Ένα σκίτσο που έπρεπε να εξαφανιστεί επειδή θύμιζε έναν πολιτικό, ένα όνομα που θεωρήθηκε επικίνδυνο και μια λέξη που κρίθηκε ενοχλητική για τους κατακτητές. Ο Δημήτρης Ψαθάς συνάντησε τη λογοκρισία σε διαφορετικές στιγμές της ζωής του και φρόντισε να καταγράψει τις περιπέτειές του με τον τρόπο που γνώριζε καλύτερα: με χιούμορ, οξυδέρκεια και μια δόση ειρωνείας που έκανε ακόμη και τις πιο παράλογες παρεμβάσεις να μοιάζουν με θεατρικές σκηνές.
Πίσω από αυτές τις ιστορίες βρισκόταν ένας άνθρωπος με ξεχωριστή διαδρομή.
Γεννημένος στην Τραπεζούντα του Πόντου, με πατρικές ρίζες από την Τένεδο, έφτασε στην Αθήνα ως πρόσφυγας το 1923 με τη Μικρασιατική Καταστροφή. Εκεί έχτισε τη ζωή και τη σταδιοδρομία του, χωρίς να αφήσει ποτέ από τη μνήμη του τον τόπο της γέννησής του. Έγινε ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους δημοσιογράφους και θεατρικούς συγγραφείς της γενιάς του, δημιουργώντας χαρακτήρες που πέρασαν στη συλλογική μνήμη και περιγράφοντας με μοναδικό τρόπο τις ανθρώπινες αδυναμίες.
Στις 13 Νοεμβρίου 1979 ο Δημήτρης Ψαθάς έφυγε από τη ζωή. Με αφορμή την 47η επέτειο του θανάτου του, επιστρέφουμε στις σελίδες του και σε τρεις χαρακτηριστικές ιστορίες του, που αποκαλύπτουν όχι μόνο τον παραλογισμό της λογοκρισίας, αλλά και την προσωπικότητα ενός δημιουργού που δεν έχασε την ικανότητα να σατιρίζει την εξουσία, ακόμη κι όταν εκείνη επιχειρούσε να περιορίσει τη δική του φωνή.
Από την Τραπεζούντα στην Αθήνα, χωρίς να ξεχάσει τον Πόντο
Η ζωή του Δημήτρη Ψαθά ξεκίνησε στην Τραπεζούντα του Πόντου, το 1907, μέσα σε μια οικογένεια που ένωνε δύο τόπους του ελληνισμού της Ανατολής: ο πατέρας του, Ιωάννης Ψαθάς, καταγόταν από την Τένεδο και η μητέρα του, Μαρία Χαραλαμπίδου, από την Τραπεζούντα. Δεκαέξι χρόνια αργότερα, το 1923, η Μικρασιατική Καταστροφή τον οδήγησε στην Αθήνα, πρόσφυγα, μαζί με τη χήρα μητέρα του και τις τέσσερις αδελφές του, αφήνοντας πίσω την πατρίδα του για να ξαναχτίσει τη ζωή του σε έναν άγνωστο τόπο.
Στην Αθήνα βρήκε το δρόμο του στη δημοσιογραφία.
Το 1925 ξεκίνησε να εργάζεται στην εφημερίδα Ελεύθερο Βήμα (που μετονομάστηκε κατόπιν ως Το Βήμα) με αντικείμενο το δικαστικό ρεπορτάζ. Η καθημερινή παρατήρηση των ανθρώπων, των αντιφάσεων και των απρόβλεπτων συμπεριφορών τους τροφοδότησε το χιούμορ και τη σάτιρά του. Από το 1937 συνεργάστηκε με την εφημερίδα Αθηναϊκά Νέα, τα μετέπειτα Τα Νέα, όπου παρέμεινε για περίπου τέσσερις δεκαετίες.
Την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε η πρώτη του συλλογή ευθυμογραφημάτων και ευθύς αμέσως η συλλογή του Η Θέμις έχει κέφια.
Ακολούθησαν οι μεγάλες θεατρικές του επιτυχίες Μαντάμ Σουσού, Φον Δημητράκης, Ζητείται ψεύτης, Φωνάζει ο κλέφτης, Η Χαρτοπαίχτρα, Ξύπνα, Βασίλη, Ένας βλάκας και μισός κ.α. που τον καθιέρωσαν ως έναν από τους πιο αγαπητούς σατιρικούς συγγραφείς.
