Το φθινόπωρο του 1897, στο Βούζι της Θεσσαλίας, όσοι γύριζαν στο χωριό έβρισκαν σπίτια κατεστραμμένα. Έλειπαν ακόμη και τα καλάμια για να στηθούν πρόχειρες καλύβες. Στις 2 Νοεμβρίου, ένα μέλος της επιτροπής που είχε αναλάβει την επιστροφή των προσφύγων έγραφε στον πρωθυπουργό Αλέξανδρο Ζαΐμη ότι πολλοί κινδύνευαν να μείνουν άστεγοι μέσα στον χειμώνα. Ζητούσε να επισπευστεί η αποστολή τροφίμων και πρότεινε να σταλούν όσες σκηνές περίσσευαν από τον στρατό.
Είκοσι μέρες αργότερα, στις 22 Νοεμβρίου 1897 με το παλαιό ημερολόγιο (4 Δεκεμβρίου με το σημερινό), υπογράφηκε η Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης, που έδωσε επίσημο τέλος στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897.
Η αναχώρηση του οθωμανικού στρατού από τη Θεσσαλία εξαρτιόταν πλέον από τους όρους του οικονομικού ελέγχου και το δάνειο της πολεμικής αποζημίωσης. Η κατοχή θα διαρκούσε περίπου έξι μήνες ακόμη.
Από τη Λάρισα στη Λαμία και την Εύβοια
Ο πόλεμος ξέσπασε τον Απρίλιο του 1897, ύστερα από μήνες έντασης με επίκεντρο την Κρήτη. Οι εξεγερμένοι στο νησί διεκδικούσαν την ένωση με την Ελλάδα και η Αθήνα είχε στείλει εκστρατευτικό σώμα υπό τον συνταγματάρχη Τιμολέοντα Βάσσο.
Στα βόρεια σύνορα, ένοπλα σώματα της Εθνικής Εταιρείας πέρασαν σε οθωμανικό έδαφος.
Οι μάχες έγιναν στην Ήπειρο και στη Θεσσαλία, όπου ο οθωμανικός στρατός κατέλαβε διαδοχικά τον Τύρναβο, τη Λάρισα και τον Βόλο. Μετά την ελληνική ήττα στον Δομοκό, η προέλαση σταμάτησε κοντά στη Λαμία. Τον Μάιο υπογράφηκε ανακωχή με τη μεσολάβηση των Μεγάλων Δυνάμεων.
Μαζί με το στρατό που υποχωρούσε, εγκατέλειπαν την περιοχή και άμαχοι. Ένας Λαρισαίος δικηγόρος, που μίλησε τον Ιούνιο στην αθηναϊκή εφημερίδα Άστυ, είχε κάνει τη διαδρομή ως τον Βόλο με τα πόδια. «Παράδες δεν έχουμε, πουκάμισα ούτε…», είπε ένας άλλος Λαρισαίος δικηγόρος στον ίδιο δημοσιογράφο.
Πρόσφυγες έφτασαν στη Λαμία, στην Εύβοια και στην Αθήνα. Από τον Πειραιά η επιτροπή περίθαλψης έστελνε αλεύρι σε τόπους όπου είχαν συγκεντρωθεί Θεσσαλοί, όπως οι Ωρεοί, η Αιδηψός και ο Μώλος. Στην Αθήνα συγκεντρώνονταν εισφορές από φορείς και ιδιώτες, ανάμεσά τους και Έλληνες του εξωτερικού.
Αλεύρι για 2.600 πρόσφυγες
Οι επιτροπές για την επιστροφή των Θεσσαλών είχαν αρχίσει δουλειά από τον Σεπτέμβριο του 1897.
Σε κατεπείγον τηλεγράφημά του από τη Λαμία, ο νομάρχης Κωνσταντίνος Έσλιν ζητούσε αλεύρι, κλινοσκεπάσματα και στρατιωτικές σκηνές. Πρότεινε κεντρικά σημεία διανομής στον Βόλο και στην Καρδίτσα, καθώς και σε κάποιον σιδηροδρομικό σταθμό πριν από τη Λάρισα, αν η πρόσβαση στην πόλη παρέμενε αποκλεισμένη.
Η ελληνική κυβέρνηση είχε αναλάβει να τροφοδοτεί τους πρόσφυγες μέχρι να φύγει ο οθωμανικός στρατός.
Στη Νέα Μιζέλη, τη σημερινή Αμαλιάπολη στον Παγασητικό, το ζήτημα πήρε τη μορφή δημόσιας διαμαρτυρίας.
