Σήμερα, ανήμερα των γενεθλίων της, η Άλκηστις Πρωτοψάλτη έχει κάθε λόγο να κοιτάζει πίσω σε μια διαδρομή που δεν μετριέται μόνο με δίσκους, επιτυχίες και συναυλίες. Πίσω από το επώνυμο που έγινε γνωστό σε ολόκληρη την Ελλάδα κρύβεται μια διαφορετική οικογενειακή ιστορία: ένας πατέρας με καταγωγή από την Αττάλεια της Μικράς Ασίας, μια μητέρα από τη Χίο, παιδικά χρόνια στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και ένας αποχωρισμός που άφησε βαθύ αποτύπωμα στη μνήμη της.
Η ιστορία της αρχίζει πολύ πριν από τα φώτα της σκηνής.
Αρχίζει στην Αλεξάνδρεια, εκεί όπου το κορίτσι που γεννήθηκε ως Άλκηστις Σεβαστή Αττικιουζέλ θα περνούσε τα πρώτα χρόνια της ζωής του, προτού αναγκαστεί να αποχαιρετήσει τον τόπο που είχε συνδέσει με τις πρώτες του εικόνες.
Από την Αττάλεια της Μικράς Ασίας στην ελληνική παροικία της Αλεξάνδρειας
Η Άλκηστις Πρωτοψάλτη γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου από Έλληνες γονείς. Ο πατέρας της, Σταύρος, ήταν χειρουργός οδοντίατρος, ενώ η μητέρα της εργαζόταν ως δασκάλα. Η οικογενειακή της καταγωγή συνδέει δύο διαφορετικές γεωγραφικές διαδρομές του ελληνισμού: η πατρική πλευρά προερχόταν από την Αττάλεια της Μικράς Ασίας και η μητρική από τη Χίο.
Η ίδια έχει περιγράψει στην επίσημη βιογραφία της τις πρώτες εικόνες που διατήρησε από την Αίγυπτο: τις βόλτες δίπλα στη θάλασσα, το τραμ, τους φοίνικες, τα ηλιοβασιλέματα και τις μυρωδιές της πόλης.
Για ένα παιδί, η Αλεξάνδρεια ήταν ένας κόσμος γεμάτος κίνηση, χρώματα και ερεθίσματα. Για τη μετέπειτα ενήλικη γυναίκα, θα γινόταν ένας τόπος μνήμης, φορτισμένος τόσο με αγάπη όσο και με τον πόνο της αναχώρησης.
«Γεννήθηκα στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου από Έλληνες γονείς. Μέχρι την ηλικία 7 ετών ζήσαμε στην Αλεξάνδρεια και ένα μικρό χρονικό διάστημα στο Σουέζ. Η καταγωγή του πατέρα μου ήταν από την Αττάλεια της Μικράς Ασίας και της μητέρας μου από την Χίο», αναφέρει η ίδια στην αυτοβιογραφική της αφήγηση.
Το επώνυμο που άλλαξε και η προσωπική επιλογή του Πρωτοψάλτη
Η Άλκηστις Πρωτοψάλτη δεν γεννήθηκε με το επώνυμο που θα συνδεόταν αργότερα με τη φωνή και την καλλιτεχνική της ταυτότητα. Το οικογενειακό της όνομα ήταν Αττικιουζέλ, αν και, όπως έχει εξηγήσει η ίδια, ο προπάππους της έφερε το επώνυμο Αττικιουζέλογλου. Ο πατέρας της είχε αφαιρέσει την κατάληξη «-γλου», επειδή θεωρούσε το όνομα υπερβολικά μεγάλο.
Η επιλογή του καλλιτεχνικού επωνύμου ωστόσο, δεν ήταν μια τυχαία απόφαση κάποιου παραγωγού ή μιας δισκογραφικής εταιρείας. Η ίδια είχε ενεργό ρόλο στην επιλογή του και βρήκε στο «Πρωτοψάλτη» ένα όνομα που ένιωθε ότι την αντιπροσώπευε.
«Του λέω θέλω κάτι πιο οικείο, κάτι πιο όμορφο. Μου είπε κάποια επίθετα, δεν μου άρεσε κανένα και του πήγα εγώ το Πρωτοψάλτη», έχει αφηγηθεί σε συνέντευξή της στο Έθνος, εξηγώντας τη συζήτηση που είχε για την αλλαγή του καλλιτεχνικού της ονόματος.