Όμως, όσο κι αν η ζωή και η δημιουργική του πορεία συνδέθηκαν με την Αθήνα, ο Πόντος παρέμεινε κομμάτι της ταυτότητάς του. Το 1968 εξέδωσε το ιστορικό-αυτοβιογραφικό χρονικό του Γη του Πόντου, επιστρέφοντας μέσα από τις σελίδες του στον τόπο όπου γεννήθηκε. Το συγκεκριμένο βιβλίο χαρακτηρίστηκε το 1993 από τον πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών Κωνσταντίνο Δεσποτόπουλο ως η «βίβλος του ποντιακού ελληνισμού».
Ο Ψαθάς πίσω από το γέλιο: Η ματιά ενός μαχητικού δημοσιογράφου
Η μεγάλη δημοφιλία του Ψαθά ως ευθυμογράφου και θεατρικού συγγραφέα δεν πρέπει να επισκιάζει τη δημοσιογραφική του προσωπικότητα. Δεν ήταν απλώς ένας άνθρωπος που έγραφε αστείες ιστορίες. Είχε τη δυνατότητα να παρατηρεί την καθημερινότητα και να εντοπίζει μέσα σε αυτήν όσα οι άλλοι προσπερνούσαν.
Το χιούμορ του λειτουργούσε συχνά σαν μεγεθυντικός φακός: έκανε πιο ορατές τις μικρές υποκρισίες, τις φιλοδοξίες, την επιδειξιομανία και την αυθαιρεσία.
Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μαρτυρία για τον χαρακτήρα και τη δημοσιογραφική του παρουσία προέρχεται από τον Λουκή Ακρίτα, λογοτέχνη, δημοσιογράφο και πολιτικό. Τον Ιούνιο του 1964, με αφορμή τη συμπλήρωση 350 παραστάσεων της Χαρτοπαίχτρας, ο Ακρίτας απηύθυνε δημόσιο χαιρετισμό προς τον Ψαθά, αναγνωρίζοντας τη σημασία του έργου του.
Στο κείμενό του υπογράμμιζε ότι η αξία του Ψαθά δεν περιοριζόταν στην ευθυμογραφία. Έγραφε χαρακτηριστικά: «Οι πιο πολλοί τον νομίζουν ευθυμογράφο. Είναι λάθος. Το κείμενο του Ψαθά απογυμνώνει. Μένει ολομόναχος ο άνθρωπος με τα ελαττώματά του και υψώνεται ο άνθρωπος ολομόναχος με τις αρετές του».
Η φράση αυτή συμπυκνώνει με εντυπωσιακό τρόπο τη λειτουργία της γραφής του. Ο Ψαθάς δεν χαριζόταν στους χαρακτήρες του, αλλά ούτε και τους αντιμετώπιζε επιφανειακά. Τους άφηνε να αποκαλυφθούν μέσα από τις πράξεις και τα λόγια τους. Το γέλιο ερχόταν συχνά ως φυσική συνέπεια αυτής της αποκάλυψης.
Ίσως γι’ αυτό οι ιστορίες του για τη λογοκρισία έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Ο άνθρωπος που είχε μάθει να αναγνωρίζει τον παραλογισμό της καθημερινότητας βρέθηκε αντιμέτωπος με έναν μηχανισμό που αναζητούσε πολιτικούς υπαινιγμούς ακόμη και σε μια απλή λέξη. Και αντί να αφήσει αυτές τις εμπειρίες να χαθούν, τις κατέγραψε, διασώζοντας με τη δική του ματιά στιγμές από δύο σκοτεινές περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Το σκίτσο που «αναγνώρισε» τον Γεώργιο Κονδύλη
Στο χρονογράφημά του με τίτλο Λογοκρισίες, που δημοσιεύτηκε στα Νέα την 1η Αυγούστου 1955, ο Ψαθάς επέστρεψε στις εμπειρίες του από την περίοδο της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου 1936, όταν ο τότε πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς, με τη συγκατάθεση και την πλήρη υποστήριξη του βασιλιά Γεωργίου Β΄, κήρυξε δικτατορία στην Ελλάδα, αναστέλλοντας βασικά άρθρα του Συντάγματος του 1911.
Ανάμεσα στις ιστορίες που αφηγήθηκε, ξεχωρίζει εκείνη με ένα σκίτσο που προκάλεσε την έντονη αντίδραση του λογοκριτή.
Το σχέδιο περιλαμβανόταν στο πρώτο ευθυμογραφικό βιβλίο του, Η Θέμις έχει κέφια, με σκίτσα του Φωκίωνα Δημητριάδη. Το βιβλίο αντλούσε το υλικό του από δικαστικές ιστορίες και περιστατικά, αποδίδοντας με χιούμορ τις ανθρώπινες συμπεριφορές που ο Ψαθάς συναντούσε στο δικαστικό ρεπορτάζ.
