Στο επιστολόχαρτο του Αμερικανικού Πανεπιστημίου της Βηρυτού, η ημερομηνία είναι 31 Οκτωβρίου 1922. Ο Μπέιαρντ Ντοτζ γράφει στη μητέρα του Λέστερ Τζέιμς Ράιτ. Δεν είχε γνωρίσει τον γιο της, εξηγεί, αλλά η κηδεία του την προηγουμένη είχε συγκινήσει την κοινότητα. Προσπαθεί να της περιγράψει τι είχε προσφέρει αυτός ο Αμερικανός στα παιδιά που φρόντιζε, τόσο μακριά από την πατρίδα του.
Τέσσερις ημέρες νωρίτερα, στις 27 Οκτωβρίου 1922, ο Ράιτ είχε σκοτωθεί σε ένοπλη επίθεση στο δρόμο από την Αντιόχεια προς το Χαλέπι. Είχε ήδη ολοκληρώσει μια ακόμη μεταφορά ορφανών έξω από τη μικρασιατική ενδοχώρα.
Η διαδρομή του διασώζεται σε έναν φάκελο με διαφορετικές φωνές: Έναν συνεργάτη που περιγράφει τη δουλειά του, έναν γιατρό που καταθέτει για την ενέδρα, μια επιστολή προς τη μητέρα του και δημοσιεύματα με φωτογραφίες παιδιών στο δρόμο της προσφυγιάς.
Τα τεκμήρια ανήκουν στη συλλογή της Νέλι Μίλερ Μαν, εργαζόμενης της Near East Relief στη Βηρυτό την περίοδο 1921-1923, και φυλάσσονται στο Rockefeller Archive Center.
Ο Λέστερ Τζέιμς Ράιτ καταγόταν από το Ουισκόνσιν των ΗΠΑ. Έφτασε στο Χαρπούτ τον Απρίλιο του 1921, με την προοπτική να μείνει τέσσερις μήνες. Παρέτεινε όμως την παραμονή του και μέχρι το φθινόπωρο είχε αναλάβει το αγροτικό έργο της τοπικής μονάδας της Near East Relief.
Έναν χρόνο αργότερα παρέμενε στη μικρασιατική ενδοχώρα. Η οργάνωση απομάκρυνε πλέον τα παιδιά των ορφανοτροφείων της από την Τουρκία, σε μια επιχείρηση που απαιτούσε μακρινές μετακινήσεις, συνοδούς και καταλύματα σε άλλες χώρες. Ο Λέστερ Τζέιμς Ράιτ συμμετείχε στις διαδρομές προς τη Συρία.
Περίπου 800 παιδιά στη Μαλάτεια
Ο συνεργάτης της οργάνωσης Κράιντερ, που υπογράφει ως H. H. Kreider, περιγράφει στο αφιέρωμά του έναν άνθρωπο που προσπαθούσε να κρατήσει στη ζωή περίπου 800 παιδιά στη Μαλάτεια.
Ο ίδιος ο Λέστερ Τζέιμς Ράιτ είχε προσβληθεί από τύφο και είχε νοσήσει τόσο βαριά που λίγο έλειψε να χάσει τη ζωή του. Ο πλησιέστερος κατάλληλος γιατρός βρισκόταν περίπου 60 μίλια μακριά, ενώ οι ιατρικές προμήθειες δεν επαρκούσαν. Πολλά παιδιά, σύμφωνα με τη μαρτυρία, έχαναν την όρασή τους.
Όταν δόθηκε η δυνατότητα μεταφοράς τους στη Συρία, Αμερικανός συνόδευσε επανειλημμένα ομάδες 100 έως και 400 παιδιών μέσα από βουνά και κοιλάδες της Ανατολίας, μέχρι σιδηροδρομικούς σταθμούς. Οι πορείες δέχτηκαν επιθέσεις ληστών και τα παιδιά σκορπίστηκαν, για να συγκεντρωθούν ξανά.
Το βράδυ της 25ης Οκτωβρίου 1922 έφτασε στο Χαλέπι με την τελευταία ομάδα Ελλήνων ορφανών. Προβλεπόταν να επιστρέψει στο Χαρπούτ, για τις ανάγκες της αποστολής το χειμώνα. Στο μεταξύ, δέχτηκε πρόσκληση συναδέλφων για μια επίσκεψη στην Αντιόχεια.
Οι μεταφορές αυτές αποτελούσαν μέρος μιας ευρύτερης επιχείρησης. Το περιοδικό της οργάνωσης The New Near East, περιέγραφε τον Νοέμβριο του 1922 την απομάκρυνση χιλιάδων ορφανών από σταθμούς της ενδοχώρας και της Κιλικίας: το Χαρπούτ, το Μαράς, την Ούρφα, τα Άδανα, το Αϊντάπ, το Ντιγιαρμπακίρ και άλλες περιοχές.
Περισσότερα από 5.000 παιδιά μετακινούνταν προς το Χαλέπι, πριν προωθηθούν σε εγκαταστάσεις στη Συρία και στον Λίβανο, στην Κωνσταντινούπολη και στην Ελλάδα.