Η σύνδεση με την εκκλησία και τους πρωτοψάλτες ήταν ένας από τους λόγους που την οδήγησαν στην επιλογή. Η ίδια έχει εξηγήσει επίσης ότι της άρεσε η λέξη «πρώτο» που περιέχεται στο επώνυμο.
Το όνομα που τελικά κράτησε δεν διέγραψε την οικογενειακή της ιστορία. Αντιθέτως, η ίδια έχει επανέλθει πολλές φορές στις μικρασιατικές ρίζες της, αναγνωρίζοντας τη σημασία τους για τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς της. Το Αττικιουζέλ παραμένει το όνομα με το οποίο καταγράφηκε ως μαθήτρια στο Αβερώφειο της Αλεξάνδρειας, ενώ το Πρωτοψάλτη έγινε η ταυτότητα με την οποία έγραψε τη δική της ιστορία στο ελληνικό τραγούδι.
Ο αποχωρισμός από την Αίγυπτο και η παιδική ανάμνηση που δεν έσβησε
Τα πρώτα χρόνια της ζωής της στην Αλεξάνδρεια ήταν ευτυχισμένα. Η αναχώρηση όμως από την Αίγυπτο στις αρχές της δεκαετίας του 1960 συνδέθηκε με τις πολιτικές εξελίξεις της εποχής και την αποχώρηση πολλών ξένων κοινοτήτων από τη χώρα.
Η οικογένειά της εγκατέλειψε τον τόπο στον οποίο είχε χτίσει τη ζωή της και εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα, ενώ συγγενείς της διασκορπίστηκαν σε άλλες χώρες.
Η εμπειρία αυτή καταγράφηκε στη μνήμη της με μια εικόνα που δύσκολα μπορεί να ξεχάσει κανείς: ένας τελωνειακός πήρε την κούκλα που κρατούσε στα χέρια της και έσπασε το κεφάλι της, αναζητώντας ενδεχομένως κρυμμένα τιμαλφή. Η μικρή τότε Άλκηστις δεν μπορούσε να κατανοήσει τις πολιτικές και οικονομικές συνθήκες που οδηγούσαν την οικογένειά της στην αναχώρηση.
Αντιλήφθηκε όμως το φόβο, τη στενοχώρια και την ανατροπή που βίωναν όλοι γύρω της.
Η ίδια έχει αναφερθεί με συγκίνηση σε εκείνες τις ημέρες. Δεν θυμόταν μόνο την προσωπική απώλεια, αλλά κυρίως τη θλίψη των γονιών της και την αίσθηση ότι κάτι σημαντικό είχε χαθεί χωρίς να μπορεί να εξηγηθεί πλήρως σε ένα παιδί.
Η εγκατάσταση στην Ελλάδα έφερε μια νέα αρχή. Η οικογένεια έζησε αρχικά στον Υμηττό, αργότερα στην Καλλιθέα και στη Νέα Σμύρνη. Η Άλκηστις φοίτησε στο σχολείο και συνέχισε τη ζωή της στην Αθήνα, κουβαλώντας, ωστόσο, τις εικόνες της Αλεξάνδρειας.
Η απώλεια του πατέρα της από εγκεφαλικό επεισόδιο, χρόνια μετά τις παραπάνω αλλαγές στην οικογενειακή ζωή τους, αποτέλεσε ακόμη μία καθοριστική στιγμή. Στην αυτοβιογραφική της αφήγηση συνδέει την οικογενειακή στενοχώρια που ακολούθησε τον ξεριζωμό με την επιβάρυνση της υγείας του. Πρόκειται για μια προσωπική αποτίμηση της ίδιας, που δείχνει πόσο βαθιά είχε επηρεαστεί η οικογένεια από την ανατροπή της ζωής της.
Από το στίβο και το βόλεϊ στην πρώτη ακρόαση στον Δήμο Μούτση
Πριν από τη μουσική, υπήρχε ο αθλητισμός. Η Άλκηστις ασχολήθηκε με το στίβο, τρέχοντας στα 100 και στα 400 μέτρα με εμπόδια στον Πανιώνιο, ενώ στη συνέχεια έπαιξε βόλεϊ στην ομάδα του Μίλωνα. Όταν τελείωσε το γυμνάσιο, πίστευε ότι θα ακολουθούσε επαγγελματικά τον αθλητισμό.
