Το βιβλίο της Η γιαγιά μου διαβάζεται μονορούφι και σε κάποια σημεία με υγρά μάτια. Η Φετχιέ Τσετίν (τουρκικά: Fethiye Çetin) δεν έκανε τίποτε άλλο από το να βάλει στο χαρτί την ιστορία της γιαγιάς της. Μια ιστορία που άλλαξε τη θεώρηση της ζωής της όταν η αξιοσέβαστη, μουσουλμάνα νοικοκυρά τής αποκάλυψε ότι γεννήθηκε χριστιανή και Αρμένια, ότι το όνομά της ήταν άλλο, ότι οι περισσότεροι από το χωριό της σφαγιάστηκαν και όσοι επέζησαν εστάλησαν σε πορεία θανάτου, και ότι εκείνη σώθηκε επειδή την άρπαξε ένας Τούρκος αξιωματικός που έγινε «πατέρας» της.
«Με λέγανε Χερανούς» της είχε πει, και της ζήτησε να βρει τους Αρμένιους συγγενείς της στην Αμερική.
Αυτή η πρόταση της γιαγιάς ήταν η αφορμή για την εγγονή να σπάσει έναν κύκλο σιωπής σε μια χώρα όπου η Γενοκτονία των χριστιανικών πληθυσμών απλά δεν έχει συμβεί. Στις σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνεται η ζωή μιας «απλοϊκής» μα συνάμα δυναμικής γυναίκας που κράτησε το βαρύ μυστικό, και το έβγαζε στην επιφάνεια σε ανεπαίσθητες στιγμές, όταν, για παράδειγμα, το Πάσχα έφτιαχνε τσουρέκια!
Η Φετχιέ Τσετίν, που στο βιβλίο στην κηδεία της γιαγιάς Χερανούς Γκανταριάν θέλει να φωνάξει σε όλους το πραγματικό της όνομα, σήμερα είναι μάχιμη δικηγόρος και ακτιβίστρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ακόμα, είναι μία από τις δικηγόρους της υπόθεσης δολοφονίας του Αρμένιου δημοσιογράφου Χραντ Ντινκ, και νομική σύμβουλος του ιδρύματος που έχει δημιουργηθεί στη μνήμη του.
Πριν από λίγες ημέρες βρέθηκε στην Αθήνα καλεσμένη του Αρμενικού Κυανού Σταυρού.
Λίγο πριν από τη 19η Μαΐου, ημέρα μνήμης της Γενοκτονίας των Ποντίων, το pontos-news.gr συνομίλησε με μια γυναίκα που έμαθε με απροσδόκητο τρόπο μέρος της πραγματικής της ταυτότητας, που αγωνίζεται για να αποδοθεί δικαιοσύνη στην υπόθεση Χραντ Ντινκ, που υπερασπίζεται τα ανθρώπινα δικαιώματα σε μια χώρα η οποία μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016 έχει συλλάβει περισσότερους από όσους μπορεί να φυλακίσει…
Θα μου επιτρέψετε να ξεκινήσω από μια ερώτηση επικαιρότητας που είναι σχετική με τη δολοφονία του Χραντ Ντινκ. Πρόσφατα απορρίφθηκε η συνένωση της δίκης για τη δολοφονία με κατηγορούμενο, μεταξύ άλλων, τον Φετουλάχ Γκιουλέν. Πώς σχολιάζετε το γεγονός ότι επιχειρείται, όπως όλα δείχνουν, να «φορτωθεί» η δολοφονία στον αυτοεξόριστο ιμάμη; Δέκα χρόνια μετά πιστεύετε ότι θα έρθει κάποια στιγμή που θα οδηγηθούν οι υπαίτιοι στη Δικαιοσύνη;
Τις προηγούμενες μέρες το κατηγορητήριο που ετοίμασε και έστειλε ο εισαγγελέας για να το ενώσουμε με τη βασική δίκη τού επεστράφη ως ελλιπές. Όταν το ολοκληρώσει θα το στείλει στο δικαστήριο, και πιστεύω υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να το συμπεριλάβει στη βασική δίκη. Το νέο αυτό κατηγορητήριο βασίζεται στον ισχυρισμό ότι η δολοφονία σχεδιάστηκε και εκτελέστηκε από το δίκτυο του Φετουλάχ Γκιουλέν (FETÖ). Βέβαια υπάρχουν όργανα της τάξης (στρατός, αστυνομία, πληροφοριοδότες) που ανήκουν στην κοινότητα του Γκιουλέν και έχουν μεγάλες ευθύνες στη δολοφονία, αλλά δεν είναι οι μόνοι υπεύθυνοι. Ο ισχυρισμός ότι αυτοί είναι οι μόνοι υπεύθυνοι αποσκοπεί στο να προστατευτούν κάποιοι άλλοι.
