Το όνομα του Αριστείδη Μόσχου παραπέμπει αμέσως στο παραδοσιακό τραγούδι. Και δικαιολογημένα. Αλλά δεν ήταν απλά ένας άριστος οργανοπαίκτης, αλλά ένας δάσκαλος στο σαντούρι. Αλλά και σε όλη την κουλτούρα του δημοτικού μας τραγουδιού. Και τη γνώση και την αγάπη του προσπάθησε να τη μεταδώσει και σε άλλους, στη νέα γενιά. Τα κατάφερε; Μέχρι ενός σημείου ναι. Δυστυχώς η μουσική μας παράδοση, όπως αποδεικνύεται τόσα χρόνια, διδάσκεται με έναν τρόπο που εκ του αποτελέσματος προκύπτει λανθασμένος. Και φυσικά, όταν κάτι δεν ανανεώνεται από τους νέους ανθρώπους, γίνεται μουσειακό είδος.
Ο Μόσχος ίδρυσε με κόπο μια σχολή. Όμως, όπως σημειώνει ένας μουσικός παραγωγός: «Άφησε πίσω του πολλούς μαθητές αλλά και αρκετή… σιωπή –ή και αμφισβήτηση– για τη μουσική του δράση. Πάντα συμβαίνουν αυτά σε χώρους που οι αξίες του πολιτισμού συγκρούονται με στενές συντεχνιακές αντιλήψεις».
Οι ρίζες από το 1821
O Aριστείδης Mόσχος γεννήθηκε σε μουσική οικογένεια στο Aγρίνιο. Οι ρίζες τους δε, πηγαίνουν πίσω και συγκεκριμένα στον προπάππου του Γεροβασιλάκη Μόσχο, που ήταν απ’ τους πρώτους λαϊκούς οργανοπαίκτες. Και όχι μόνο, αφού σύμφωνα με πολλούς συγγραφείς, ανάμεσά τους και ο Κωστής Παλαμάς, ο Γεροβασιλάκης έλαβε μέρος και στην πολιορκία του Mεσολογγίου.
Μετά την Έξοδο του Μεσολογγίου, ο Γεροβασιλάκης Mόσχος μαζί με τον αδερφό του, τον Σωτήρη και ένα εξάδελφό τους, τον Aντώνη, βγήκαν στα χωριά και άρχισαν να παίζουν σε γάμους και πανηγύρια. Μάλιστα, ήταν και πολύ ακριβοί όσον αφορά την αμοιβή τους.
Την σκυτάλη, ανέλαβε ο γιος του Γεροβασίλη Γιάννης Mόσχος, ο οποίος είχε και το παρατσούκλι «Φουσκομπούκας», γιατί είχε κάποιο σημάδι στο μάγουλο.
Όπως καταλαβαίνετε ο Αριστείδης Μόσχος γεννήθηκε σε ένα σπίτι που κυριαρχούσε η μουσική, αφού ούτε ο πατέρας του Κωνσταντίνος δεν «γλίτωσε» από την οικογενειακή παράδοση. Μάλιστα, ο τελευταίος ήταν και πολύ καλός κλαρινίστας. Αλλά και επιχειρηματίας.
Ο Αριστείδης Μόσχος ήταν το πέμπτο από τα δέκα παιδιά της οικογένειάς του. Γεννήθηκε στο χωριό Πεντάλοφο Αγρινίου. Εκεί στο χωριό του, ο πατέρας του είχε μεγάλη κτηματική περιουσία, την οποία πούλησε και πήγε στο Αγρίνιο κι έκανε επιχειρήσεις. Άνοιξε το Καφέ-Αμάν κι το Καφέ-Σαντάν.
Η ρουμανική επιρροή
Στα δυο αυτά μαγαζιά οι… ήχοι ήταν μοιρασμένοι. Συγκεκριμένα στο καφέ-αμάν παίζανε κυρίως Πολίτες, Σμυρνιοί και Αρμένιοι, ενώ στο καφέ-σαντάν υπήρχε ευρωπαϊκή ορχήστρα. Μάλιστα ο πατέρας του Κωνσταντίνος διεύρυνε το μουσικό του πεδίο και εκτός από τα παραδοσιακά, έπαιζε με το κλαρίνο του και τα δυτικότροπα.