Στις 25 Οκτωβρίου, η εφημερίδα Εμπρός δημοσίευσε επιστολή τριών δημάρχων που αμφισβητούσαν τα στοιχεία της κεντρικής επιτροπής. Για τους 2.600 πρόσφυγες που βρίσκονταν εκεί, έλεγαν, είχαν παραλάβει 20.230 οκάδες αλεύρι, περίπου τις μισές από εκείνες που είχαν ανακοινωθεί. Οι ίδιοι κατέγραφαν τις παραλαβές σακί σακί και ζητούσαν να φτάσουν τα υπόλοιπα φορτία.
Κάποιοι είχαν ήδη πάρει το δρόμο της επιστροφής. Στην αναφορά προς τον Ζαΐμη, το μέλος της επιτροπής σημείωνε ότι οι πρώτοι είχαν περάσει από το Δερβέν Φούρκα πριν από δεκαπέντε μέρες, με τρόφιμα που έφταναν το πολύ για δέκα. Στο δήμο Μελιταίας, πρόσφυγες που είχαν γυρίσει σκέφτονταν, όπως πληροφορούνταν ο συντάκτης, να ξαναφύγουν για τη Φθιώτιδα.
Το άρθρο 3 και η προθεσμία της αποχώρησης
Η Θεσσαλία είχε ενταχθεί στο ελληνικό κράτος το 1881. Μετά τη νίκη του, ο σουλτάνος διεκδίκησε την επανάκτησή της. Στους προκαταρκτικούς όρους της ειρήνης, που υπογράφηκαν στις 6/18 Σεπτεμβρίου 1897, οι εκπρόσωποι της Γερμανίας, της Αυστροουγγαρίας, της Γαλλίας, της Βρετανίας, της Ιταλίας και της Ρωσίας διαπραγματεύτηκαν για λογαριασμό της Ελλάδας με την Υψηλή Πύλη.
Την οριστική συνθήκη υπέγραψαν οι πληρεξούσιοι των δύο κρατών. Από ελληνικής πλευράς ήταν ο Νικόλαος Μαυροκορδάτος και ο Διονύσιος Στεφάνου.
Το πρώτο άρθρο χάραζε εκ νέου τη μεθόριο. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία κέρδιζε περιορισμένες εδαφικές ζώνες, ενώ χωριά όπως η Κρανιά και η Ραψάνη αναφέρονταν ρητά ως ελληνικά.
Το τρίτο άρθρο ρύθμιζε την αποχώρηση των οθωμανικών δυνάμεων από την υπόλοιπη κατεχόμενη Θεσσαλία.
Η προθεσμία του ενός μήνα για την αποχώρηση θα άρχιζε να μετρά όταν οι Μεγάλες Δυνάμεις ενέκριναν τις ρυθμίσεις για τον οικονομικό έλεγχο και η διεθνής επιτροπή όριζε πότε θα ανακοινωνόταν το δάνειο της αποζημίωσης.
Η αλλαγή της μεθορίου αφορούσε και ανθρώπους που είχαν σπίτι στη μία πλευρά και περιουσία στην άλλη.
Το άρθρο 7 όριζε ότι μουσουλμάνοι από τη Θεσσαλία που είχαν αποκτήσει ελληνική ιθαγένεια μπορούσαν, μέσα σε τρία χρόνια από την ανταλλαγή των επικυρώσεων της συνθήκης, να επιλέξουν την οθωμανική.
Όσοι μετανάστευαν διατηρούσαν το δικαίωμα να διαχειρίζονται την ακίνητη περιουσία τους στην Ελλάδα. Και όσοι έμεναν στα εδάφη που περνούσαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία μπορούσαν να διασχίζουν τα σύνορα για να καλλιεργούν τα κτήματά τους στη Θεσσαλία.
Από την αποζημίωση στον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο
Η Ελλάδα όφειλε να καταβάλει 4.000.000 οθωμανικές λίρες ως πολεμική αποζημίωση – όμως είχε ήδη κηρύξει πτώχευση το 1893 και για να δανειστεί ξανά έπρεπε να έρθει σε διακανονισμό με τους παλαιούς πιστωτές της. Τη χρηματοδότηση εγγυήθηκαν η Βρετανία, η Γαλλία και η Ρωσία.
Στη Βουλή των Λόρδων, τον Φεβρουάριο του 1898, ο Βρετανός πρωθυπουργός λόρδος Σάλσμπερι απέδιδε την καθυστέρηση στις διαπραγματεύσεις για το ποια ακριβώς ελληνικά δημόσια έσοδα θα χρησίμευαν ως εγγύηση για το δάνειο.
Με το νόμο του Φεβρουαρίου 1898 θεσπίστηκε ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος. Η εξαμελής επιτροπή που εγκαταστάθηκε στην Αθήνα επόπτευε δημόσια έσοδα δεσμευμένα για την αποπληρωμή των δανείων.
