Χειμώνας 1940. Τα σύννεφα του πολέμου πυκνώνουν πάνω από την Ευρώπη, καθώς η χιτλερική Γερμανία έχει ήδη δείξει τα δόντια της. Στην Ελλάδα επικρατεί –ήδη από το 1936– η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά.
Η πλειονότητα των Ελλήνων διαφωνούσε με τη δικτατορία, όμως ήρθε μια στιγμή που όλοι συμφώνησαν με τον δικτάτορα. Κι αυτό γιατί η απόφασή του δεν ήταν αμιγώς δική του, αλλά όλου του λαού.
Αυτές τις συνθήκες περιέγραφε (ως απολογισμό) τον Δεκέμβριο του 1940 ο σπουδαίος λογοτέχνης Κώστας Βάρναλης, ο οποίος εκείνη την περίοδο εργαζόταν ως χρονογράφος στην εφημερίδα Πρωία. Από τον Νοέμβριο εκείνης της χρονιάς μέχρι τον Απρίλιο του 1941, με την πένα του ενίσχυε το πνεύμα των στρατιωτών που μάχονταν στο μέτωπο, αλλά και γενικότερα των Ελλήνων που ένιωθαν την ψυχή τους να αγωνίζεται ενάντια στους κατακτητές.
Σφοδρός πολέμιος του Μεταξά και της δικτατορίας του, ο Βάρναλης δεν δίστασε να συστρατευτεί (με την πένα του, αλλά και ως αντάρτης) κατά της γερμανικής κατοχής.
Εκείνη την περίοδο έγραψε πολλά χρονογραφήματα που ενίσχυαν την αγωνιστικότητα των Ελλήνων στρατιωτών, ένα όμως έχει ξεχωρίσει, αυτό που έχει τίτλο «Το μεγάλο “Όχι”!», και κατακλείδα «ανδρεία έχουν μονάχα οι ελεύθεροι λαοί».
Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα
που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο Όχι
να πούνε […]
Ο αρνηθείς δεν μετανιώνει. Αν ρωτιούνταν πάλι,
«όχι» θα ξανάλεγε.
Είναι στίχοι από ένα παλιό ποίημα του πιο ιδιότυπου και πιο διανοητικού ποιητή μας, του Αλεξανδρινού Κ. Καβάφη. Πολύ καλά συνέλαβε και πολύ τεχνικά διατύπωσε με την επιγραμματική συντομία του ύφους του το εσωτερικό δράμα, που συμβαίνει σε μερικούς ανθρώπους, όταν πρόκειται να πάρουν τη μεγάλη υπεύθυνη απόφαση ζωής ή θανάτου.
Αλλά αυτό το τραγικό δίλημμα δεν «έρχεται» μονάχα σε «μερικούς» ανθρώπους. Έρχεται σχεδόν σε όλους, και πιο συχνά σ’ ολάκερους λαούς.
Έτσι στον ελληνικό λαό εδώ και πολλούς μήνες είχε προβληθεί το μέγα δίλημμα ή να πει «ναι» στους εκβιασμούς της μουσολινικής Ιταλίας και στο τελευταίο της κυνικό τελεσίγραφο και να παραδοθεί χωρίς αντίσταση ή να πει το αντρίκιο «όχι» και να σηκώσει τ’ άρματά του να υπερασπίση την ελευθερία του.
Το «όχι» αυτό το είπε εν ονόματι του ελληνικού λαού ο κ. Πρόεδρος. Κι όλος ο λαός φώναξε μαζί του· χίλιες φορές αυτό το όχι. Και πρόταξε τα στήθη του για να φράξη το δρόμο στον επίβουλο εχθρό. Κι από τη στιγμή εκείνη όλη η Ελλάδα μεταμορφώθηκε. Η μικρή αυτή χώρα, που την περιφρονούσε ο Τσιάνο και την θεωρούσε ζήτημα ενός περιπάτου και την κορόιδευε ο Γκάυντα, εθάμπωσε τον κόσμο με τον ηρωισμό της και με την περιφρόνηση των κινδύνων, που έδειξε ίσαμε σήμερα. Κι εξευτέλισε τη μεγάλη Ιταλία, που εσάρωνε με την υλική της δύναμη όλα τα μικρά κι ανυπεράσπιστα έθνη, που βρέθηκαν στο ιμπεριαλιστικό της ξάπλωμα, γιατί ήταν ανοργάνωτα.
