Ο Τρυγομηνάς χιονίζ’ και κρύον νερόν ποτίζ’ – Ο Οκτώβριος στην ποντιακή λαογραφία

Στα Σούρμενα τον έλεγαν «Οκτώβρη», στα Κοτύωρα και την Ινέπολη «Αϊ-Δημήτρη» λόγω της γιορτής του Αγίου Δημητρίου στις 26 του μήνα, ωστόσο στις περισσότερες περιοχές του Πόντου, σήμερα ήταν η πρώτη μέρα του «Τρυγομηνά».

Άρρηκτα συνδεδεμένος με τον τρύγο των σταφυλιών –σύμφωνα με την Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, τη μεγαλύτερη παραγωγή σταφυλιών στον Πόντο την είχε η Τραπεζούντα, απ’ όπου μάλιστα γίνονταν και εξαγωγές οίνου–, ο 10ος μήνας του χρόνου ήταν ο μήνας των προετοιμασιών ενόψει του σκληρού χειμώνα.

Οι παρχαρομάνες και οι παρχαρέτ’ κατέβαζαν τα κοπάδια από τα παρχάρια και τα πήγαιναν στα χωράφια για να τα λιπάνουν ώσπου να χιονίσει.

Το χιόνι ερχόταν νωρίς στον Πόντο, αποκλείοντας τους δρόμους και δυσκολεύοντας τις μετακινήσεις, γι’ αυτό και συνήθιζαν να λένε προληπτικά ο ένας στον άλλον «Έρθεν ο τρυγομηνάς, άλλο ’ς σο ρασίν μη πας». Χαρακτηριστικό είναι επίσης το δίστιχο: «Τρυγομηνά χειμός καιρός και χιόνια τα ραχία, / ασά παρχάρια έφυγαν κι εκλώσταν ’ς σα χωρία».

Πριν χαλάσει εντελώς ο καιρός, φρόντιζαν να μαζεύουν ξύλα για το χειμώνα καθώς και όλους τους καλοκαιρινούς και φθινοπωρινούς καρπούς πριν καλύψει το χιόνι όλα τα φυτά και τα άνθη που καρποφορούσαν στην περιοχή. Γι’ αυτό έλεγαν «Ο Τρυγομηνάς φέρ’ ξύλα και μαραίν’ και ρούζ’ τα φύλλα» (ο Οκτώβριος φέρνει τα ξύλα και μαραίνει και κάνει να πέφτουν τα φύλλα). Υπήρχαν βέβαια μερικά φυτά που άνθιζαν ακόμα και τον Οκτώβριο, όπως το αγροδέζμιν (είδος μέντας), το αγριοκάστανον, το βρομόχορτον και η πικρελαία (είδος άγριας δαμασκηνιάς).

Στον Πόντο καλλιεργήθηκαν συστηματικά αρκετές ποικιλίες σταφυλιών, όπως: ασπροστάφυλον, καστανίτης, μαυροστάφυλον, μεγαλέσ’, μελικέρ’ (είδος αμπέλου που αναφερόταν και από τον γραμματικό Ησύχιο), παρμάκ’ (το είδος αυτού του σταφυλιού ονομαζόταν στην αρχαία ελληνική «δακτυλίς»), πιστατούρ’, πολίτικο, χίρα, εκατόν παργμαγίν, λιφανίδ’, ρωβυζούδες, μαυροπολίτικο, κόρυζα.

Από το χυμό των σταφυλιών παρασκευαζόταν με παρατεταμένο βράσιμο ένα πυκνόρρευστο σιρόπι, το πετμέζ’, που ήταν γνωστό από την Αρχαιότητα. Τα τρυφερά φύλλα του αμπελιού χρησιμοποιούνταν στη μαγειρική (π.χ. τα γνωστά ντολμαδάκια).

Στις 2 Οκτωβρίου γιορταζόταν η μνήμη του Αγίου Θεόδωρου Γαβρά, του Μεγαλομάρτυρα του Πόντου. Σύμφωνα με την Ακολουθία του, σε μια συμπλοκή με τους Σελτζούκους Τούρκους συνελήφθη αιχμάλωτος και προκειμένου να μην απαρνηθεί τον Χριστό και την πίστη του, μαρτύρησε μετά από φρικτά βασανιστήρια στις 2 Οκτωβρίου 1098 μ.Χ. στη Θεοδοσιούπολη (σημερινό Ερζερούμ).

*Σημ.: Το πρώτο μισό του τίτλου του άρθρου είναι δίστιχο από την Ποντιακή Εστία, στο τεύχος του 1955 (τόμος 6, σ.545). Περιλαμβάνεται σ’ έναν ποντιακό καζαμία με δίστιχα από τη Ματσούκα, τα οποία είχε καταγράψει η Μ. Αμανατίδου με βάση την αφήγηση του Χ. Παπαδόπουλου από το Καπίκιοϊ της Τραπεζούντας.