Φετχιέ Τσετίν: Η δολοφονία του Χραντ Ντινκ είναι μια συμφωνημένη δολοφονία.
Μετά τη δολοφονία υπήρχε ο ισχυρισμός ότι αυτή διαπράχθηκε από μέλη του Εργκένεκον (ETÖ). Σήμερα δημιουργούνται σενάρια βάσει των οποίων η δολοφονία διαπράχθηκε από υποστηρικτές του Φετουλάχ Γκιουλέν. Ο εισαγγελέας, όμως, δεν μπορεί να απαντήσει το εξής ερώτημα: Τα στοιχεία στο φάκελο αποδεικνύουν ότι όσοι ήταν στα δίκτυα FETÖ και ETÖ γνώριζαν για το σχέδιο δολοφονίας. Αν είναι έτσι, γιατί τα όργανα της τάξης που δεν ήταν με το FETÖ δεν την εμπόδισαν από τη στιγμή που γνώριζαν; Αν δεν δοθεί απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν θα αποκαλυφθεί όλη η αλήθεια που κρύβεται πίσω από τη δολοφονία.
Η γυναίκα του Χραντ Ντινκ (κέντρο) με την κόρη της και την Φετχιέ Τσετίν προσέρχονται στο δικαστήριο, τον Ιούλιο του 2007 (φωτ.: EPA / Kerim Okten)
Δυστυχώς η δολοφονία του Χραντ Ντινκ και η δίκη χρησιμοποιήθηκαν ως μέσο για πολέμους εξουσίας, και ακόμα χρησιμοποιούνται. Μετατρέπονται σε ένα όπλο με το οποίο οι έχοντες εξουσία προσπαθούν να εξοντώσουν τους αντιπάλους τους. Τα σενάρια που δημιουργούνται σήμερα είναι σαν εκείνα που δημιουργήθηκαν χθες.
Στο φάκελο υπάρχουν πολλά στοιχεία και αποδείξεις, και δεν θα εγκαταλείψουμε τη δίκη αν δεν γίνει μια επιτυχημένη έρευνα και δεν ασκηθούν διώξεις βάσει των στοιχείων. Πιστεύω ότι αργά η γρήγορα θα αποκαλυφθεί η αλήθεια.
Σε παλαιότερη συνέντευξή σας είχατε πει ότι ένα από τα πράγματα που σας εντυπωσίασε όταν βγήκε το βιβλίο για την ιστορία της Αρμένιας γιαγιάς σας ήταν ότι δεν σας ασκήθηκε δίωξη. Πιστεύετε ότι αν έβγαινε σήμερα θα συνέβαινε το ίδιο; Σήμερα φοβάστε περισσότερο;
Στις μέρες μας γράφονται πολλές ιστορίες για Αρμένιες γιαγιάδες και δεν έχει ασκηθεί δίωξη για καμία από αυτές. Γιατί όλες αυτές οι ιστορίες είναι πραγματικές, ανθρώπινες. Κανένας δεν μπορεί να τις διαψεύσει. Δεν μπορεί να πει ότι είναι ψέματα. Η κοινωνία γνωρίζει ότι όλες αυτές οι ιστορίες είναι αληθινές. Γιατί όλοι έχουν μια ιστορία με Ελληνίδα, Αρμένια ή Ασσύρια γιαγιά.
