Την Πρωτοχρονιά του 1923, λίγους μήνες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ένα μαιευτήριο άνοιγε στη Θεσσαλονίκη. Η πόλη προσπαθούσε ακόμη να στεγάσει και να θρέψει τους ξεριζωμένους. Ανάμεσά τους βρίσκονταν γυναίκες που χρειάζονταν φροντίδα για να γεννήσουν και βρέφη που έπρεπε να επιβιώσουν μέσα στις συνθήκες της προσφυγιάς. Την οργάνωση του μαιευτηρίου είχε αναλάβει η Ρουθ Πάρμελι, μια Αμερικανίδα γιατρός γεννημένη στην Τραπεζούντα.
Δέκα χρόνια μετά την απελευθέρωσή της, στις 26 Οκτωβρίου 1912, η Θεσσαλονίκη ζούσε μια νέα, δραματική καμπή της ιστορίας της.
Οι επιστολές και οι φωτογραφίες της Ρουθ Πάρμελι διασώζουν εικόνες από εκείνη την περίοδο: αφίξεις στο λιμάνι, οικογένειες σε προσωρινά καταλύματα, γυναίκες με παιδιά στο στρατόπεδο Λεμπέτ.
Το αρχείο της, που φυλάσσεται στη Hoover Institution Library & Archives και παρουσιάζεται στις ψηφιακές συλλογές της Near East Relief Historical Society, επιτρέπει να παρακολουθήσουμε την προσπάθεια περίθαλψης μέσα από την αλληλογραφία μιας γιατρού που συμμετείχε καθημερινά σε αυτή.
Από την Τραπεζούντα και το Χαρπούτ στη Θεσσαλονίκη
Η Ρουθ Πάρμελι γεννήθηκε το 1885 στην Τραπεζούντα, από Αμερικανούς ιεραπόστολους. Σπούδασε ιατρική στις ΗΠΑ και το 1914 άρχισε να εργάζεται στην περιοχή του Χαρπούτ. Εκεί βρισκόταν κατά τη Γενοκτονία των Αρμενίων.
Η επαγγελματική της διαδρομή συνδέθηκε με τη μαιευτική, την περίθαλψη γυναικών και παιδιών και την εκπαίδευση νοσηλευτριών.
Επέστρεψε στην περιοχή το 1919, εργαζόμενη με την American Women’s Hospitals σε συνεργασία με την οργάνωση που έγινε γνωστή ως Near East Relief. Το 1922 υποχρεώθηκε από τις τουρκικές εθνικιστικές Αρχές να αποχωρήσει.
Στις 15 Οκτωβρίου 1922 έφτασε στη Θεσσαλονίκη και ανέλαβε την ιατρική υπηρεσία στο στρατόπεδο Λεμπέτ, για την Αγγλοαμερικανική Επιτροπή Περίθαλψης. Σε επιστολή της στις 7 Νοεμβρίου, περιέγραφε την προσφυγική κρίση και εκτιμούσε ότι στην πόλη βρίσκονταν ίσως 100.000 πρόσφυγες – μια εκτίμηση της στιγμής, μέσα στη συνεχιζόμενη άφιξη ανθρώπων από τη Μικρά Ασία.
Επτά χιλιάδες άνθρωποι στο Λεμπέτ
Το στρατόπεδο φιλοξενούσε περίπου 7.000 πρόσφυγες. Σύμφωνα με την τεκμηρίωση του αρχείου, όταν ανέλαβε η Ρουθ Πάρμελι εργάζονταν εκεί τρεις γιατροί: ένας Ρώσος, ένας Αρμένιος και ένας Έλληνας.
Η φροντίδα συνδεόταν με τις πιο βασικές ανάγκες της επιβίωσης: καταγραφή των ανθρώπων, διανομή τροφίμων και ρουχισμού, γάλα για τα βρέφη και τους ασθενείς. Σε μια φωτογραφία από το Λεμπέτ βλέπουμε τρεις γυναίκες με παιδιά μπροστά στον τοίχο ενός παραπήγματος.
Τον Δεκέμβριο, η Ρουθ Πάρμελι έγραφε για τους εμβολιασμούς των προσφύγων, τον κρύο άνεμο του Βαρδάρη και την προετοιμασία του μαιευτηρίου. Παράλληλα με την ιατρική εργασία, οργανωνόταν βοήθεια με παπλώματα και ξυλοκάρβουνο για το χειμώνα.
Οι φωτογραφίες της συλλογής δείχνουν πόσο προσωρινή και επισφαλής ήταν η στέγαση. Σε ένα κτήριο, κουβέρτες κρεμασμένες από σύρματα χώριζαν τον κοινό χώρο σε υποτυπώδη δωμάτια. Η έλλειψη ιδιωτικότητας απασχολούσε τη Ρουθ Πάρμελι, η οποία στα τέλη του 1922 σκεφτόταν τη δημιουργία οικισμού με χωριστές κατοικίες, σχολείο και κοινοτικό κέντρο.
Ένα μαιευτήριο στην οδό Αθηνών
Στην επιστολή της προς την οικογένειά της, στις 31 Δεκεμβρίου 1922, η γιατρός αναφερόταν στο μαιευτήριο της American Women’s Hospitals που ετοιμαζόταν να ανοίξει την επόμενη ημέρα. Η δομή στεγάστηκε στην οδό Αθηνών 5.
Στο ίδιο γράμμα συνυπήρχαν οι προετοιμασίες για την περίθαλψη με την προσπάθεια οικονομικής στήριξης των προσφύγων: παραγωγή δαντελών και μαντιλιών, διανομή ειδών πρώτης ανάγκης, αναζήτηση πόρων. Η ίδια συνέχιζε και τη μελέτη των ελληνικών.
Η αλληλογραφία του 1923 καταγράφει τη λειτουργία του μαιευτηρίου με συνωστισμένους θαλάμους, αλλαγές στο νοσηλευτικό προσωπικό και, στις περιόδους αυξημένης κίνησης, περισσότερες από σαράντα γεννήσεις τον μήνα. Στην εκπαίδευση νέων νοσηλευτριών εντάσσονταν προσφυγοπούλες που προέρχονταν από τα ιεραποστολικά σχολεία της Μερζιφούντας και της Σμύρνης.
Η φροντίδα των εγκύων και των νεογέννητων απέκτησε έτσι σταθερό χώρο μέσα σε μια πόλη που βρισκόταν σε διαρκή κατάσταση ανάγκης. Στα γράμματα της Ρουθ Πάρμελι, δίπλα στις αναφορές για ελλείψεις και καταυλισμούς, καταγράφεται η επίμονη προσπάθεια να εξασφαλιστούν οι συνθήκες για την αρχή μιας νέας ζωής.
