Στην εποχή της Ανταλλαγής –αυτού του πολύ σκληρού όρου της Συνθήκης της Λοζάνης–, μια μουσουλμανική οικογένεια στη Μακεδονία μοιράστηκε για περίπου έναν μήνα το σπίτι της με Έλληνες που είχαν φτάσει από τον Πόντο. Σύμφωνα με τις αναμνήσεις του Μουμίν Όζκαν, οι νεοφερμένοι μιλούσαν καλά τουρκικά και ο αποχωρισμός ήταν συγκινημένος.
Η σκηνή εκτυλίχθηκε στο σπίτι γειτόνων του. Τη μαρτυρία δημοσίευσε ο εγγονός του, Χουσεΐν Γιλμάζ.
Αφορμή για να επανέλθει αυτή η οικογενειακή ιστορία δίνει μια πρόσφατη ανακοίνωση του Συλλόγου Ανταλλάξιμων του Κουσάντασι: χθες έγινε η παρουσίασή της, εμπλουτισμένη με νέα έγγραφα και φωτογραφίες. Σύμφωνα με το Σύλλογο, ο Γιλμάζ έχει επισκεφθεί επανειλημμένα τους τόπους των προγόνων του, στη Θεσσαλονίκη, τη Δράμα και την Καβάλα.
Η κασέτα που κράτησε τις φωνές
Την ιστορία διέσωσε ο εγγονός του, Χουσεΐν Γιλμάζ, ο οποίος το 1976, φοιτητής ακόμη, ηχογράφησε μια συζήτηση περίπου μισής ώρας με τους παππούδες του. Η γραπτή εκδοχή στο Asya Balsam, με ημερομηνία 17 Οκτωβρίου 2012, συνδυάζει την ηχογράφηση με αναμνήσεις συγγενών.
Στην αφήγηση, ο Όζκαν εγκαταλείπει την περιοχή του Σαρί Σαμπάν στα τέλη του 1923, επιβιβάζεται στην Καβάλα για τη Σαμψούντα και εγκαθίσταται αρχικά στην περιοχή της Αμάσειας. Έπειτα από περίπου τέσσερα χρόνια, η οικογένεια μετακινείται στο Κιζιλόγλακ, κοντά στη Σαμψούντα.
Το θρήσκευμα όριζε τον προορισμό
Η Σύμβαση της 30ής Ιανουαρίου 1923, που υπογράφηκε στη Λοζάνη, προέβλεπε την υποχρεωτική ανταλλαγή των ορθόδοξων Ελλήνων που ήταν Τούρκοι υπήκοοι και ζούσαν στην Τουρκία, και των μουσουλμάνων Ελλήνων υπηκόων που ζούσαν στην Ελλάδα.
Το κριτήριο ήταν το θρήσκευμα. Το άρθρο 2 εξαιρούσε τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης που πληρούσαν τις προϋποθέσεις εγκατάστασης της Σύμβασης και τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης. Για τους ανταλλάξιμους, η επιστροφή για μόνιμη εγκατάσταση απαιτούσε άδεια της αντίστοιχης κυβέρνησης.
Στο χρονολόγιο του Δήμου Νέστου, η εγκατάσταση προσφύγων από τη Μικρά Ασία, την Ανατολική Θράκη και τον Πόντο στο Σαρί Σαμπάν καταγράφεται το 1922-1923. Η κοινότητα μετονομάστηκε σε Χρυσούπολη το 1925.
Αντίγραφο της κασέτας και οικογενειακές φωτογραφίες δωρίστηκαν στο Σύλλογο Ανταλλάξιμων της Σαμψούντας. Το 2012, ο Γιλμάζ αναγνώρισε μια φωτογραφία των παππούδων του στο Μουσείο Ανταλλαγής του Αλατσάμ.