Στο βιβλίο σας, ακόμα και στα σημεία στα οποία η αφήγηση είναι δική σας, δεν αναφέρεται πουθενά η λέξη «γενοκτονία». Γιατί;
Ο σκοπός μου όταν έγραψα το βιβλίο ήταν να τραβήξω την προσοχή στις Γενοκτονίες του 1915 χρησιμοποιώντας μια ανθρώπινη ιστορία. Οι ομάδες που ήταν σε διαμάχη συζητούσαν για ομάδες, αριθμούς και ορολογίες, και κανένας, ειδικά οι νέες γενιές, δεν ήξερε τι έχει συμβεί στο παρελθόν. Το βιβλίο το έγραψα θεωρώντας ότι πρέπει να επικεντρωθεί μόνο στην ανθρώπινη ιστορία.
Προσπάθησα, όσο ήταν εφικτό, να μην έχω δικά μου σχόλια αλλά να γράψω για τη γιαγιά μου και αυτά που μου είχε διηγηθεί.
Ήθελα οι αναγνώστες στην Τουρκία να σκεφτούν και να αναρωτηθούν για τα όσα έγιναν μέσω της ιστορίας της. Ήταν αποτελεσματικό. Χιλιάδες άνθρωποι άρχισαν να ερευνούν το 1915 και τις οικογενειακές τους ιστορίες. Οι περισσότεροι γράφουν τη δική τους ιστορία και πιστεύουν ότι έγινε μια γενοκτονία.
Η πρόεδρος του Αρμενικού Κυανού Σταυρού Λιζέτ Κιραγιάν και η Φετχιέ Τσετίν κατά την πρόσφατη επίσκεψη της τελευταίας στην Αθήνα (φωτ.: εφημερίδα «ΑΖΑΤ ΟΡ»)
Πολλοί υποστηρίζουν ότι η αναγνώριση των Γενοκτονιών θα βοηθήσει την Τουρκία να συμφιλιωθεί με το παρελθόν της. Πιστεύετε ότι όντως η Τουρκία νιώθει να έχει πρόβλημα με το παρελθόν της;
Η Τουρκία δεν έχει αντιμετωπίσει καμία «αμαρτία» και καμία καταπίεση που εφάρμοσε στο παρελθόν, και κατά συνέπεια είναι μια χώρα που δεν έχει εξαγνιστεί από τις κακίες της. Αν είχε γίνει αυτό δεν θα ζούσαμε την καταπίεση και τη βία που υπάρχει σήμερα. Είναι αναπόφευκτο η Τουρκία εκτός από τη Γενοκτονία των Αρμενίων να έρθει αντιμέτωπη και με τη Γενοκτονία των Ελλήνων της Ανατολής, των Ποντίων, των Ασσυρίων, των Χαλδαίων, των Γεζίντι και των Εβραίων, τις δολοφονίες και τα πογκρόμ. Αν δεν συμβεί αυτό δεν θα υπάρξει γαλήνη μεταξύ των ανθρώπων που ζουν σε αυτά τα εδάφη.
Αυτή τη στιγμή υπάρχει στη χώρα μια βάση προοδευτικών ανθρώπων που μπορεί να ασκήσει κάποια μορφή πίεσης υπέρ των μειονοτήτων;
Φυσικά και υπάρχει. Παρόλο που δεν είναι μεγάλη σε αριθμούς μπορώ να πω ότι είναι μια αποτελεσματική πλειοψηφία. Υπάρχει μια μερίδα από Αριστερούς, δημοκράτες και θρησκευόμενους.
