Σε μόλις 39 λέξεις, ένα επείγον τηλεγράφημα που στάλθηκε από την Κωνσταντινούπολη στις 20 Σεπτεμβρίου 1920 αποτύπωνε τον συναγερμό για όσα συνέβαιναν στον Πόντο. Οι πληροφορίες μιλούσαν για σφαγές σε βάρος των Ρωμιών και για την άφιξη του Τοπάλ Οσμάν στην Τραπεζούντα με 800 ενόπλους.
Το ντοκουμέντο σώζεται στο Πολιτικό Αρχείο του Πόντου της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης και σήμερα είναι διαθέσιμο μέσω του «Ψηφιομνήμονα» του ΑΠΘ.
Αποστολέας ήταν ο Κωνσταντίνος Γ. Κωνσταντινίδης, ένας από τους πρωτεργάτες του αγώνα για την ίδρυση της Αυτόνομης Δημοκρατίας του Πόντου, και παραλήπτης ο Βασίλειος Ιωαννίδης, πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου του Πόντου.
Ένα μήνυμα γραμμένο για να μη διαβαστεί
Το τηλεγράφημα είναι γραμμένο με μολύβι σε έντυπο της The Eastern Telegraph Company. Οι ελληνικές λέξεις έχουν αποδοθεί με λατινικούς χαρακτήρες και, σύμφωνα με την αρχειακή περιγραφή, το κείμενο ήταν κρυπτογραφημένο «για λόγους ασφαλείας».
Το κύριο σώμα φέρει ημερομηνία 20 Σεπτεμβρίου, ενώ ο σταθμός της Αθήνας το παρέλαβε την επομένη, 21 Σεπτεμβρίου 1920.
Στην επίσημη μεταγραφή του τεκμηρίου αναφέρεται:
| «Επείγον. Εκτιμάτε από εφημερίδων αγρίας σφαγάς ρωμαίων, γράμμα σταλλομένον αυτών με ατμόπλοιον Νάξος στοπ οσμαν αγάς με οκτακοσσίους ενόπλους έφτασε Τραπεζούντα». |
Το μήνυμα ενημέρωνε επίσης ότι σχετικό γράμμα αποστελλόταν με το ατμόπλοιο «Νάξος». Η αναφορά δείχνει την προσπάθεια να βγει από την περιοχή γραπτή μαρτυρία για τις διώξεις, την ώρα που οι ποντιακές οργανώσεις επιχειρούσαν να κινητοποιήσουν την Αθήνα και τη διεθνή κοινή γνώμη.
Ο Τοπάλ Οσμάν και οι 800 ένοπλοι
Ο «Οσμάν αγάς» του τηλεγραφήματος είναι ο Τοπάλ Οσμάν, τότε δήμαρχος Κερασούντας και αρχηγός ένοπλων ατάκτων. Το όνομά του έχει συνδεθεί ιστορικά με τις διώξεις και τις σφαγές των Ελλήνων του Πόντου, καθώς και με την τρομοκράτηση χριστιανικών πληθυσμών στην περιοχή του Εύξεινου Πόντου.
Η πληροφορία ότι είχε φθάσει στην Τραπεζούντα επικεφαλής 800 ενόπλων κρίθηκε αρκετά σοβαρή ώστε να μεταδοθεί αμέσως και με τρόπο που θα περιόριζε τον κίνδυνο υποκλοπής.
Το τηλεγράφημα δεν αποτελεί εκ των υστέρων αφήγηση· είναι μια προειδοποίηση γραμμένη την ίδια στιγμή που ο φόβος και η βία εξαπλώνονταν στις ελληνικές κοινότητες.
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το μικρό αυτό φύλλο των 21,5 επί 18,5 εκατοστών διασώζει την αγωνία να ειδοποιηθούν εγκαίρως όσοι μπορούσαν ακόμη να αντιδράσουν και να καταγραφούν γεγονότα που σύντομα θα αποτελούσαν μέρος της τραγωδίας του ποντιακού ελληνισμού.