Ανάμεσά τους ήταν οι πρόσοδοι από τα κρατικά μονοπώλια στο αλάτι, το φωτιστικό πετρέλαιο, τα σπίρτα και τα τραπουλόχαρτα, ο φόρος κατανάλωσης καπνού και τα τέλη χαρτοσήμου. Στις εγγυήσεις του διακανονισμού περιλαμβάνονταν και δασμοί του τελωνείου του Πειραιά.
Η αυτονομία της Κρήτης
Στην Κρήτη οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν προτείνει αυτονομία υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου ήδη από τον Μάρτιο του 1897. Οι εξεγερμένοι, που ζητούσαν ένωση με την Ελλάδα, αρχικά απέρριψαν την πρόταση.
Μετά την ελληνική ήττα και την ανάκληση του εκστρατευτικού σώματος, οι κρητικές επαναστατικές συνελεύσεις δέχτηκαν την αυτονομία.
Η Κρητική Πολιτεία συγκροτήθηκε το 1898. Μετά τις σφαγές στο Ηράκλειο τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς, οι Δυνάμεις απαίτησαν την αποχώρηση του οθωμανικού στρατού. Τον Δεκέμβριο ανέλαβε ύπατος αρμοστής ο πρίγκιπας Γεώργιος. Το νησί ήταν αυτόνομο υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου και την προστασία των Δυνάμεων. Η ένωση με την Ελλάδα ολοκληρώθηκε το 1913.
Η αποχώρηση από τη Θεσσαλία
Το κόστος της επιστροφής των Θεσσαλών είχε συζητηθεί ήδη τον Μάρτιο στη βρετανική Βουλή των Κοινοτήτων. Η διεθνής επιτροπή υπολόγιζε ότι χρειάζονταν 12,5 εκατ. δραχμές για την περίθαλψη Θεσσαλών και Κρητικών προσφύγων, την επιστροφή των Θεσσαλών και τη στήριξη των γεωργών της περιοχής.
Τον Απρίλιο, οι βουλευτές ρωτούσαν ακόμη τι μέρος του νέου δανείου θα πήγαινε για να ξαναχτιστούν σπίτια και αν θα ελάφρυναν τους φόρους για όσους είχαν χάσει τα ζώα και τα γεωργικά τους εργαλεία.
Τον Απρίλιο του 1898, όταν είχαν περάσει μήνες από την υπογραφή της συνθήκης, κυκλοφόρησε ακόμη και ιδιαίτερη σειρά οθωμανικών γραμματοσήμων για την κατεχόμενη Θεσσαλία. Σε ένα από αυτά, που φυλάσσεται στο Εθνικό Ταχυδρομικό Μουσείο του Smithsonian, φαίνονται το μονόγραμμα του σουλτάνου και η γέφυρα της Λάρισας στον Πηνειό.
Στις αρχές Ιουνίου του 1898 με το σημερινό ημερολόγιο ολοκληρώθηκε η αποχώρηση από τη Θεσσαλία.
Η αθηναϊκή Φωνή της Ηπείρου, στο φύλλο της 29ης Μαΐου με το παλαιό ημερολόγιο, έγραφε ότι οι δύο στρατοί χαιρετήθηκαν κατά την παράδοση, παρουσία εκπροσώπων των Μεγάλων Δυνάμεων. Περιέγραφε πανηγυρισμούς στις πόλεις και στα χωριά. Στο ίδιο φύλλο ζητούσε να αρχίσει αμέσως η αποκατάσταση των καταστροφών.
Ο Βόλος είκοσι πέντε χρόνια αργότερα
Ο Βόλος, όπου το 1897 η επιτροπή παλιννόστησης ήθελε να συγκεντρώνει αλεύρι για όσους επέστρεφαν στον κάμπο, υποδέχτηκε το 1922 πρόσφυγες από τη Σμύρνη και την υπόλοιπη Μικρά Ασία. Οικογένειες στεγάστηκαν προσωρινά ακόμη και στον στρατώνα της πλατείας Ρήγα Φεραίου.
Στον Ξηρόκαμπο χτίστηκαν κατόπιν τα πρώτα προσφυγικά σπίτια, τα «Τετράγωνα». Γύρω τους μεγάλωσε η Νέα Ιωνία. Μια γενιά χώριζε τους Θεσσαλούς που ζητούσαν στέγη για να γυρίσουν στον τόπο τους από τους Μικρασιάτες που έστηναν εκεί το καινούργιο τους σπιτικό.

