Σας έχουν πλησιάσει άνθρωποι που, όπως και εσείς, διαπιστώνουν ότι η ταυτότητά τους είναι διαφορετική; Έχετε κάποιο χαρακτηριστικό παράδειγμα;
Ήρθαν τόσοι πολλοί σε επαφή που δεν ξέρω ποιο να σας διηγηθώ. Θα σας πω το πρώτο που μου έρχεται στο μυαλό. Όταν έγραφα το βιβλίο με απασχολούσε το εξής που σχετίζεται με το ότι είμαι μάχιμη δικηγόρος: Μήπως οι δικαστές και οι εισαγγελείς που υπερασπίζονται την επίσημη ιδεολογία βγάλουν αρνητικές αποφάσεις στις υποθέσεις που αναλαμβάνω λόγω του βιβλίου μου; Σκεφτόμουν ότι αν συμβεί αυτό μπορεί βλάψω ανθρώπους που υπερασπίζομαι. Παρόλα αυτά εξέδωσα το βιβλίο, και υπήρχαν εκτενέστατες αναφορές στον Τύπο.
Η Φετχιέ Τσετίν με τη γιαγιά της. Η φωτογραφία περιλαμβάνεται στο βιβλίο της «Η γιαγιά μου»
Κατά τη διάρκεια μιας δίκης, όμως, ο δικαστής μου είπε: «Γράψατε ένα βιβλίο», και μετά άρχισε να μου κάνει νοήματα. Στην αρχή ξαφνιάστηκα αλλά μετά κατάλαβα ότι ήθελε να μου πει «έχω και εγώ μια παρόμοια ιστορία». Μετά τη δίκη πήγα στο γραφείο του. Ήρθαν ένας ακόμα δικαστής και ένας εισαγγελέας. Συζητήσαμε αρκετή ώρα. Μπορέσαμε να μιλήσουμε για τις ιστορίες των γιαγιάδων και των παππούδων τους και για το 1915. Αν και ο εισαγγελέας που ήταν εκεί ήταν εθνικιστής είχε αναφέρει αυτά που του είχε διηγηθεί ο παππούς του.
Με την ιδιότητά σας ως δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Τουρκία τι θα συμβουλεύατε Αρμένιους, Έλληνες, Ασσύριους που διεκδικούν την αναγνώριση της Γενοκτονίας;
Οι άνθρωποι στην Τουρκία λόγω της επίσημης ιδεολογίας και της επίσημης εξιστόρησης της ιστορίας δεν γνωρίζουν όσα έχουν συμβεί στο παρελθόν. Θα συμβούλευα όλους τους Αρμένιους, Έλληνες και Ασσυρίους φίλους μου να έρθουν όσο το δυνατόν περισσότερο σε επαφή με ανθρώπους στην Τουρκία, και να τους διηγηθούν τις ιστορίες τους.
Κατά την παρουσίαση του βιβλίου της στην Αθήνα (φωτ.: εφημερίδα «ΑΖΑΤ ΟΡ»)
Γιατί από προσωπική εμπειρία κατάλαβα ότι ο διάλογος και η διήγηση των ιστοριών αλλάζει τους ανθρώπους με εκπληκτικό τρόπο, και αυξάνει τη συναίσθηση. Μπορούμε να δημιουργήσουμε κοινά πρότζεκτ. Για παράδειγμα, να προτρέψουμε τους νέους να συναντηθούν και να εργαστούν μαζί. Ξέρω, και πάλι από προσωπική εμπειρία, ότι η παραγωγική συνεργασία και η συμμετοχή μετατρέπουν τους ανθρώπους, τους φέρνουν κοντά ώστε κάνουν ερωτήσεις ο ένας στον άλλον.
- Ευχαριστούμε τη Σοφία Αγγελίδου για τη μετάφραση από τα τουρκικά, αλλά και τον Μάικ Τσιλιγκιριάν, διευθυντή σύνταξης του περιοδικού Αρμενικά, για τη βοήθειά του στην πραγματοποίηση της συνέντευξης.
- Το βιβλίο Η γιαγιά μου της Φετχιέ Τσετίν κυκλοφορεί στα ελληνικά από τον Πατάκη (μτφ. Φραγκώ Καράογλαν), και βρίσκεται ήδη στην πέμπτη του έκδοση.