Η αλλαγή πορείας ήρθε ύστερα από την παρότρυνση ενός φίλου να τραγουδήσει. Η πρώτη ακρόασή της έγινε στον Δήμο Μούτση, ο οποίος διέκρινε τις δυνατότητές της και της έδωσε την ευκαιρία να ξεκινήσει δισκογραφικά.
Το 1975 κυκλοφόρησε η Τετραλογία, σε μουσική του Δήμου Μούτση και μελοποιημένη ποίηση των Κωνσταντίνου Καβάφη, Γιώργου Σεφέρη, Γιάννη Ρίτσου και Κώστα Καρυωτάκη.
Για μια νέα ερμηνεύτρια, η πρώτη αυτή δουλειά δεν ήταν απλώς ένα ξεκίνημα στη δισκογραφία. Την έφερε εξαρχής σε επαφή με ένα απαιτητικό ποιητικό υλικό, μακριά από την εύκολη κατηγοριοποίηση μιας πρωτοεμφανιζόμενης τραγουδίστριας. Ο Μούτσης υπήρξε καθοριστικός για την καλλιτεχνική της εξέλιξη και η ίδια τον έχει χαρακτηρίσει μεγάλο δάσκαλο και καλλιτεχνικό της νονό, καθώς συνέβαλε καθοριστικά στο να γίνει ευρέως γνωστή ως Πρωτοψάλτη.
Η πρώτη της εμφάνιση σε συναυλία, στη Θεσσαλονίκη, στο Παλαί ντε Σπορ, συνοδεύτηκε από έντονο άγχος. Συχνά θυμάται ότι η φωνή της εκείνη τη μέρα είχε κλείσει από το τρακ μέχρι να αρχίσει το πρώτο τραγούδι. Η εμπειρία αυτή φωτίζει μια πλευρά που συχνά χάνεται πίσω από την εικόνα της έμπειρης ερμηνεύτριας: η σκηνική αυτοπεποίθηση χτίστηκε σταδιακά, μέσα από δουλειά και συνεχείς δοκιμασίες.
«Θα σε ξανάβρω στους μπαξέδες» και οι συνεργασίες που διαμόρφωσαν την πορεία της
Στα πρώτα χρόνια της διαδρομής της, η συνεργασία με τον Ηλία Ανδριόπουλο έπαιξε σημαντικό ρόλο. Μέσα από τον Κύκλο Σεφέρη και στη συνέχεια τα Γράμματα στον Μακρυγιάννη και άλλα λαϊκά, σε στίχους του Μάνου Ελευθερίου και του Μιχάλη Μπουρμπούλη, η Πρωτοψάλτη άρχισε να διαμορφώνει τη δική της θέση στον χώρο του ελληνικού τραγουδιού.
Το «Θα σε ξανάβρω στους μπαξέδες» έγινε η πρώτη μεγάλη επιτυχία της. Η πορεία της άρχισε να διευρύνεται και πέρα από την Ελλάδα, με εμφανίσεις στην Ευρώπη, ενώ ακολούθησε η συνεργασία της με τον Διονύση Σαββόπουλο στο δίσκο Ρεζέρβα και σε παραστάσεις στην Πλάκα.
Σημαντική υπήρξε και η συνάντησή της με τον Γιάννη Σπανό, μέσα από την Έξοδο κινδύνου. Η συνεργασία αυτή τη βοήθησε να κινηθεί πιο έντονα στον χώρο του ερωτικού τραγουδιού, ενώ παράλληλα η ερμηνεία ποιητικών κειμένων παρέμενε βασικό στοιχείο του ρεπερτορίου της.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της πορείας της ήταν ότι δεν εγκλωβίστηκε σε ένα συγκεκριμένο μουσικό ύφος.
Από την ποίηση και το έντεχνο τραγούδι πέρασε σε πιο λαϊκές και σύγχρονες μουσικές φόρμες, διατηρώντας την ανάγκη για ανανέωση και για συνεργασίες που θα της επέτρεπαν να δοκιμάζεται σε διαφορετικές κατευθύνσεις.
