σαρτιό. Η μαρτυρία του, μαζί με το φωτογραφικό υλικό, αποτυπώνει τη βία σε βάρος των ελληνικών πληθυσμών πολύ πριν από την τελική κατάρρευση του 1922.
Στη διάρκεια του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου και στα χρόνια που ακολούθησαν, οι εκτοπισμοί, οι πορείες θανάτου και η στέρηση των μέσων επιβίωσης αποτέλεσαν μηχανισμούς εξόντωσης. Το 2007, η Διεθνής Ένωση Μελετητών Γενοκτονιών (IAGS) αναγνώρισε ως γενοκτονία την εκστρατεία κατά των χριστιανικών μειονοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας την περίοδο 1914-1923, αναφέροντας τους Αρμένιους, τους Ασσύριους και τους Έλληνες του Πόντου και της Μικράς Ασίας. Η ανακοίνωση της IAGS.
Η Σμύρνη βρίσκεται, επομένως, μέσα σε μια μεγαλύτερη ιστορία διώξεων. Η φωτιά έκανε ορατή, με τρόπο που δύσκολα μπορούσε να αγνοηθεί, την καταστροφή που είχαν ήδη βιώσει και άλλες κοινότητες.
Η φωτιά και η οριστική έξοδος
Μετά την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου, οι κεμαλικές δυνάμεις εισήλθαν στη Σμύρνη στις 9 Σεπτεμβρίου 1922 (με το νέο ημερολόγιο). Στις 13 Σεπτεμβρίου ξέσπασε η μεγάλη πυρκαγιά που κατέστρεψε τις ελληνικές και αρμενικές συνοικίες. Στην προκυμαία συγκεντρώνονταν κάτοικοι της πόλης και πρόσφυγες από το εσωτερικό, αναζητώντας τρόπο διαφυγής.
Οι σφαγές και οι λεηλασίες είχαν ήδη αρχίσει. Ο μητροπολίτης Χρυσόστομος Σμύρνης δολοφονήθηκε, ενώ άνδρες που συλλαμβάνονταν οδηγούνταν στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας και στα τάγματα εργασίας. Η εκκένωση της πόλης άνοιξε για τους επιζώντες μια νέα, μακρά δοκιμασία: την άφιξη και την εγκατάσταση στην Ελλάδα.
Η σύμβαση της 30ής Ιανουαρίου 1923, που υπογράφηκε στη Λοζάνη, προέβλεπε την υποχρεωτική ανταλλαγή ορθόδοξων χριστιανών της Τουρκίας και μουσουλμάνων της Ελλάδας, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις. Το θρήσκευμα καθόριζε ποιοι υπάγονταν στην ανταλλαγή.
Για μεγάλο μέρος του μικρασιατικού ελληνισμού, η συμφωνία σφράγιζε έναν ξεριζωμό που είχε ήδη συντελεστεί.
Όσα δημιούργησαν δεν σβήνουν όσα έχασαν
Οι πρόσφυγες συμμετείχαν καθοριστικά στην αγροτική παραγωγή, στη βιομηχανία και στην πολιτιστική ζωή της Ελλάδας. Η εγκατάστασή τους, ωστόσο, συνοδεύτηκε από στερήσεις και δυσκολίες ένταξης. Οι προφορικές μαρτυρίες που έχουν διασωθεί κρατούν μαζί την προσφορά τους και την οδυνηρή εμπειρία της άφιξης, περιλαμβάνοντας και την αντιμετώπισή τους από τους ντόπιους.
Η μεταγενέστερη δημιουργία τους δεν μπορεί να λειτουργεί ως αναδρομική παρηγοριά για την απώλεια. Η ιστορία δεν ισοσκελίζεται σαν λογαριασμός, με τις νέες πατρίδες στη μία στήλη και τους νεκρούς στην άλλη.
Σήμερα, καθώς οι βιωμένες αφηγήσεις περνούν όλο και περισσότερο στην ιστορική έρευνα, αποκτά ιδιαίτερη σημασία η διατήρηση και η πρόσβαση στα τεκμήρια. Η Ψηφιακή Πύλη Αρχείων για το 1922 των Γενικών Αρχείων του Κράτους συγκεντρώνει αρχεία και συλλογές για τους διωγμούς, τις προσφυγικές ροές, την αποκατάσταση και τις προσωπικές μαρτυρίες. Είναι υλικό που επιτρέπει στη δημόσια μνήμη να στηρίζεται σε συγκεκριμένες ζωές και γεγονότα.
Στις φωτογραφίες του Σαρτιό, η Φώκαια αδειάζει οκτώ χρόνια πριν από τη Σμύρνη. Η 14η Σεπτεμβρίου μάς καλεί να κρατήσουμε μαζί αυτές τις δύο εικόνες. Αν ανάμεσά τους λείπει η ιστορία των διωγμών, απομένει μόνο η φωτιά.