«Ο πατέρας μου ήταν ένα κλαρίνο διακεκριμένο αλλά και πολυσύνθετο. Δεν περιοριζόταν να παίζει μόνο τσάμικα και τέτοια. Έπαιζε ρουμάνικα, ουγγαρέζικα, μαρς αμερικέν, βαλς, κύματα του Δουνάβεως… Όλα τα είδη. Έρχονταν στο μαγαζί να τον ακούσουν όλα τα μεγάλα ονόματα του Αγρινίου. Ζήτημα να έπαιζε ένα τέταρτο τη βραδιά. Ανέβαινε πάνω λιγάκι για να μη χάσει τους πελάτες. Και πέφταν χιλιάρικα. Για να τον πλησιάσουν από τα χωριά να του πουν να πάει να παίξει σε γάμους, έπρεπε να έχουν έναν γνωστό, έναν φίλο. Είχε τα λεφτά και τα αξιοποίησε», είχε πει ο Αριστείδης Μόσχος σε συνέντευξή του.
Όπως καταλαβαίνει κανείς ο μικρός Αριστείδης είχε όλα τα ακούσματα. Και αν σε άλλους της γενιάς του (γεννήθηκε το 1927) και μόνο η πιθανότητα ο γιος τους να ασχοληθεί με τη μουσική, ακουγόταν σαν απειλή, εδώ ήταν σαν οικογενειακή, αναμενόμενη, παράδοση. Μάλιστα ο μεγαλύτερος αδερφός του έπαιζε βιολί. Στο καφέ αμάν είχαν περάσει ονόματα όπως η Ρίτα Αμπατζή, ο Κώστας Ρούκουνας και γενικώς οι του ρεμπέτικου.
Όλα άλλαξαν όταν ήρθε στο μαγαζί να παίξει ένα ρουμανικό συγκρότημα. «Θα ‘μουνα 8 χρονών. Ήταν ένας Νέστορας Μπάτσι. Μεγάλωσα μέσα στη μουσική, έμαθα τα πάντα γύρω από τα είδη της, άκουσα όση μουσική δεν είχε ακούσει κανείς τότε και σε τέτοια ηλικία, αλλά όταν άκουσα αυτόν, μαγεύτηκα», είχε πει σε συνέντευξή του ο Μόσχος. Και συνέχιζε: «Λέω “πατέρα θέλω σαντούρι”. Κλάματα, κακό. Για να αποφύγει, λέει σε έναν φίλο του επιπλοποιό “κάνε του ένα ψεύτικο”. Μου έκανε κάτι που έμοιαζε με σανίδα, το είδα εγώ –που είχα δει και το καλό το σαντούρι πώς ήτανε– καμία σχέση. Αναγκάστηκε και ήρθε ο μεγάλος μου αδερφός από την Αθήνα και μου έφερε σαντούρι. Ε, αυτό ήτανε».
Τα χρόνια στην πρωτεύουσα και εκτός Ελλάδας
Ο Νέστορας Μπάτσι, έγινε ο πρώτος του δάσκαλος. Έμαθε γρήγορα και ξεκίνησε να παίζει στο μαγαζί του πατέρα του. Η οικογένεια μετακόμισε στην Αθήνα το 1945 και στις αρχές της δεκαετίας του ’50, αφού τελείωσε τη στρατιωτική του θητεία, μπήκε στο Λύκειο Ελληνίδων. Αυτή η συνεργασία τον έκανε να συμμετέχει σε περιοδείες σε όλο τον κόσμο.
Παράλληλα, το 1952 ξεκινάει να συμμετέχει και σε δισκογραφία. Έχει συνεργαστεί με όλα τα μεγάλα, αλλά και ετερόκλητα ονόματα. Από Σταύρο Ξαρχάκο μέχρι την Άντζελα Δημητρίου. «Δεν έχω παράπονο, όλοι με σέβονται και μ’ αγαπάνε», είχε πει σε συνέντευξή του. Και είχε αναφέρει ξεχωριστά τον Γιάννη Μαρκόπουλο, γιατί όπως είχε πει: «Με τον Μαρκόπουλο έμεινα 13 χρόνια κι έπαιξα σε 17 δίσκους του. Έφυγα γιατί είχα χάσει το όνομά μου. Ξέρετε πώς με λέγανε; Το σαντούρι του Μαρκόπουλου. Εντάξει, στον Μαρκόπουλο, δε λέω, είχα υποχρέωση. Μου ‘δωσε και λεφτά. Πληρωνόμουνα καλά. Όταν ένας πρώτος μουσικός έπαιρνε 400 δραχμές, εγώ έπαιρνα ένα χιλιάρικο. Το πιο άσχημο όμως ήταν πως οι μαέστροι δε μου φέρνανε νότες να διαβάσω. Κανένας. Μια φορά πήρα το σαντούρι μου κι έφυγα. Πήγα για πρόβα και μου λέει “Παίξτο, δεν τ’ άκουσες;”. Λέω “Τι παίξτο; μαγνητόφωνο είμαι; Μπορεί να μην άκουσα καλά. Δως μου μια παρτιτούρα”, επειδή είχανε κακομάθει με τους περισσότερους λαϊκούς μουσικούς».