«Κυκλοφορώ κι οπλοφορώ»: Η συνάντηση με Νικολακοπούλου-Κραουνάκη
Το 1985 σηματοδότησε την αρχή της συνεργασίας της με τον Σταμάτη Κραουνάκη. Η συνάντηση αυτή, μαζί με τη δημιουργική σύμπραξη με τη στιχουργό Λίνα Νικολακοπούλου, οδήγησε σε έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς σταθμούς της καριέρας της: το δίσκο Κυκλοφορώ κι οπλοφορώ.
Τα τραγούδια του δίσκου απέκτησαν ξεχωριστή θέση στο ελληνικό ρεπερτόριο και η ερμηνεία της Πρωτοψάλτη συνδέθηκε με έναν νέο τρόπο έκφρασης του σύγχρονου ερωτικού τραγουδιού. Και η συνεργασία δεν περιορίστηκε στη δισκογραφία. Συνδέθηκε με σκηνικές παραστάσεις που επιδίωκαν να συνδυάσουν τη μουσική, τον λόγο, την κίνηση και τη θεατρική αφήγηση.
Το άλμπουμ Λεωφόρος, με τη συμμετοχή της Ελευθερίας Αρβανιτάκη και του Κώστα Γανωτή και σε σκηνοθεσία του Ανδρέα Βουτσινά, αποτέλεσε ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της προσέγγισης. Τα τραγούδια δεν παρουσιάζονταν ως ανεξάρτητες ερμηνείες, αλλά ως τμήματα μιας ενιαίας σκηνικής αφήγησης.
Η Πρωτοψάλτη έχει μιλήσει με ειλικρίνεια για τη σημασία των συνεργασιών στη ζωή ενός καλλιτέχνη. Σε συνέντευξή της στα Νέα το 2020 είχε πει: «Η μετατροπή του “Εγώ” σε “Εμείς” είναι απαραίτητη».
Η φράση συνοψίζει τη φιλοσοφία που διατρέχει μεγάλο μέρος της διαδρομής της. Παρά την ισχυρή προσωπική της ταυτότητα, οι σημαντικότερες καλλιτεχνικές της στιγμές γεννήθηκαν μέσα από τη συνάντηση με δημιουργούς που διέθεταν διαφορετική μουσική γλώσσα και διαφορετική αντίληψη για τη σκηνή.
Από το «Σαν ηφαίστειο που ξυπνά» στο «Διθέσιο»
Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, η συνεργασία της με τον συνθέτη Νίκο Αντύπα και τη Λίνα Νικολακοπούλου οδήγησε στο Σαν ηφαίστειο που ξυπνά. Ο δίσκος, που ηχογραφήθηκε με συμμετοχή της Φιλαρμονικής Ορχήστρας της Πράγας, αποτύπωσε μια πιο σύνθετη μουσική προσέγγιση, συνδυάζοντας τη σύγχρονη ενορχήστρωση με τη δραματικότητα της ερμηνείας της.
Τραγούδια όπως το «Διθέσιο» απέκτησαν διαχρονική παρουσία, ενώ η σκηνική μεταφορά του υλικού αποτέλεσε ξεχωριστό κεφάλαιο στην καριέρα της.
Η δε συνεργασία με τον σκηνοθέτη και χορογράφο Δημήτρη Παπαϊωάννου στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά έφερε τη φωνή σε άμεσο διάλογο με το σώμα και την κίνηση. Η ίδια έχει περιγράψει την παράσταση ως μία από τις πιο απαιτητικές εμπειρίες της, καθώς απαιτούσε καθημερινή σωματική προετοιμασία και απόλυτο συγχρονισμό.
Η παραγωγή ξεπέρασε τις 200 παραστάσεις, σύμφωνα με την προσωπική της καταγραφή, και συνέβαλε στη διεύρυνση των δυνατοτήτων της ως ερμηνεύτριας που μπορούσε να υποστηρίξει όχι μόνο μια συναυλία, αλλά και ένα ολοκληρωμένο σκηνικό έργο.
Η εξωστρέφεια της καλλιτεχνικής της πορείας αποτυπώθηκε και στις διεθνείς εμφανίσεις της. Συναυλίες στην Ευρώπη, στο Ισραήλ, στην Κύπρο και αργότερα στην Κούβα έφεραν το ελληνικό τραγούδι σε ακροατήρια που δεν γνώριζαν απαραίτητα τη γλώσσα. Η ίδια έχει αναφερθεί με ενθουσιασμό στην υποδοχή που γνώρισε στην Αβάνα και στη Ματάνσας, όπου το κοινό συμμετείχε στον ρυθμό των ελληνικών τραγουδιών.
