Για την παιδεία έχουν γραφεί πολλοί ορισμοί από αρχαιοτάτων χρόνων. Πολλά είναι και τα ρητά που έχουν διατυπωθεί από τις πιο σημαντικές μορφές του ελληνικού πνεύματος. Ο Χρόνης Μίσσιος στο βιβλίο του Το κλειδί είναι κάτω από το γεράνι αναφερόμενος στην παιδεία λέει: «Παιδεία είναι ν’ ανοίξεις τα παράθυρα της ψυχής, να μπει μέσα της η ομορφιά του σύμπαντος κόσμου και της ύπαρξής σου. Είναι τα πρώτα βήματα της ψυχής: να, αυτό είναι ένα λουλούδι, ένα άρωμα, ένα χρώμα. Παιδεία είναι να μπολιάσεις ένα, μοναδικό κάθε φορά, άνθος με τις ιδιαιτερότητές του, στο μαγικό δέντρο της ζωής. Και αυτό ούτε είναι ούτε μπορεί να θεωρείται επάγγελμα. Τα παιδιά δεν είναι πελάτες προς “εκγύμνασιν”».
Στην εποχή μας το ζητούμενο δεν είναι η καλλιέργεια της ψυχής, αλλά η επιτυχία της εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Κι είναι αυτός ο στόχος που ακύρωσε στην ουσία το λύκειο.
Το έκανε προπαρασκευαστικό για το πανεπιστήμιο, αφού ο μαθητής διαβάζει μόνο τα μαθήματα της δικής του κατεύθυνσης, εξαντλώντας μέχρι και την τελευταία απουσία που δικαιούται.
Τα παιδιά στο σχολείο δεν μορφώνονται ικανοποιητικά, παρά μόνον αποκτούν τα γνωστικά εφόδια για ανώτερες σπουδές μέσα από τους δρόμους της μορφωτικής μονομέρειας, σε βάρος μιας ευρύτερης ψυχοπνευματικής καλλιέργειας. Η παιδεία που γίνεται σκλάβα μιας κακής συνήθειας αργοπεθαίνει. Η παιδεία που ανασαίνει με τεχνητά μέσα σιγά-σιγά πεθαίνει.
Ποιος μαθητής προλαβαίνει σήμερα να διαβάζει λογοτεχνικά βιβλία; Τα παιδιά στις μέρες μας είναι τροφοδότες λογαριασμοί για διάφορα αθλήματα, για ξένες γλώσσες και για ιδιαίτερα μαθήματα. Τα παιδιά στηρίζουν την παραοικονομία κι ανεβάζουν ψηλά το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν. Τα παιδιά δεν είναι οι πελάτες της ζωής, αλλά είναι η ίδια η ζωή στην πιο τρυφερή της έκφραση. Είναι το ιστορικό παρόν ενός έθνους και ενός λαού. Είναι οι κρυφοί λογαριασμοί που μέσα τους έχουν ό,τι καταθέτουμε σε σκέψη, σε γνώση και σε αγάπη συνεχίζει ο Χρόνης Μίσσιος.
Αυτό που ονομάζουμε παιδεία δεν έχει πλέον καμία πρακτική σημασία. Η παίδευση στην οποία αναφερόταν ο Ισοκράτης στον «Πανηγυρικό» του εξελίχθηκε σε εκπαίδευση, και στις μέρες μας σε μονομερή κατεύθυνση.
Η πολιτεία όσο και η οργανωμένη κοινωνία αποδείχθηκε ανήμπορη να στηρίξει όσα υπάγονται στην έννοια παιδεία. Όσα εξακολουθούμε να αποκαλούμε πολιτισμό, που δεν στοιχειοθετούν πλέον τίποτε το ξεχωριστό.
Τα παιδιά το πρωί πάνε σχολείο και το απόγευμα φροντιστήριο. Δεν υπάρχει πλέον καιρός για τις ανάγκες της παιδικής τους ηλικίας. Πού καιρός για παιχνίδια; Πού χρόνος για ομαδικές δράσεις, για να μάθουν να συνεργάζονται αλλά και να λύνουν διαφορές;
Στο γυμνάσιο και κυρίως στο λύκειο η φροντιστηριακή διδασκαλία ξεπερνά σε σημασία την εσωσχολική, με αποτέλεσμα να θεωρείται το φροντιστήριο σημαντικότερο από το σχολείο. Είμαστε η μόνη χώρα στην οποία οι απόφοιτοι πανεπιστημίου, αν πρόκειται να υποβληθούν σε διαδικασίες ΑΣΕΠ, πάνε ξανά φροντιστήριο! Κριτήριο στη βαθμολογία είναι η παπαγαλία. Η αμφισβήτηση των εκ των προτέρων δεδομένων είναι απορριπτέα και σαν σκέψη.
Θα πάμε μπροστά μόνο όταν ο γονιός επιστρέψει στον ουσιαστικό του ρόλο. Όταν εκτός από χορηγός σπουδών λειτουργεί συγχρόνως και ως γονιός. Όταν ο παιδαγωγός ανταποκριθεί στο λειτούργημά του, που είναι πολύ πιο πάνω από αυτό του δημοσίου υπαλλήλου. Όταν η πολιτική τοποθετεί ψηλά τη δημόσια παιδεία και τη χρηματοδοτεί αδρά σε ό,τι αφορά και την έρευνα.
Παιδεία είναι η καθολική ολοκλήρωση του ανθρώπου. Η πνευματική και η κοινωνική του συγκρότηση. Η διαπαιδαγώγησή του σε ελεύθερο πολίτη, ικανό να παίρνει αποφάσεις που αφορούν τον ίδιο και την κοινωνία.
Το σχολείο δεν έγινε για την αγορά εργασίας, αλλά για να φτιάξει φωτισμένους ανθρώπους. Ανθρώπους ώριμους να ορίσουν τη ζωή τους. Να αξιολογήσουν αρετές κι αρχές και να τις υιοθετήσουν. Να «βλέπουν» την πατρίδα ως μητρίδα κι όχι ως μητριά.