Τα παθήματα των μικρών αυτών λαών γενήκανε μαθήματα στην Ελλάδα. Είδε τι τραβήξανε οι Αβησσυνοί, οι Άραβες της Λιβύης και οι Αρβανίτες. Κι ήξερε τι θα είχε να τραβήξη αν εδείλιαζε και δεχότανε να παραχωρήσει «μερικά» στρατηγικά σημεία του εδάφους της. Θα πάθαινε ό,τι ο αφελής χωριάτης έπαθε από μια γκαμήλα. Η γκαμήλα τον παρακάλεσε να την αφήσει να βάλη το κεφάλι της μονάχα μέσα στο καλύβι, γιατί κρύωνε. Ο χωριάτης βρέθηκε μπόσικος και την άφησε να βάλη το κεφάλι της. Κι η γκαμήλα σιγά-σιγά έβαλε και το ένα μπροστινό της πόδι. Ο χωριάτης μαζώχθηκε λιγάκι να της αφήση τόπο. Ύστερα η γκαμήλα έβαλε και το άλλο της πόδι. Ο χωριάτης μαζώχτηκε περισσότερο. Στο τέλος η γκαμήλα μπήκε ολάκερη μέσα και στρογγυλοκάθησε. Φυσικά ο χωριάτης δε χωρούσε πια και βγήκε έξω!
Αυτόν τον μύθο προσπάθησε να εφαρμόση εις βάρος της μικρής Ελλάδος με το τελεσίγραφό της η μεγάλη Ιταλία. Αλλά δεν έπιασε.
Το ότι ενίκησαν οι Έλληνες δεν οφείλεται στην αριθμητική ή την ποσοτική υπεροχή τους. Οφείλεται στην ηθική υπεροχή τους. Δεν είναι η πρώτη φορά που οι Έλληνες πολεμώντας «υπέρ βωμών και εστιών» ενίκησαν πολυπληθεστέρους εχθρούς. Και δεν είναι η πρώτη φορά που η νίκη των Ελλήνων είναι νίκη όλης της Ανθρωπότητας, είναι νίκη του πολιτισμού. Και δεν υπάρχει μεγαλύτερη βαρβαρότητα από την επιβολή της δύναμης του ισχυροτέρου σε λαούς ελευθέρους και πιο πολιτισμένους. «Ο μικρός κύκλος μέσα εις τον οποίον κινιέται η πολιορκημένη πόλη [το Μεσολόγγι] ξεσκεπάζει εις την ατμόσφαιρά του τα μεγαλύτερα συμφέροντα της Ελλάδας και τα μεγαλύτερα συμφέροντα της Ανθρωπότητας», λέγει στους «Στοχασμούς» του ο Σολωμός.
Ύστερα από το ρεζιλίκι της Ιταλίας στα βουνά της Αλβανίας ο περίφημος Γκάυντα, που κορόιδευε την Ελλάδα στην «Εφημερίδα της Ιταλίας», γιατί θυμότανε τη δόξα και τα κατορθώματα των μεγάλων προγόνων της για να παραδειγματίζεται, άρχισε να τρίβη τα μάτια του άμα είδε, πως οι απόγονοι ήσαν αντάξιοι μιας τόσο μοναδικής στον κόσμο ηθικής και πνευματικής κληρονομιάς. Και νά τι έγραφε λίγους μήνες πρωτύτερα ο Γκάυντα: «Και εάν θέλη να επεκτείνη [η Ελλάς] εις τα 1940 την ένδοξον ανάμνησιν των Θερμοπυλών και των ακοντίων των, οφείλομεν να της υπομνήσωμεν, ότι ο πόλεμος σήμερον διεξάγεται και νικάται μάλλον με άρματα μάχης, με αεροπλάνα και μεγάλα πυροβόλα».
Απ’ όλα αυτά είχε η Ιταλία. Αλλά δεν είχε ηθικόν εξοπλισμό. Είχε άρματα μάχης, αεροπλάνα και μεγάλα πυροβόλα, αλλά δεν είχε δίκιο. Οι Έλληνες δεν χρησιμοποιήσανε τα ακόντια των Θερμοπυλών, όμως χρησιμοποιήσανε ένα άλλο επίσης «αναχρονιστικό και απάνθρωπο όπλο»: την ξιφολόγχη, που επανέφερε στον πόλεμο τον παράγοντα της προσωπικής ανδρείας.
Και ανδρεία έχουν μονάχα οι ελεύθεροι λαοί, ενώ οι αδικητές λαοί έχουν θράσος μονάχα.
Στο ίδιο άρθρο του ο Γκάυντα συνεχίζει ως εξής τις φοβέρες του: «Εις την πολεμικήν αυτήν την ανωφελή [των ελληνικών εφημερίδων] δεν θα έπρεπε να λείπουν το μέτρον και η ισορροπία των οποίων η Ελλάς καυχάται ότι από τριών χιλιετηρίδων είναι ο θεματοφύλαξ».
Αποδείχτηκε πως η Ελλάδα είχε αυτές τις δυο αρετές και στα λόγια της και στις πράξεις της. Ήτανε πραγματικά ο «θεματοφύλαξ» αυτών των δύο μεγάλων αρετών. Χάρις στις αρετές αυτές, που δεν τις είχανε οι καυχησιολογίες, οι φοβέρες και οι δολοφονικές επιθέσεις των Ιταλών ηγετών, η Ελλάδα δεν βρέθηκε απροετοίμαστη και είπε με πίστη το μεγάλο «Όχι» — το «μολών λαβέ» των προγόνων. Και δεν μετάνιωσε.
Κ. Βάρναλης