Το 2002, οι εμφανίσεις της στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών με τίτλο Τα παραμύθια μιας φωνής, με τη συνοδεία της Συμφωνικής Ορχήστρας της Πράγας και της χορωδίας Fons Musicalis, έδωσαν ακόμη μία διάσταση στην ερμηνευτική της ταυτότητα.
Το πρόγραμμα περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, τραγούδια από τον διεθνή κινηματογράφο και γνωστά μιούζικαλ, τα οποία ερμήνευσε σε διαφορετικές γλώσσες.
Η Αλεξάνδρεια που δεν έπαψε να την ακολουθεί
Η σχέση της με την Αλεξάνδρεια δεν περιορίστηκε στις αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας. Η επιστροφή της στην πόλη, ύστερα από δεκαετίες, ήταν μια εμπειρία που η ίδια έχει περιγράψει ως βαθιά συγκινητική. Η επίσκεψη στο παλιό της σχολείο, το Αβερώφειο, την έφερε ξανά αντιμέτωπη με τις εικόνες που είχε κρατήσει από τα πρώτα χρόνια της ζωής της.
Ο παλιός επιστάτης αναζήτησε και βρήκε τους καταλόγους της τάξης της. Εκεί ήταν καταγεγραμμένο το όνομά της: Άλκηστις Σεβαστή Αττικιουζέλ του Σταύρου και της Μαρίας.
Η στιγμή αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία, επειδή συνέδεσε την ενήλικη καλλιτέχνιδα με το κορίτσι που είχε φύγει από την Αίγυπτο χωρίς να γνωρίζει τι θα ακολουθούσε. Η ίδια έχει μιλήσει για τα συναισθήματα που τη συνόδευσαν όταν επισκέφθηκε ξανά το σχολείο, την παλιά γειτονιά και τα σημεία που είχαν χαραχτεί στη μνήμη της.
Η επιστροφή της στην Αλεξάνδρεια συνδέθηκε και με τη μουσική. Η συναυλία της στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, σε εκδήλωση προς τιμήν του Κωνσταντίνου Καβάφη, αποτέλεσε για την ίδια μια ιδιαίτερη στιγμή επανασύνδεσης με τον τόπο της παιδικής της ηλικίας.
Σε συνέντευξή της στο in.gr το 2020, θυμήθηκε ότι από τα παιδικά της χρόνια διατηρούσε «εικόνες με χρώμα πορτοκαλί» από την ανατολή του ήλιου στην παραλία, μαζί με τη μυρωδιά από τα φαλάφελ, το θόρυβο της πόλης και το γέλιο της μητέρας της.
Η Αλεξάνδρεια είχε πλέον μετατραπεί από τόπο αποχωρισμού σε τόπο επιστροφής.
Δεν μπορούσε να αναιρέσει όσα είχαν συμβεί στην οικογένειά της, μπορούσε όμως να της προσφέρει την ευκαιρία να ξαναδεί τον γενέθλιο τόπο μέσα από μια διαφορετική εμπειρία.
Η ποίηση ως αφετηρία και η επιστροφή στις ρίζες της Ανατολής
Η ποίηση του Καβάφη είχε συνδεθεί με την καλλιτεχνική της πορεία από το πρώτο της δισκογραφικό βήμα, μέσα από την Τετραλογία του Δήμου Μούτση. Η επιστροφή στην Αλεξάνδρεια, δεκαετίες αργότερα, έδωσε σε αυτή τη σύνδεση μια σχεδόν κυκλική διάσταση.
Η ίδια έχει επισημάνει ότι το πρώτο τραγούδι που ερμήνευσε στην καλλιτεχνική της πορεία ήταν το «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» του Καβάφη. Όπως έχει αφηγηθεί, σε ηλικία 17 ετών δεν μπορούσε να αντιληφθεί πλήρως το βάθος των στίχων. Με το πέρασμα του χρόνου, όμως, η σημασία τους έγινε διαφορετική.