Ξεχωριστή θέση στην πορεία του κατέχει όταν έπαιξε το 1959 τον εθνικό ύμνο της Γαλλίας! Ο ίδιος θυμόταν πως: «Πήγαμε στο Παρίσι με τον Ευγένιο Σπαθάρη και τον πατέρα του για ένα φεστιβάλ σκιών. Υπήρχε μπερντές που έπαιζε ο Σπαθάρης, πίσω ήμασταν εμείς και συνοδεύαμε και κάποια στιγμή άνοιγε και μας βλέπανε. Ήμαστε έτοιμοι να αρχίσουμε, όταν έρχεται ο πρέσβης της Γαλλίας και λέει: “Πριν αρχίσει η παράσταση, να παίξετε τον γαλλικό εθνικό ύμνο”. Κοιταζόμαστε. Λέει ο Ευγένιος: “Καταστροφή”. Δε μπορούσαμε να αρνηθούμε, γιατί από κάτω κάθονταν υπουργοί, διπλωματικά σώματα, ήτανε πολύ επίσημο το φεστιβάλ. Λέω “Ηρεμήστε και δώστε μου τρία λεπτά”. Από το σχολείο που πήγαινα ακόμα θυμόμουνα το γαλλικό ύμνο που εμείς τον λέγαμε ελληνικά “Ω παιδιά μου ορφανά, σκορπισμένα εδώ κι εκεί…”. Βάζω σ’ ένα έδρανο τις δυο σημαίες και ανοίγει η σκηνή. Δε βλέπω ούτε θέατρο, ούτε κόσμο, παίζω μια φορά τη μελωδία και μετά… πάρ’ τον κάτω λιπόθυμο!»
Το «Σ’ αγαπώ γιατί είσαι ωραία»
Αν και ήρεμος άνθρωπος και χαμηλών τόνων ο Αριστείδης Μόσχος βρέθηκε και σε ένα κυκεώνα συγκρούσεων για ένα τραγούδι: Το «Σ’ αγαπώ γιατί είσαι ωραία». Το ηχογράφησε, με το όνομά του σαν στιχουργού και συνθέτη, τόσο το 1990 στο δίσκο Τα παραδοσιακά (ο οποίος έγινε χρυσός), όσο και το 1992 στο Ελλάδα στην υγειά σου, ενώ ενδιάμεσα προέκυψε και η ηχογράφηση της Άλκηστις Πρωτοψάλτη στο «Παραδέχτηκα» και πάλι στο όνομά του. Είχε προηγηθεί βέβαια η εκτέλεση του Γιάννη Πάριου το 1984 στο δίσκο Πιο καλή η μοναξιά, όπου εκεί αναγράφεται ως δημιουργός ο Βαγγέλης Κονιτόπουλος. Σ’ όλες αυτές τις εκδόσεις ο Αριστείδης Μόσχος αναγράφεται αλλού ως συνθέτης και στιχουργός, αλλού ως διασκευαστής του παραδοσιακού τραγουδιού, ενώ αλλού το «Σ’ αγαπώ γιατί είσαι ωραία» αναγράφεται μόνο ως «Λαϊκή καντάδα» ή ως «Παραδοσιακό Μικράς Ασίας».
Αυτή η θολότητα με την πατρότητα του τραγουδιού, τον έφερε στο επίκεντρο μιας αντιπαράθεσης, στην οποία ο ίδιος δεν ήθελε με τίποτα να εμπλακεί. Και δεν ήταν το μόνο στενάχωρο που του συνέβη στη μουσική του πορεία.