Στις καταγεγραμμένες διαδρομές περιλαμβάνονταν 100 τυφλά παιδιά από το Χαρπούτ, που ταξίδεψαν μέσα από βουνά και με πλωτά μέσα στον Ευφράτη. Άλλη αναφορά αφορούσε Ελληνόπουλα που είχαν περισυλλεγεί εξαντλημένα από φάλαγγες εκτοπισμένων και μεταφέρθηκαν στη Βηρυτό με οδικά μέσα και εμπορικά βαγόνια.
Η επιστροφή που διακόπηκε από πυροβολισμούς
Το ακριβέστερο χρονικό της επίθεσης προκύπτει από την ένορκη κατάθεση του γιατρού Στάνλεϊ Μίλρεα, στις 31 Οκτωβρίου, ενώπιον του Αμερικανού προξένου στο Χαλέπι.
Η παρέα ξεκίνησε από την Αντιόχεια στη μία το μεσημέρι της Παρασκευής 27 Οκτωβρίου. Στο Ford επέβαιναν ο γιατρός και η σύζυγός του, ο εργαζόμενος της Near East Relief Ένοχ Ρ. Άπλγκεϊτ, ο Ράιτ και ο οδηγός. Δύο σκασμένα λάστιχα καθυστέρησαν τη διαδρομή.
Γύρω στις 6:15 το απόγευμα, ενώ είχε σκοτεινιάσει, δέχτηκαν αιφνιδιαστικά πυρά κοντά στη γέφυρα του Αφρίν. Ο οδηγός τραυματίστηκε στο πόδι και σταμάτησε. Τραυματίστηκε επίσης ο Ένοχ Άπλγκεϊτ. Ο Λέστερ Τζέιμς Ράιτ δέχτηκε σφαίρα στον λαιμό και σκοτώθηκε.
Ο γιατρός βγήκε από το αυτοκίνητο, πλησίασε τους ενόπλους και τους μίλησε αραβικά, προσφέροντας τα χρήματα της ομάδας. Στην κατάθεσή του διασώζει μια σύντομη στιχομυθία:
— Γιατί σκοτώσατε αυτόν τον άνθρωπο;
— Δεν σκοτώσαμε κανέναν.
Οι δράστες αφαίρεσαν χρήματα και αντικείμενα. Οι επιζώντες έφτασαν στο γαλλικό στρατιωτικό φυλάκιο της Κάτμα, όπου γιατρός διαπίστωσε το θάνατο του Λέστερ Τζέιμς Ράιτ.
Οι Έλληνες της Βηρυτού στον αποχαιρετισμό
Η σορός μεταφέρθηκε στη Βηρυτό και η κηδεία έγινε στις 30 Οκτωβρίου, στην Αγγλοαμερικανική Εκκλησία. Την επομένη, ο Μπέιαρντ Ντοτζ εξηγούσε στη μητέρα του πόσο δύσκολη ήταν η θέση που είχε αναλάβει: εργαζόταν απομονωμένος από μεγάλα κέντρα, με χρήματα που περίσσευαν από το κύριο έργο στο Χαρπούτ.
Στην ίδια επιστολή κατέγραφε την παρουσία ανθρώπων που γνώριζαν τι σήμαινε η προσφορά του:
«Οι Έλληνες της Βηρυτού έστειλαν μεγάλη αντιπροσωπεία, ως φόρο τιμής στην αφοσίωσή του στα Ελληνόπουλα».
Ανάμεσα στους πενθούντες ήταν και δάσκαλοι που τον είχαν περιποιηθεί όταν αρρώστησε. Ο Ντοτζ τούς περιγράφει να κλαίνε στον τάφο του.
Ένα πορτρέτο δίπλα στην πορεία των ορφανών
Στις 16 Νοεμβρίου 1922, το Mid-Week Pictorial των New York Times δημοσίευσε φωτογραφία μιας φάλαγγας ορφανών, μαζί με το πορτρέτο του Λέστερ Τζέιμς Ράιτ. Η λεζάντα αναφερόταν σε μέρος των 5.000 παιδιών που είχαν διανύσει 500 μίλια από το Χαρπούτ προς τη Συρία.
Στο ένθετο πορτρέτο σημειωνόταν ότι ο Αμερικανός εργαζόμενος της Near East Relief είχε σκοτωθεί από ληστές κοντά στο Χαλέπι. Το δημοσίευμα τον περιέγραφε ως πρώην καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν. Στη διπλανή σελίδα παρουσιαζόταν και ο Ένοχ Άπλγκεϊτ, που είχε επιζήσει τραυματισμένος από την ίδια επίθεση.
Στη βιογραφική καταχώριση της Near East Relief αναφέρεται ότι τον Μάιο του 1923 η ελληνική κυβέρνηση τίμησε μεταθανάτια τον Ράιτ με τον Πολεμικό Σταυρό.
