Στη μικρή επιφάνεια ενός μεταλλίου, ο Εφίμ Χαραμπέτ χωρούσε πρόσωπα, σύμβολα και ολόκληρες ιστορίες. Η δική του διαδρομή ξεκίνησε από μια ελληνική οικογένεια και τη ζωή του ναυτικού, για να φτάσει στα καλλιτεχνικά εργαστήρια της Μαριούπολης και σε διεθνείς εκθέσεις.
Η τύχη της κληρονομιάς του φωτίζει και μια άλλη όψη του πολέμου: τη σύγκρουση γύρω από τα έργα τέχνης και τη μνήμη που μεταφέρουν.
Ο Εφίμ Βικτόροβιτς Χαραμπέτ είχε γονείς αγρότες· γεννήθηκε την 29η Ιουλίου του 1929, στο Αναντόλ του Ντονέτσκ. Το χωριό του ιδρύθηκε το 1826 από Έλληνες μετανάστες από τη Μικρά Ασία. Η ονομασία του σημαίνει Ανατολία, τον τόπο προέλευσής τους.
Όταν ήταν έφηβος φοίτησε σε ναυτική σχολή στη Μαριούπολη και κατόπιν εργάστηκε ως ναυτικός. Παράτησε όμως το επάγγελμα και άρχισε να απασχολείται σε διάφορες δουλειές, κυρίως αγροτικής φύσης, στον Καύκασο και στην Κεντρική Ασία. Παράλληλα εκπαιδεύτηκε στην πολιτιστική και μορφωτική εργασία.
Στα εικαστικά ήταν αυτοδίδακτος, καθώς έμαθε τη γλυπτική σταδιακά μόνος του, στον ελεύθερο του χρόνο.
Καθιερώθηκε στη Σοβιετική Ένωση ως γλύπτης, και κυρίως ως κατασκευαστής μεταλλίων. Τη δεκαετία του 1960 επέστρεψε στη Μαριούπολη και ανέλαβε διοικητικές θέσεις σε πολιτιστικούς οργανισμούς, ενώ το 1970 έγινε επικεφαλής των καλλιτεχνικών παραγωγικών εργαστηρίων της πόλης.
Η καλλιτεχνική του παραγωγή περιλαμβάνει πάνω από 500 έργα: μετάλλια, αναμνηστικές πλάκες, μικρογλυπτά, διακοσμητικές συνθέσεις και εραλδικά σχέδια.
Η τέχνη του μεταλλίου
Η δουλειά του Εφίμ Χαραμπέτ χαρακτηρίζεται από το συνδυασμό ανάγλυφου και εσώγλυφου – ορισμένα σημεία εξέχουν από την επιφάνεια, ενώ άλλα εισχωρούν μέσα της. Οι μεταβάσεις αυτές είναι τόσο απαλές που η μορφή αλλάζει στα μάτια του θεατή ανάλογα με το φωτισμό και τη γωνία θέασης. Τα υλικά που χρησιμοποίησε περισσότερο ήταν η πορσελάνη και το αλουμίνιο.
Τα τεχνικά και μορφολογικά στοιχεία της τέχνης του είναι εμπνευσμένα από την Κλασική Αρχαιότητα και την εποχή της Αρ Νουβό.
Αν και δεξιοτέχνης της τέχνης του μεταλλίου, δεν ασχολήθηκε με τη νομισματοκοπία. Παρήγαγε συνθέσεις σε σειρές περιορισμένου αριθμού, συχνά ως δέκα αντίτυπα. Έδινε τα έργα του ως δώρα σε συγγενείς, στους φίλους του και στα μουσεία.
Σημαντική θέση στο έργο του κατέχει η προσωπογραφία. Έχει απεικονίσει σημαντικές προσωπικότητες των τεχνών και των γραμμάτων του ρωσικού κόσμου, μεταξύ των οποίων την ποιήτρια Άννα Αχμάτοβα και τον Έλληνα ζωγράφο Άρχιππο Κουιντζή. Στα έργα αυτά η φυσιογνωμία του εικονιζόμενου συνδυάζεται με στοιχεία που παραπέμπουν στη ζωή και στη δημιουργία του.
Ο Εφίμ Χαραμπέτ αντιμετώπιζε το μετάλλιο ως αυτοτελές έργο τέχνης, στο οποίο μια προσωπογραφία, σε συνδυασμό με μια επιγραφή και λίγα σύμβολα μπορούσαν να συμπυκνώσουν μια ολόκληρη ιστορία της εικονιζόμενης προσωπικότητας.
Η δουλειά του δεν περιορίστηκε στις προσωπογραφίες. Περιλαμβάνει θέματα αθλητικά και επίσημα σοβιετικά, όπως το μετάλλιο για τα 70ά γενέθλια του Γενικού Γραμματέα Μπρέζνιεφ. Επίσης είχε συμμετάσχει στο διαγωνισμό για το μετάλλιο των Ολυμπιακών Αγώνων της Μόσχας του 1980. Η πρότασή του έλαβε τη δεύτερη θέση και ως εκ τούτου δεν ήταν το τελικό επιλεχθέν έμβλημα.
Ο Έλληνας καλλιτέχνης είναι και ο σχεδιαστής του θυρεού και της σημαίας της Μαριούπολης, καθώς και του διακριτικού της δημαρχίας.