Το μεγάλο όραμα
Το 1985 επένδυσε σχεδόν όλα του τα χρήματα για να κάνει ένα όραμά του πραγματικότητα: Το Λαϊκό Σχολείο Παραδοσιακής Μουσικής, στο οποίο διδάσκονταν δεκάδες μουσικά όργανα. Ένα όνειρο, όμως, που όπως αποδείχτηκε το πάλεψε σχεδόν μόνος του.
Σε συνέντευξη που είχε δώσει το 1992 στο Ριζοσπάστη, είχε πει: «Το σχολείο μας, το μοναδικό σχολείο παραδοσιακής μουσικής στην Ελλάδα αντιμετωπίζει οξυμένα οικονομικά προβλήματα. Κάθε μήνα έχει ένα παθητικό της τάξης των 700-900 χιλιάδων. Ό,τι οικονομικές δυνατότητες είχα, τις εξάντλησα. Από την πολιτεία όμως ποτέ δε μου είπαν “πάρε κάτι για το Σχολείο”, δεν έχει δοθεί ποτέ η παραμικρή ενίσχυση.
»Το Σχολείο κινδυνεύει. Και μαζί του κινδυνεύει να ναυαγήσει το όνειρο μιας ζωής. Να καταστραφεί ένα έργο επίμονης και πολύχρονης προσπάθειας, που από χρόνια θα έπρεπε να έχει αναλάβει το κράτος. Θα ήταν κρίμα να σταματήσει να λειτουργεί, εξαιτίας κάποιου μηδαμινού ποσού των 8-10 εκατομμυρίων το χρόνο, τη στιγμή μάλιστα που επιχορηγούνται με τρομακτικά ποσά εκδηλώσεις που δεν αξίζουν».
Στη συγκεκριμένη συνέντευξη δεν είχε κρύψει και το παράπονο του: «Το μόνο που έχω χορτάσει είναι βραβεία, περγαμηνές και λόγια. Σε κάθε εθνική γιορτή ακούω λόγια μεγάλα: “Ο Μόσχος είναι ζωντανή παράδοση”, “Φυλάει Θερμοπύλες”. Του Ευαγγελισμού αναγκάστηκα να πω: “Καλά τα λέτε σήμερα. Όμως δεν ξέρω αν θα τα θυμάστε και αύριο ή θα τα ξαναθυμηθείτε πάλι στις 28 Οκτωβρίου».
Το μοναχικό φινάλε
Εκτός από την προσπάθεια να διατηρήσει ζωντανή τη σχολή του, τους τελευταίους μήνες της ζωής του, είχε να αντιμετωπίσει και τον καρκίνο. Η μάχη ήταν άνιση και σαν σήμερα το 2001 έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 74 ετών. H κηδεία του έγινε (έπειτα από απόφαση του τότε υπουργού Πολιτισμού Ευάγγελου Βενιζέλου) δημοσία δαπάνη, στο A’ Nεκροταφείο Aθηνών, όπου του παραχωρήθηκε και δωρεάν τάφος από το Δήμο Aθηναίων, με πρωτοβουλία του τότε δημάρχου Αθηνών Δημήτρη Aβραμόπουλου.
Ο υπουργός εκφώνησε και λόγο που εξυμνούσε τον εκλιπόντα για το έργο του στην παράδοση. Σύμφωνα με έντυπο της εποχής αυτοί που απουσίαζαν ήταν οι εκπρόσωποι της δημοτικής μουσικής. Συγκεκριμένα έγραψε «Πέντε έξι από τους 700 μουσικούς και τραγουδιστές της δημοτικής μουσικής μόνο παραβρέθησαν».
Παρόλα αυτά η κηδεία του έγινε έγινε με κάθε επισημότητα, παρουσία εκατοντάδων φίλων και θαυμαστών του, που τον αποχαιρέτησαν τραγουδώντας το «Σ’ αγαπώ γιατί είσαι ωραία».
Όσο για την σχολή του; Δυστυχώς, τρία χρόνια μετά, το 2004 έκλεισε. Έτσι ούτε το κτήριο που βρισκόταν επί της Βασιλέως Ηρακλείου, απέναντι από το Αρχαιολογικό Μουσείο, έχει μείνει να τον θυμίζει. Ευτυχώς η μουσική του ιστορία, αποτυπώθηκε δισκογραφικά.
Σπύρος Δευτεραίος