Η αναφορά στο στίχο «κι αποχαιρέτα την την Αλεξάνδρεια που χάνεις» αποκτά ιδιαίτερο βάρος μέσα στη δική της βιογραφία. Δεν πρόκειται απλώς για μια λογοτεχνική αναφορά που επέλεξε ένας νέος ερμηνευτής. Είναι ένας στίχος που, χρόνια αργότερα, θα συναντούσε τη δική της εμπειρία του αποχωρισμού και της επιστροφής.
Η σχέση της με την Ανατολή επανήλθε και σε μεταγενέστερες μουσικές επιλογές της.
Στη συνέντευξή της στα Νέα, μιλώντας για τη συνεργασία της με την Εστουδιαντίνα, αναφέρθηκε στις παιδικές μνήμες που ξύπνησε ο ήχος της ορχήστρας, αλλά και στις μυρωδιές και στις εικόνες που συνδέει με την Αλεξάνδρεια.
Η μουσική παράδοση από τα βάθη της Ανατολής δεν αποτέλεσε απλώς ένα διακοσμητικό στοιχείο στο ρεπερτόριό της. Συνδέθηκε με μια προσωπική μνήμη, η οποία επανεμφανιζόταν κάθε φορά που η μουσική άνοιγε δρόμο προς το παρελθόν.
Μισός αιώνας στο τραγούδι με συνεχείς αναζητήσεις
Η πορεία της Άλκηστις Πρωτοψάλτη δεν εξαντλείται στις μεγάλες επιτυχίες. Περιλαμβάνει δίσκους με ποιητικό προσανατολισμό, σύγχρονες μουσικές παραγωγές, σκηνικές παραστάσεις, συνεργασίες με διαφορετικές γενιές δημιουργών και εμφανίσεις σε χώρους όπου το ελληνικό τραγούδι συνάντησε τη συμφωνική μουσική.
Το 2015 ανέλαβε επίσης το χαρτοφυλάκιο του υπουργείου Τουρισμού στην υπηρεσιακή κυβέρνηση, μια σύντομη διαδρομή έξω από το χώρο της μουσικής. Η ίδια έχει χαρακτηρίσει την υπηρεσία προς τη χώρα ιδιαίτερη τιμή, χωρίς να αποκρύπτει ότι η βασική της ταυτότητα παραμένει καλλιτεχνική.
Σε συνέντευξή της στην Καθημερινή το 2016, όταν είχε ήδη συμπληρώσει περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες στη σκηνή, περιέγραψε την επιμονή και τη δουλειά που απαιτεί μια τέτοια πορεία: «Αυτό το “Πρωτοψάλτη” κρύβει εκατομμύρια ώρες δουλειάς. Ιδρώτα, πείσμα, αρχές, αλλά και απέραντο έρωτα για τη μουσική».
Η φράση αυτή φωτίζει την άλλη πλευρά της επιτυχίας. Πίσω από την αναγνωρίσιμη φωνή και τα τραγούδια που πέρασαν από γενιά σε γενιά υπάρχει μια διαρκής προσπάθεια να διατηρείται η ερμηνευτική ακρίβεια, να ανανεώνεται το ρεπερτόριο και να αναζητούνται νέοι τρόποι επικοινωνίας με το κοινό.
Η ίδια έχει περιγράψει τη μουσική ως έναν μαραθώνιο διαρκείας, στον οποίο κάθε συναυλία και κάθε νέα παράσταση απαιτεί εκ νέου προσπάθεια.
Η αθλητική πειθαρχία των νεανικών της χρόνων φαίνεται να βρήκε μια διαφορετική εφαρμογή στη μετέπειτα ζωή της: στην προετοιμασία, στην αντοχή και στην ανάγκη να μην επαναπαύεται στα κεκτημένα.
Η καριέρα της παραμένει έτσι μια διαδρομή που δεν στηρίχθηκε μόνο στην αναγνωρισιμότητα, αλλά και στην επιλογή να δοκιμάζεται σε διαφορετικές μουσικές και σκηνικές συνθήκες.
Σήμερα συμπληρώνονται 71 χρόνια από την ημέρα που είδε το πρώτο φως της ζωής και για όσους τη γνωρίζουν ή έστω έχουν παρακολουθήσει τη μακρά και πολύ επιτυχημένη πορεία της στο ελληνικό πεντάγραμμο, μπορούν να πουν με βεβαιότητα πως αυτή η διαδρομή κουβαλά ένα σπουδαίο παρελθόν που εξακολουθεί να συνομιλεί με το παρόν και φυσικά με το μέλλον…