Ελληνικές μορφές και διεθνής αναγνώριση
Από τη δημιουργία του δεν λείπει το ελληνικό στοιχείο, καθώς στα θέματά του συναντούμε μορφές της ελληνικής Κλασικής Αρχαιότητας. Έχει φιλοτεχνήσει μορφές όπως ο Αριστοφάνης, ο Αριστοτέλης και ο Μέγας Αλέξανδρος. Αυτή η θεματολογία συνδέει την καταγωγή του καλλιτέχνη με ένα ευρύτερο προσωπικό ενδιαφέρον που είχε για την ιστορία, τη φιλοσοφία και τον ελληνικό πολιτισμό.
Επιπλέον, η καλλιτεχνική του υπογραφή και (συχνά) οι επιγραφές στα έργα του είναι με την αισθητική του ελληνικού αλφάβητου της Αρχαιότητας.
Σημαντικός σταθμός της καλλιτεχνικής του αναγνώρισης ήταν η παρουσία των έργων του στην έκθεση τέχνης του μεταλλίου της Σοβιετικής Δημοκρατίας της Ουκρανίας το 1973. Ο Εφίμ Χαραμπέτ ήταν τότε 44 ετών και είχε καθιερωθεί στον καλλιτεχνικό κόσμο πολύ γρήγορα, αν αναλογιστεί κανείς το αυτοδίδακτο του γλύπτη και το γεγονός ότι για πολλά χρόνια από την αρχή της ζωής του ήταν μακριά από το εργαστήριο και έκανε διάφορες άσχετες δουλειές.
Το 1977 συμμετείχε σε συνέδριο και στην έκθεση της της Διεθνούς Ομοσπονδίας για την Τέχνη του Μεταλλίου (FIDEM) στη Βουδαπέστη. Το 1978 έγινε μέλος της Ένωσης Καλλιτεχνών της ΕΣΣΔ. Ατομικές του εκθέσεις έχουν παρουσιαστεί μεταξύ άλλων στο Άντεν, στο Μαγδεμβούργο και φυσικά στη Μόσχα.
Με την πτώση του κομμουνισμού και το σχηματισμό του ανεξάρτητου κράτους της Ουκρανίας, ο Εφίμ Χαραμπέτ συνέχισε να συμβάλει δραστήρια στον πολιτισμό. Μαζί με τον Λεονίντ Τολστόφ σχεδίασαν την Τιμητική Διάκριση του Προέδρου της Ουκρανίας το 1992. Το 1999 ο Έλληνας γλύπτης τιμήθηκε με το ουκρανικό παράσημο του Τάγματος της Τιμής γ΄ βαθμού, για τη συμβολή του στον ουκρανικό πολιτισμό. Το 2002 συμμετείχε ξανά στην έκθεση FIDEM στο Παρίσι.
Απεβίωσε στη Μαριούπολη την 8η Μαρτίου του 2004. Ήταν συζευγμένος με την Σβετλάνα Οτσενασένκο-Χαραμπέτ, διακεκριμένη ηθοποιό του θεάτρου της Ουκρανίας.
Μια κληρονομιά στη δίνη του πολέμου
Μετά το θάνατο του συζύγου της, η Σβετλάνα προσέφερε σημαντικό μέρος των έργων για την ίδρυση μουσείου που φέρει το όνομά του.
Το «Μουσείο Τέχνης του Μεταλλίου Ε. Β. Χαραμπέτ» ιδρύθηκε το έτος 2005, στο χώρο του δημοτικού Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης και Πολιτισμού «Αρχίπ Κουιντζή». Η συλλογή αποτελείται από εκθέματα, μετάλλια, πλακέτες, διακριτικά, ανάγλυφα και μικρά γλυπτά.
Η Σβετλάνα Οτσενασένκο-Χαραμπέτ πέθανε στις 7 Απριλίου του 2022, κατά την πολιορκία της Μαριούπολης από τις ρωσικές δυνάμεις. Τον ίδιο μήνα, το Δημοτικό Συμβούλιο της πόλης ανακοίνωσε ότι η συλλογή του μουσείου πέρασε στην κατοχή των ρωσικών δυνάμεων και αφαιρέθηκε.
Στις 24 Μαρτίου του 2026, το Μουσείο Πούσκιν στη Μόσχα εγκαινίασε μια έκθεση με 19 έργα του Χαραμπέτ, έχοντας ανακοινώσει ότι τα απέκτησε ως δωρεά από την οικογένεια του καλλιτέχνη.
Η ουκρανική πλευρά δεν το δέχεται, καταγγέλλοντας ότι ανάμεσα στα έργα περιλαμβάνονται εκθέματα που προηγουμένως κοσμούσαν τη συλλογή της Μαριούπολης. Τον Απρίλιο του 2026 η Ουκρανία ανακοίνωσε ποινική έρευνα για την καταστροφή των μουσείων της χώρας και την απομάκρυνση εκθεμάτων – συμπεριλαμβανομένων και έργων του Εφίμ Χαραμπέτ.
Η ιστορία αυτή έρχεται να μας θυμίσει ότι οι πόλεμοι διεξάγονται σε επίπεδα πολύ ευρύτερα του πεδίου της μάχης. Πάντως αυτός που θα την γράψει στο τέλος, θα είναι ο νικητής.