Όταν παρέδωσε τα δοκίμια για έλεγχο, ο λογοκριτής στάθηκε σε ένα σκίτσο. Ένας από τους εικονιζόμενους άνδρες τού θύμισε τον στρατηγό και πολιτικό Γεώργιο Κονδύλη. Το σκίτσο, όμως, δεν είχε πολιτικό περιεχόμενο. Αφορούσε έναν άνδρα που είχε παρακινήσει έναν υπηρέτη να κλέψει ένα δαχτυλίδι.
Ο λογοκριτής δεν πείστηκε. Θεώρησε ότι η ομοιότητα αρκούσε για να δημιουργήσει πρόβλημα και απαίτησε να αφαιρεθεί το σχέδιο. Η αντίδρασή του, όπως την κατέγραψε ο Ψαθάς, ήταν χαρακτηριστική:
«Αυτό το σκίτσο θα πεταχτή. Δεν είμαστε από τα Γκράβαρα εμείς! Αθηναίοι είμαστε κι’ εμείς Δημήτρη μου!»
Ο συγγραφέας δεν εγκατέλειψε την προσπάθεια. Απευθύνθηκε στον τότε υπουργό Τύπου και Τουρισμού Νικόλαο Νικολούδη, και του εξήγησε ότι ο εικονιζόμενος δεν ήταν ο Κονδύλης, αλλά ένας χαρακτήρας της δικαστικής ιστορίας που περιέγραφε. Ο υπουργός πείστηκε και τελικά το σκίτσο παρέμεινε.
Η σκηνή είναι σχεδόν έτοιμη για θεατρική κωμωδία: ένας λογοκριτής βλέπει πολιτικό υπονοούμενο εκεί όπου υπάρχει μόνο ένα χιουμοριστικό σχέδιο και ένας συγγραφέας προσπαθεί να αποδείξει το αυτονόητο. Πίσω από το γέλιο, όμως, βρίσκεται μια πραγματικότητα που ο Ψαθάς γνώριζε καλά: η λογοκρισία δεν χρειαζόταν πάντοτε πραγματικά στοιχεία για να παρέμβει. Αρκούσε η υποψία.
Όταν ακόμη και το όνομα «Γιάννης» θεωρήθηκε επικίνδυνο
Στο ίδιο χρονογράφημα ο Ψαθάς αφηγείται ακόμη ένα περιστατικό, που δείχνει μέχρι πού μπορούσε να φτάσει η καχυποψία των λογοκριτών.
Αυτή τη φορά δεν υπήρχε σκίτσο ούτε κάποια σύνθετη πολιτική αναφορά. Υπήρχε απλώς ένα όνομα: «Γιάννης». Ο λογοκριτής θεώρησε ότι η χρήση του μπορούσε να εκληφθεί ως αναφορά στον δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά και ζήτησε να αφαιρεθεί.
Ο διάλογος που διέσωσε ο Ψαθάς είναι αποκαλυπτικός:
— Βγάλ’ το αυτό.
— Γιατί;
— Γιατί λέει Γιάννης. Επομένως εννοεί τον Ιωάννη Μεταξά.
Ένα συνηθισμένο ελληνικό όνομα αρκούσε για να κινητοποιήσει το μηχανισμό λογοκρισίας. Η σκηνή φανερώνει τη λογική μιας εξουσίας που αναζητούσε υπονοούμενα παντού, ακόμη και σε λέξεις που αποτελούσαν μέρος της καθημερινής γλώσσας.
Ο Ψαθάς δεν χρειάζεται να προσθέσει πολλά για να αναδείξει το παράλογο.
Αφήνει τον ίδιο το διάλογο να μιλήσει. Και αυτή είναι μία από τις πιο χαρακτηριστικές αρετές της γραφής του: να μην εξηγεί υπερβολικά εκείνο που ο αναγνώστης μπορεί να αντιληφθεί μόνος του.
Η λέξη «ελευθερία» που έπρεπε να γίνει «ξενοιασιά»
Από τη δικτατορία του Μεταξά, η αφήγηση περνά στην περίοδο της Κατοχής. Η τρίτη ιστορία αφορά τη λογοκρισία στο θέατρο και αποκαλύπτει πόσο ασφυκτικός μπορούσε να γίνει ο έλεγχος ακόμη και πάνω σε μια λέξη.
