«Στο Αγιού Τεπέ (Μπαμ και μπουμ οι ντουφεκιές)». Η φωνή της Ρένας Κουμιώτη σε αυτό το χασάπικο μάς πηγαίνει πίσω στο «Λόφο της Αρκούδας» (αυτό σημαίνει το τουρκικό Ayı Tepe), στα ορεινά της Σαμψούντας του Πόντου.
Και (σαν) σήμερα έχουμε ακόμα έναν λόγο να επιστρέψουμε εκεί, στον Νοέμβριο μιας φονικής μάχης του ποντιακού αντάρτικου, στα χρόνια του Α’ Παγκοσμίου.
Το τραγούδι κυκλοφόρησε το 1976 στο δίσκο Στο δρόμο για το Τσιμενλί, σε μουσική του Γρηγόρη Σουρμαΐδη και στίχους του Γιώργου Μπέρτσου, που υπέγραφε ως Γιώργος Καλαμαριώτης. Στο σημείωμα του δίσκου ο στιχουργός συνέδεε το έργο με τις διηγήσεις της γιαγιάς του για το αντάρτικο στο Αγιού Τεπέ.
Η μάχη του Αγιού Τεπέ αποτελεί μία από τις χαρακτηριστικές αφηγήσεις της ένοπλης αντίστασης των Ποντίων κατά την περίοδο των διώξεων.
Η περιγραφή της, όπως διασώθηκε μέσα από τις αναμνήσεις του αντάρτη Παντελή Αναστασιάδη, γνωστού ως Παντέλ-αγά, δείχνει τις συνθήκες κάτω από τις οποίες μικρές ομάδες μαχητών προσπαθούσαν να προστατεύσουν τους αμάχους και να τους οδηγήσουν σε ασφαλέστερες περιοχές.
Στην απόδοση της μαρτυρίας που δημοσιεύει το «Ελληνοϊστορείν», οι κινήσεις του οθωμανικού στρατού προς τις θέσεις των ανταρτών άρχισαν στις 16 Νοεμβρίου 1914 και η μάχη δόθηκε την επομένη. Ο Θεοφάνης Μαλκίδης, επιμελητής των απομνημονευμάτων, τοποθετεί τη μάχη στις 16 Νοεμβρίου 1916.
Καθώς το σημείο όπου βρίσκονταν αρχικά δεν προσφερόταν για άμυνα, η ομάδα αναδιπλώθηκε μέσα στη νύχτα προς το ύψωμα Αγιού Τεπέ. Τα ξημερώματα, οι 47 οπλισμένοι Πόντιοι αντάρτες βρέθηκαν περικυκλωμένοι. Με τα κιάλια έβλεπαν τους στρατιώτες να τοποθετούν κανόνια και πολυβόλα. Ο Αναστασιάδης υπολογίζει την οθωμανική δύναμη σε περίπου 8.000 έως 10.000 άνδρες.
Μαζί με τους αντάρτες βρίσκονταν περίπου 2.500 γυναίκες και παιδιά. Οι μαχητές έπρεπε να συγκρατήσουν τις επιθέσεις και ταυτόχρονα να βρουν τρόπο να απομακρύνουν τους αμάχους.
Σύμφωνα με την αφήγηση, κράτησαν τις αμυντικές τους θέσεις κάνοντας οικονομία στα πυρομαχικά, καθώς ο αντίπαλος είχε συντριπτική αριθμητική υπεροχή και βαρύτερο οπλισμό.
Η σύγκρουση εντάθηκε όσο περνούσαν οι ώρες. Προς το βράδυ οι οθωμανικές δυνάμεις πλησίασαν το σημείο όπου πολεμούσε ο Δημοσθένης Χαραλαμπίδης, γιος του αρχηγού της ομάδας, Δημήτρη Χαραλαμπίδη. Όπως περιγράφει ο Αναστασιάδης, ο νεαρός απέκρουε την επίθεση με χειροβομβίδες όταν τον βρήκε σφαίρα στο μέτωπο.

