Τιτιντσήδες, ο ιδιότυπος πρωτοχρονιάτικος καρνάβαλος των Ποντίων – Η σχέση με τους Μωμόγερους και τη σημερινή Τουρκία

Μουτζούρωναν τα πρόσωπά τους με καπνιά και κρατούσαν παλιά όπλα. Ντύνονταν με παλιά και παράξενα ρούχα και στη μέση φορούσαν ζώνη από ύφασμα με ψεύτικα φυσίγγια, φτιαγμένα συνήθως από ρόκες καλαμποκιού. Σχημάτιζαν ομίλους 10-15 ανδρών και προσπαθούσαν να πουλήσουν σάκους γεμάτους άχυρο σαν να ήταν καπνός – ο κόσμος που συγκεντρωνόταν γύρω τους επιχειρούσε να βάλει φωτιά στους σάκους.

Αυτοί ήταν οι Τιτιντσήδες (ή Καπνάντ’), ο ιδιότυπος πρωτοχρονιάτικος καρνάβαλος της περιοχής της Ματσούκας στον Πόντο.

Σύμφωνα με την Εγκυκλοπαίδεια του ποντιακού ελληνισμού, στις παραστάσεις συμμετείχαν επιπλέον και οι Κοτσαμάντ’ (οι Μωμόγεροι όπως είναι περισσότερο γνωστοί στον ελλαδικό χώρο)· με τις φουστανέλες τους παρίσταναν τους αρματολούς που καταδίωκαν τους Τιτιντσήδες.

Στην αναπαράσταση της μάχης και της καταδίωξης μέσα στα χωράφια, τα δάση ακόμη και στις αυλές των σπιτιών, ηττημένοι ήταν πάντα οι Τιτιντσήδες, οι οποίοι είχαν κλέψει τη «νύφη». Πιάνονταν αιχμάλωτοι και για να αφεθούν ελεύθεροι οι χωρικοί πλήρωναν τα… λύτρα. Στην πραγματικότητα τα χρήματα που συγκεντρώνονταν ήταν για την πληρωμή των δασκάλων.

Αυτό το λαϊκό δρώμενο με ευχετηριακό χαρακτήρα είναι μια από τις πολλές παραλλαγές που υπήρχαν στον ιστορικό χώρο των Ποντίων· οι φουσταλενοφόροι και ο θίασος στην παραλλαγή της Λιβεράς της Ματσούκας με τον τρόπο που μεταφέρθηκαν και αναβιώνουν σε ποντιοχώρια της Κοζάνης έχουν ενταχθεί στον κατάλογο της UNESCO για την άυλη πολιτιστική κληρονομιά.

Επίσης, στις παραλλαγές που παρουσιάζονται στην Καλλίφυτο Δράμας και στο Θρυλόριο Κομοτηνής τα πρόσωπα είναι μουτζουρωμένα, αλλά τα φυσίγγια στη μέση έχουν αντικατασταθεί από κουδούνια και τα παλιά ρούχα από προβιές.

Επίσης, μπορεί οι Έλληνες να ξεριζώθηκαν από τις εστίες του Πόντου, ωστόσο μερικά από τα έθιμα τους είναι βαθιά ριζωμένα, τόσο πολύ που συνεχίζονται μέχρι και σήμερα. Το Φεστιβάλ Καλαντάρ’ που αναβιώνει πιστά στη Λιβερά έχει άμεση σχέση με το νέο έτος με βάση το Παλαιό Ημερολόγιο, αλλά και με τους Μωμόγερους.

Το βράδυ της 13ης Ιανουαρίου και μέχρι τα ξημερώματα της επόμενης ημέρας άντρες μεταμφιεσμένοι σε γυναίκες ή με προβιές, τοπικές ενδυμασίες και μουτζουρωμένα πρόσωπα βγαίνουν στους δρόμους για να μεταφέρουν το μήνυμα της αντικατάστασης του παλιού χρόνου με τον νέο.

Στην αναβίωση του εθίμου, που πλέον συμμετέχει ενεργά ο Δήμος Ματσούκας, άνδρες των χωριών της περιοχής χορεύοντας με τη συνοδεία λύρας και νταουλιού γυρνούν στα σπίτια. Μέχρι και σήμερα έχουν μαζί και ένα σακούλι με σκοινί. Σε αυτό οι νοικοκυραίοι βάζουν μέσα φαγώσιμα – παλιά ήταν φουντούκια, καρύδια και φρούτα. Στο τέλος, όταν έχουν πάει παντού, γλεντούν τρώγοντας ό,τι έχουν μαζέψει.