Στις 12 Οκτωβρίου 1944, η Αθήνα ανέπνευσε ξανά ελεύθερη ύστερα από 1.264 ημέρες σκληρής κατοχής. Στις 09:45 το πρωί, οι Γερμανοί υπέστειλαν τη ναζιστική σημαία από τον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης, βάζοντας τέλος σε μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Αμέσως μετά, εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες κατέκλυσαν τους δρόμους της πρωτεύουσας, μετατρέποντας το κέντρο της πόλης –και ειδικότερα την Πλατεία Συντάγματος και την οδό Πανεπιστημίου–, σε ένα απέραντο κύμα πανηγυρισμών και εθνικής ανάτασης.
Σε αυτή τη μεγάλη ιστορική καμπή για την πρωτεύουσα, ο προσφυγικός ελληνισμός –οι Μικρασιάτες και οι Πόντιοι πρόσφυγες που είχαν ριζώσει μετά το 1922 στις γειτονιές της Αττικής– διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό και καθοριστικό ρόλο.
Προπύργια της Αντίστασης
Οι συνοικισμοί που δημιουργήθηκαν μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, όπως η Καισαριανή, η Νέα Ιωνία, η Κοκκινιά (Νίκαια), ο Βύρωνας, η Νέα Σμύρνη, το Δουργούτι και η Καλλιθέα, αποτέλεσαν τους βασικούς πυρήνες της Εθνικής Αντίστασης καθ’ όλη τη διάρκεια της κατοχικής περιόδου (1941-1944).
Οι πρόσφυγες οργάνωσαν ισχυρά δίκτυα αλληλεγγύης, αυτοάμυνας και ένοπλου αγώνα και πλήρωσαν βαρύτατο φόρο αίματος με μαζικές εκτελέσεις, μπλόκα και θυσίες στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής και αλλού.
Ποιος μπορεί να ξεχάσει:
- Τη θυσία των 200 της Καισαριανής (1 Μαΐου 1944): Στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής –στην καρδιά ενός κατεξοχήν προσφυγικού δήμου– εκτελέστηκαν από τις δυνάμεις των Ναζί 200 Έλληνες πατριώτες και κομμουνιστές ως αντίποινα, γεγονός που αποτελεί μία από τις εμβληματικότερες στιγμές της κατοχικής τραγωδίας.
- Το Μπλόκο της Κοκκινιάς (17 Αυγούστου 1944): Στη μεγάλη προσφυγούπολη της Νίκαιας, γερμανικά στρατεύματα και τάγματα ασφαλείας κυκλωσαν την περιοχή, συγκέντρωσαν χιλιάδες κατοίκους στην πλατεία Οσίας Ξένης και εκτέλεσαν επί τόπου δεκάδες αγωνιστές, ενώ εκατοντάδες άλλοι οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και στη Γερμανία.
- Τη Μάχη της Ηλεκτρικής και τις περιφρουρήσεις: Τις τελευταίες ημέρες πριν από την αποχώρηση των Γερμανικών στρατευμάτων, αντιστασιακές ομάδες από τις προσφυγικές περιοχές της Αθήνας και του Πειραιά οργάνωσαν ένοπλες περιπολίες για την προστασία των υποδομών της πόλης (όπως το εργοστάσιο της ΗΛΑΠ και οι τηλεπικοινωνίες), αποτρέποντας τη σχεδιαζόμενη ανατίναξή τους από τους αποχωρούντες κατακτητές.
Η συστηματική αυτή αντίσταση των προσφυγικών συνοικιών υπήρξε η ραχοκοκαλιά που κράτησε όρθιο το ηθικό της πρωτεύουσας.
Οι πρόσφυγες βγήκαν πρώτοι στους δρόμους
Την Πέμπτη 12 Οκτωβρίου 1944, οι προσφυγικοί συνοικισμοί υπήρξαν οι πρώτες περιοχές που ξεσήκωσαν την πρωτεύουσα. Ήδη από τα ξημερώματα, πριν ακόμα αποχωρήσει και το τελευταίο γερμανικό τμήμα, οι κάτοικοι των προσφυγικών γειτονιών –από τη Νέα Ιωνία, την Καισαριανή, τον Βύρωνα, την Κοκκινιά και την Καλλιθέα– βγήκαν στους δρόμους, αναρτώντας ελληνικές σημαίες στα σπίτια και τα δημόσια κτήρια.
Χιλιάδες πρόσφυγες συμμετείχαν στις μεγάλες διαδηλώσεις που κατέβηκαν από τις περιφερειακές συνοικίες προς το Σύνταγμα, την Πανεπιστημίου και τη Σταδίου.
Ανάμεσά τους, νεολαίοι από τις προσφυγουπόλεις κρατούσαν πανό, σημαίες και συνθήματα για την ελευθερία, δίνοντας τον παλμό στο παλλαϊκό ξέσπασμα.