Μπροστά στον κίνδυνο να καταληφθεί το ύψωμα, ο αρχηγός έδωσε εντολή να ανοίξει δίοδος διαφυγής για τα γυναικόπαιδα. Την αποστολή ανέλαβαν ο Παντελής Αναστασιάδης και ο συγχωριανός του Γεώργιος Καπαθανάσης. Οι δύο μαχητές κατέβηκαν από το ύψωμα και πήραν θέσεις δεξιά και αριστερά του δρόμου, με οκτώ συμπολεμιστές τους να τους καλύπτουν με πυρά.
Η επιχείρηση πέτυχε. Κατά τη μαρτυρία, οι δύο αντάρτες αιφνιδίασαν τις αντίπαλες δυνάμεις και μέσα σε περίπου μισή ώρα πέρασαν όλους τους αμάχους έξω από τον κλοιό.
Τα γυναικόπαιδα οδηγήθηκαν προς μια ρεματιά μέσα στο δάσος, στην περιοχή των μύλων του Καράπερτζιν. Ακολούθησαν οι υπόλοιποι αντάρτες, ενώ ο Αναστασιάδης και ο Καπαθανάσης επέστρεψαν στο ύψωμα για να συναντήσουν τον αρχηγό τους. Μαζί έψαξαν μήπως είχε μείνει πίσω κάποιος άμαχος.
Εκεί βρήκαν τη σορό του Δημοσθένη Χαραλαμπίδη. Τότε πληροφορήθηκε ο πατέρας του το θάνατό του, ενώ οι οθωμανικές δυνάμεις συνέχιζαν να βομβαρδίζουν το ύψωμα. Η ομάδα απομακρύνθηκε τελικά προς τους μύλους και συνέχισε την πορεία της μέσα στη νύχτα, αναζητώντας ασφαλές καταφύγιο. Σύμφωνα με την αφήγηση, το ξημέρωμα έφτασαν σε πυκνό δάσος κοντά στο χωριό Κοβτζή Τερέ. Εκεί έμειναν όλη την ημέρα, τρώγοντας άγρια μούσμουλα και μήλα.
Στην καταμέτρηση που έγινε στους μύλους, ο Αναστασιάδης αναφέρει τέσσερις νεκρούς και τρεις τραυματίες αντάρτες, καθώς και δύο γυναίκες και τρία παιδιά που είχαν τραυματιστεί. Για τις μεγάλες απώλειες στις τάξεις του οθωμανικού στρατού ο Παντέλ-αγάς μεταφέρει πληροφορίες που του έδωσαν αργότερα άνθρωποι της περιοχής.
Ποιος ήταν ο Παντέλ-αγάς
Ο Παντελής Αναστασιάδης γεννήθηκε το 1896 στο Τσιμενλί της Σαμψούντας. Υπήρξε υπαρχηγός του Δημήτρη Χαραλαμπίδη και το 1915 παντρεύτηκε την κόρη του, Φωτεινή.
Μετά την άφιξή του στην Ελλάδα το 1923, εγκαταστάθηκε στο Ποντολίβαδο Καβάλας, όπου έγραψε τις εμπειρίες και τις αναμνήσεις του από το ποντιακό αντάρτικο.

Το «Ελληνοϊστορείν» τοποθετεί την καταγραφή στον Οκτώβριο του 1962. Σε σημείωση του χειρογράφου που παραθέτει η εφημερίδα Πρωινή της Καβάλας, ο ίδιος ο Αναστασιάδης γράφει ότι ξεκίνησε τη συγγραφή στις αρχές του 1963 και την ολοκλήρωσε στις 20 Οκτωβρίου 1965.
Οι αναμνήσεις του εκδόθηκαν το 2010 με τον τίτλο Μνήμες του Ποντιακού Έπους 1913-1922 από την Ενωμένη Ρωμηοσύνη, με εισαγωγή και επιμέλεια του Θεοφάνη Μαλκίδη.

