Ο Ψαθάς αφηγήθηκε το περιστατικό σε διαφορετικό δημοσίευμά του, το οποίο κυκλοφόρησε στα Νέα στις 15 Ιανουαρίου 1994. Πρωταγωνιστής ήταν το έργο Ο Εαυτούλης μου, στο οποίο έπαιζε ο Βασίλης Λογοθετίδης.
Κατά τη γενική πρόβα, ένας από τους διαλόγους περιλάμβανε τη φράση:
— Θέλω ελευθερία! Ελευθερία θέλω, αδερφέ!»
Η λέξη, όμως, προκάλεσε την άμεση αντίδραση του λογοκριτή, ο οποίος διέκοψε τη δοκιμή:
— Σταθήτε!
— Τι συμβαίνει, κ. λογοκριτά;
— Να φύγη η λέξη ελευθερία. Πειράζει τους Γερμανούς και τους Ιταλούς.
Ο Ψαθάς προσπάθησε να εξηγήσει ότι η συγκεκριμένη φράση δεν είχε σχέση με την ελευθερία της Ελλάδας. Η απάντηση, ωστόσο, δεν άφηνε περιθώρια για συζήτηση. Ο λογοκριτής επέμεινε ότι η λέξη ακουγόταν άσχημα στα αυτιά των κατακτητών.
Τελικά, η «ελευθερία» αντικαταστάθηκε από τη «ξενοιασιά». Αυτή ήταν η λέξη που τυπώθηκε στο κείμενο του έργου, αφού η αρχική διατύπωση δεν έγινε αποδεκτή από τη λογοκρισία.
Η ιστορία είναι χαρακτηριστική, όχι μόνο επειδή αποκαλύπτει την παρέμβαση των κατοχικών Αρχών στη θεατρική δημιουργία, αλλά και επειδή δείχνει πόσο βαθιά μπορούσε να φτάσει ο έλεγχος. Δεν αρκούσε να περιορίζονται οι πολιτικές αναφορές. Ακόμη και μια λέξη, ανεξάρτητα από το νόημα που είχε μέσα στον διάλογο, μπορούσε να θεωρηθεί ανεπιθύμητη.
Και εδώ ο Ψαθάς αφήνει τον αναγνώστη να αντιληφθεί την αντίφαση: σε μια χώρα υπό κατοχή, η ίδια η λέξη «ελευθερία» έπρεπε να εξαφανιστεί από τη σκηνή.
Η παρακαταθήκη ενός δημιουργού που δεν έχασε τη ματιά του
Οι τρεις ιστορίες έχουν κάτι κοινό. Στην πρώτη, ο λογοκριτής αναγνωρίζει τον Γεώργιο Κονδύλη σε ένα σκίτσο. Στη δεύτερη, βλέπει τον Ιωάννη Μεταξά πίσω από ένα συνηθισμένο όνομα. Στην τρίτη, θεωρεί ότι η λέξη «ελευθερία» ενοχλεί τους Γερμανούς και τους Ιταλούς. Τρεις διαφορετικές σκηνές, από δύο διαφορετικές ιστορικές περιόδους, με κοινό παρονομαστή την προσπάθεια ελέγχου της έκφρασης.
Ο Δημήτρης Ψαθάς τις κατέγραψε χωρίς να εγκαταλείψει το γνώριμο σατιρικό του ύφος.
Δεν χρειάστηκε να μετατρέψει τις εμπειρίες του σε βαρύγδουπες καταγγελίες. Η δύναμη των περιστατικών βρίσκεται ακριβώς στην απλότητά τους, στις ατάκες των λογοκριτών και στις αντιδράσεις που προκαλούν.
Σήμερα, το έργο του εξακολουθεί να διαβάζεται και να παρουσιάζεται, ενώ οι χαρακτήρες του παραμένουν αναγνωρίσιμοι επειδή δεν ανήκουν αποκλειστικά στην εποχή που τους δημιούργησε. Ο Ψαθάς ήξερε να βλέπει πίσω από τις κοινωνικές μάσκες και να αποκαλύπτει όσα οι άνθρωποι προσπαθούσαν να κρύψουν.
Και οι ιστορίες του για τη λογοκρισία θυμίζουν ακριβώς αυτό: ότι ακόμη και στις πιο δύσκολες συνθήκες, το χιούμορ μπορεί να γίνει ένας τρόπος αντίστασης στο φόβο και στην αυθαιρεσία. Ο Πόντιος δημιουργός άφησε πίσω του πολύ περισσότερα από μια σειρά επιτυχημένων κωμωδιών. Άφησε μια ματιά πάνω στην ελληνική κοινωνία, αιχμηρή, ανθρώπινη και βαθιά σατιρική.
